Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso,
Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore,
Vincendoque senex patriam post trina labantem
Lustra, et non visos tam longa ætate penates,
Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora,
335Confisus vobis, repeto: non altera restat
Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.
Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»
Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba
Ausonius miles, quoties dux cœperat ora
340Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.
330. defendite, tuemini, laudes Præteritas dextræ, laudem virtutis hactenus partam. —331 sqq. Divum favore Vincendoque senex, debilitatus victoriis. Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. in Pyrrho. —332. post trina Lustra; v. ad XVI, 151. —patriam labantem, infelici præliorum eventu debilitatam, nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, 392. —334. natum et conjugem; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. —335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390.
337. Certatus, de cujus imperio certatur.
338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. —verba remorantia pugnam.
Hæc procul aeria speculantem nube sororem
Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri
Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:
«Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:
345Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit
Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores
Sidonios: gentem contra et fatalia regna
Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli
Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum
350Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,
Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.
Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem
Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ,
Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos
355Humani generis: tempus componere gentem.
Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»
341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti. —344. te mentis edunt morsus, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. —347 sq. fatalia regna Teucrorum, Romanorum, quibus fato destinatum est imperium orbis terrarum.
352. Cf. supra, I, 37. —354. bis octonos annos, conf. v. 332, et ad XVI, 151. —355. componere gentem; motus Pœnorum finire, vel efficere, ut debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et Horat. Od. IV, xiv, 52.
Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans,
Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi:
Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:
360Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet,
Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum
Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,
Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.
356. claudenda est janua belli formula a Jani templo petita, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq. —357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt sententiæ, gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco. Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» Quibus est fixa dies, quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut οἷς θανάτοιο τέλος πεπρωμένον ἐστίν, ap. Hom. Iliad. γ, 309, vel πεπρωμένον αἴσῃ, Iliad. ο, 209. —358. pendenti nube, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645. —360. Quæ donare potes... nil vero adversus fila sororum... posco. —361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Pœnos adfligat, quia Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. X, 613 seq. —fila sororum, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila legunt.» Ed. —363. cineres Trojæ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter gens recidiva Phrygum dicitur sup. I, 106, ubi vid. not.
Illud te gemini per mutua pignora amoris
365Et soror et conjux oro, tranare pericla
Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,
Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.
365. tranare pericla, vid. ad III, 662, et XV, 375. —366. vitamque remittas, concedas, relinquas; conf. quos Drak. laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de divers. rescript.
368. Stent, non diruantur, mea mœnia, Carthago, et nostro, meo, serventur honori conf. ad I, 26 sq.
Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:
«Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.
Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
375Qui nunc servatas evertat funditus arces.
Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq.
372. lacrimis precibusque, propter lacrimas. —374. pari sub nomine ductor, Scipio Africanus minor.
376. Æthereas trahat auras, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi auras vitales carpere, vesci aura ætheria, videbis. —377. Miscere sidera ponto, ut lib. XIII, v. 587. —378. terras inplere redeuntibus armis, iterum armatis, Antiocho ad bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter ultima Hannibalis conamina ac fata canit.
Novi feta viri bello præcordia; sed lex
380Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna
Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
379. feta bello præcordia; conf. ad X, 14, et XIII, 592. —lex, conditio. —383. miscebit prælia; vid. ad I, 69. —384. Romulei Juvenis, Scipionis.
Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,
Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
Sidera: non alio graviores tempore vidit
Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
Majores certare duces; discriminis alta
390In medio merces, quidquid tegit undique cælum.
Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,
Excelsumque caput penna nutante levabat
385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. —statuit, destinat prædicendo, Ern. —386. Invadunt pugnam, ut IX, 12. —clamore lacessunt Sidera, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos verterentur;» Liv. l.l. —387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri;» Liv. XXX, 32. —390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 sq.
391. Cf. IV, 324 sqq. —Agenoreus ductor, Hannibal; vid. ad I, 15. —392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. —penna nutante, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. —393. Crista rubens, ut sup. v. 279.
At contra ardenti radiabat Scipio cocco,
Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
Cælarat patrui spirantes prælia dira
Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
400395. ardenti cocco, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in ostro, Scipionem in cocco fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species tum ἀλιπόρφυρον, seu ostrum, ex ostreo seu sanie muricis, tum κόκκινον seu coccum, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. —397. Cælarat, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. —spirantes prælia; vid. ad III, 240. —398. flammam frons alta, h.e. galea, qua frons tecta erat, vomebat, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. ad IX, 449, et X, 107.
399. Sub tanta vi telorumque virorumque, in tanta multitudine militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen cunctis, etc. —400. stabat, vid. ad III, 173.
Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
Scipio si Libycis esset generatus in oris,
Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
405401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»
Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis
Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.
Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
410Sternitur in medium contemtrix turba pericli,
Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,
Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
406. Contremuere, resonarunt, auræ, strepitu armorum armatorumque. —vibrantibus hastis, ut I, 539, ubi vid. not. —407. Turbine, inpetu, vid. Ind. —nubem pulveris.
408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. —409. Conf. V, 275; X, 106.
412. tellus bibit cruorem, ut X, 268, et XVI, 216. —Gentilem, Pœnorum, in terra patria pereuntium. —tellus invisa, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga; Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. terra diu invisa, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo.
Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,
In primas Macetum turmas inmania membra
415Infert, et jaculo circumvolat alite campum.
Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
Agmina falcifero circumvenit arta covino.
413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; Ern. —414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet Liv. XXX, 33. Macetum, vid. ad XIII, 878.
416. incola Thules, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis insulis referebant; vid. ad III, 597. —Cærulus, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. V, 14 (Omnes se Britanni vitro (al. glasto) inficiunt, quod cæruleum efficit colorem) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce Glassus, et Salm. ad Solin. p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, cæruleum colorem late patere. —417. covinus currus, cujus axes falcati erant, proprius Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re vehic. II, 22.
Graia phalanx patrio densarat more catervas,
Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
420Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus
418. Graia, Macedonica. De phalange densata Macedonum et sarissis vel prælongis hastis intentis, h.e. protentis, valli instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... 15. —419. Intentis, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. —hastas protendunt, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον, Lefeb. Conf. Var. Lect.
420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. XV, 286 sqq. —420. has, catervas. —421. Agenoris urbem, Carthaginem, vid. ad I, 15. —quassam, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.
Rarescit multo laxatus vulnere miles,
Atque aperit patulas prostrato corpore late
Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ
425Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.
Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.
Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem
430422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. —miles, Macedones eorumque phalanx. —424. mole ruinæ, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. IX, 504. —425. perjuria Graia, Macedonas perjuros, fœdifragos. —resignat, solvit, rumpit, laxat.
426 sq. ambo labenti ævo, Romani senes, quod virtutem auget et inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut IV, 745 et X, 310, labi dicantur, quæ ad finem vergunt vel pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.
429. Pellæum, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri celebri, unde vana tumentem, superbientem illa patria sua; Ern. Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. —431. defendere, vid. ad V, 490. —Daunia, Romana, vid. ad I, 291.
Sævior his Latios vastabat Bruttia signa
Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus
Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
435Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?
432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. Hos Latios, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. etiam Bruttia signa vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. —Sævior his, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. —433. Œnotria tellus; vid. ad I, 2, et VIII, 46.
436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.
Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo
Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,
440Et vitæ vocisque vias simul incita clausit.
Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.
Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
445Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,»
Vociferans subit, et convertit prælia dextra.
Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno
Adtollit campis ferventi pastus arena
Colla Parætonius serpens, lateque per auras
450438. meditantem in prælia, vid. ad V, 315, in Var. Lect. —telo prævenit, ut hasta occupat, V, 237, ubi vid. not. —439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. —sedit, vid. ad I, 540.
442. virorum, Bruttiorum.
444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. —cretus, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi Observat. p. 70, 71. —445. ne prodite, vid. ad II, 247.
447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam instaurantis. —449. Parætonius; vid. ad III, 225.
Continuo infesta portantem cuspide vulnus
Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
455Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,
Quærebatque miser morienti lumine fratrem,
Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,
452. Inpedit Herium, conatum Herii, vulnus infligere parantis. —453. Conf. ad VIII, 519 seq. —num facinus nitenti, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et hinc omnes conligenti vires.
455. Adrecto, incitato, laudibus hostis, spe gloriæ, ex cæde tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. —456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non fuisset; Ern. —Quærebat, circumspiciebat Pleminium fratrem, cupiens et exspectans ejus vindictam. —458. ante ora Hannibalis. —coruscat, vid. ad I, 434.
Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero
Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra,
Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
465Itala? tum manes inimicos æde repellat
Æterna, socioque abigat me frater Averno.»
Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
470Extendit labens palmas, Heriumque jacentem
Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
460 sq. proles Barcæ, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell. —465. Var. Lect. —466. socio Averno, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu juncti, h.e. una olim erimus, me abigat, societatem meam ac consuetudinem in locis inferis fugiat.
469. Fallebat nisus, inpediebat et minuebat vim standi pugnandique; conf. I, 554. —occupat ense, vid. ad V, 237.
471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq.
Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,
Convertitque ruens per longum hostilia terga:
Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum
475Terrificant, summique labat domus alta parentis,
Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora
472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem diserte adnotavit; sed ubique Pœni pedes referunt: unde suspectum Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps pugna fuerit; cf. et c. 45. —474. mundum, vid. ad III, 611. —475. labat, vid. ad II, 392. —summi parentis, Jovis, domus alta, Ὀλύμπιον δῶμα, Διὸς χαλκοβατὲς δῶ. Iliad. α, 426. —477. viritim, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. en personne. —478. intento igne, ut II, 114, et XI, 88.
Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,
480Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,
Aspera pugna novas varia sub imagine leti
Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;
Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;
Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;
485479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, pugna novas dat leti formas, novum spectaculum, et ab illo, quod equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet stragem (v. 486) mercenariorum militum; Lenz. —479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. Verba ceu sola forent discrimina campo, etc. Scipionis virtutem et inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem hostibus adferebat; Ern. —480. miscebat Martem, vid. ad I, 69; miscebat agens Martem, ut miscet agens turbam ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. —481 seq. novas leti formas, ut mille leti facies, IV, 591 (ubi vid. not.), et IV, 437. —483. saxo, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. —484 seq. Feracissima sententiarum brevitate designantur, qui turpi formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb.
Ipse super strages ductor Rhœteius instat;
Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,
Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors
Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam
490486. ductor Rhœteius, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. —487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. —Hebrum et Geticas nives refer ad Thraciam, propriam Martis sedem; conf. ad XI, 475 seq. —489. Lætus cæde, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, iii, 223. —actam, coactam, constrictam, concretam. —490. sub pondere stridens axis, currus; confer IX, 300, et ad IV, 442 seq.
491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et animo;» Liv. XXX, 34, extr. —lustrans, Scipio. —492. Nomina, vid. ad IV, 729. —obit, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. —493. juventus non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos stipendia meruerant; Lenz.
Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
495Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;
Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
Irent direptum, mactantur comminus uno
500Exitio; redduntque animas, temerata ferebant
Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
495. Principium belli, vid. sup. ad v. 329. —496 seq. sacros lacus, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus Agylla sup. V, 17. —Phaethontia stagna, vid. ad VII, 149. —498 sq. tulit, extulit... domus, templum Jovis Capitolini, solium, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, qui ferebant, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (secreta, sacra, arcana deorum), quas gressibus suis profanarint: Formidinis hujus plena acies, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. —solium domusque Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et passim Tarpeia saxa, arces, rupes, scopuli, vid. Ind. —500... 502. Conf. ad III, 496... 499. —temerata, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. —501. Similia passim obvia. —reserasse viam per Alpes, ut IV, 196. —502. Recte Ernesti: «formidinis hujus, cujus? num Scipionis, e v. 491? an hujus, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) cogitata expressit.»
Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
505Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus
Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. ad v. 91 sq. —506. Ventilat, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et Mathem. Drak.
Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum
510Prælia sectantem, et leviori Marte teneri,
Omnes in caussam belli auctoremque malorum
Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,
515Profectum Latio: contra, si concidat unus,
509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem tædet, dispersa prælia sectari, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est magna at inutilis opera; Ern. Sed dispersa prælia sectari dicitur, nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem restituit, vel hostes repellit. Sic spargere ferrum ac bella sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius diversis locis, cum leviori Marte, h.e. gregariis militibus virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 sq. —515. non profectum esse Latio, non profuisse quidquam Romanis. —516. Agenoreis, Pœnis. Vid. ad I, 15.
Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
520517. lustrans, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. similis locus apud Nost. Fénélon, Aventures de Télémaque, lib. IX; Combat d’Adraste et de Télémaque. Ed. —518. in certamina summa, in ea loca, ubi certamen quum maxime fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. cum ipso Hannibale. —520. celsus, ut IX, 234, et ingens adparuit apud Virg. Æn. X, 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.
Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
525Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque
Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.
522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et cum Masinissa in certamen singulare descendit. —523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne l.c. —524 sq. Effigiem cristis Adtollit, altiorem facit inposita ei galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 seq. —525. jubas, galeam, propr. cristas, ut V, 166. —528. motus sine corpore, vanos, adumbratos, non veros; effigies, etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.
Tum par effigies fallacis imagine vana
530Cornipedis moderanda cito per devia passu
Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.
Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro
Scipio Junoni similatus tela coruscat.
At, viso lætus rectore ante ora Latino,
535Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus
533. Scipio Junoni, a Junone similatus, effictos, efformatus, ejus effigies. Cf. V.L.
535. propius sperans ingentia, variata, et incommode quidem, sententia proxime antecedens, viso lætus rectore Latino ante ora: Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus conficere posset, atque ita ingentia sperabat, h.e. magnæ, inclitæ cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. —537. turbinis pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.
Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
540Jam compos voti, ferrata calce cruentat
Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas.
«Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»
Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
545Donec longinquo frustratum duxit in arva
Diversa spatio procul a certamine pugnæ.
538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. —539 sq. alti voti, magni. Cf. v. 535. —540. ferrata calce, ut VII, 696, ubi vid. V.L.
542. Quo fugis, oblitus, inmemor, te cedere, fugere ex nostris regnis, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. Æn. X, 649.
545. frustratum, deceptum Hannibalem, duxit volans et falsus, similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba longinquo spatio, diversa, procul, languent. —546. Diversa arva, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.
548 seq. Fulmineus, vid. ad I, 421. —Composuit se nobis, vid. ad I, 39. —lumine cæco, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et fefellit, ut mox monstrum veluti larva, falsum Scipionis simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi Heyne monstra exponit terrores et phantasmata furentis animo objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud subito in nubila cesserat, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque itaque lumen (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) cæcum fuisse, h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel latuisse hunc deum in monstro, in forma insolita. Vid. ad II, 650. —550. tantumne obstat mea gloria Divis, num tantopere meam gloriam invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam inhonesta ipsisque indigna?
Sed non avelles unquam, quicumque secundus
Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem
Eripies verum nobis.» Frena inde citati
Convertit furibundus equi, campumque petebat,
555Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore
551. secundus, propitius, stas, es (vel adstas, h.e. adjuvas) Ausoniæ, Italiæ, Romanis. —552. verum hostem, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. —553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, 680 sq.» —555. pestis, febris. —556. Cornipedis moles, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, 108; XV, 337, et ad III, 46.
Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra
Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum
560Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ.
Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens
Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
565558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se texissent scopuli, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. —559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq.
561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. —562. pugnæ auspicium, ut XIII, 154, ubi vid. not. —564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. —delicta Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et calamitatis patriæ. —delicta piabit Tartareus torrens, cf. XIII, 869 sq. —565. hæc fundebat verba, ut XII, 292. —566. Spectabat dextram, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse conscisceret. Cf. II, 705 sq.
Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
570«Quænam te silvis adcedere caussa subegit
Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,
Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?
Si velox gaudes ire, et compendia grata
567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo abduceret, unde reverti non posset.» —569. versantem ingloria fata, agitantem consilia turpia mortis sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, 705 sq., et III, 123. —572. Magnus Ausoniæ Hannibal Scipio præclare dicitur. Nemo non sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur, simul et superbiam moveat.
Adnuit, atque onerat promissis pectora largis
Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ
Magna repensuros, nec se leviora daturum.
Præcipitem et vasto superantem proxima saltu
Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
580Non gratam invito servat celata salutem.
575. onerat promissis, multa ac magna facit ei promissa. —577. repensuros, pensuros.
578 sq. Vid. Var. Lect. —580. celata Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris latens; Drak. Sic latet v. 549.
Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
585Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto
Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.
Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
590Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:
581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. —Cadmea manus, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6. —deserta a duce. —584. damnasse aciem, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, 595; III, 331; VIII, 494.
585. æquore, campo. —586. Rector, Scipio.
588. sine more ruentes, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. —589. extrema ad litora Oceani occidentalis. —590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. —591. Batti domos, cf. ad III, 252 sq. —flumina Lagi, Ægyptum. Vid. ad I, 196.
Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra
Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
595592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. —vi cæca, vid. ad V, 3. —593. Vesbius, vid. ad VIII, 654. —594. pestis, vid. ad I, 174. De Eois Seribus eorumque lanigeris lucis, vid. ad VI, 4. —595. monstrum, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta hæc sit hyperbole.
At fessum tumuto tandem regina propinquo
Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ
Adparent admota oculis vestigia pugnæ.
600Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem,
Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
Prostratis facies aperitur dira maniplis.
Tum superas Juno sedes turbata revisit.
605Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,
Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta
597. regina deorum. —598. facies, adspectus.
600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, sic nunc tristis Pœnorum stragem videt. —campum Gargani, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. —601. Tyrrhena vada, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et 52. —Phaethontis amnem, vid. ad VII, 149.
604. turbata, ut turbidus I, 477, ubi vid. not. —turbata, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.
606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi quam in pace inpetranda esse. Sed nec inepte fecit Silius, quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum contulerat.» —Cælum... ruat, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. —in caput hoc, meum, δεικτικῶς. —608. Cannas, memoriam victoriæ Cannensis, abolebis, cf. ad I, 61.
Decedesque prius regnis, quam nomina gentes
610Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo
Securam te, Roma, mei; patriæque superstes
Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna
Præcellis, resident hostes: mihi satque superque,
Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus,
615Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.»
Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos
612 sq. vivam tibi, o Roma, ad spes armorum, ad metum armorum, i.e. dum vivam, habebis cur metuas arma mea: nam modo pugna præcellis, uno tantum prælio nos vicisti, et hostes tui resident, nunc quiescunt; at mihi satque, etc. h.e. semper tibi metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. nam modo pugna Præcellis; sed adhuc hostes supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam Romanis. Vid. Var. Lect.
616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 extr. —Sic, ita animatus. —rapitur, raptim fugit.
Hic finis bello: reserantur protinus arces
Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,
620Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis
618. Reserantur arces, ut I, 14. —619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse tradunt, ut liberi legibus suis viverent Pœni. Hinc Silius ab iis in diversa abit, si jura ademta, vel incisas leges cum Drak. ad ademtam Pœnis αὐτονομίαν retuleris, ut incisæ leges eodem sensu dictæ sint, quo spes omnis reditus incisa ap. Liv. II, 15, et XXXV, 31. Sed inproba jura Dausq. interpretatur licentiam quidvis agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Pœni; Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et fœdera; Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in insulas, Siciliam et adjacentes. —jura, leges Pœnorum, inproba quia læsionem fœderum cum Romanis ictorum suasisse videri poterant; adempta jura et arma, quod contra tradunt historici; opibus vis fracta, opes imminutæ; Lenz. Vide Var. Lect. —620 sq. Leges incisas Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. Aretin. de bello Punico primo p. 31. —Arma Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, interdictum externis bellis.» —Vis fracta opibus superbis: nam Pœni jubebantur «naves rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos haberent domitos, neque domare alios (unde mox posuit gestatas bellua turres); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. ll.cc.
Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis
Flammiferam adcepere facem, subitaque procella
Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.
622 seq. Scipio naves a Pœnis traditas et «provectas in altum incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Pœnis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, 43 extr. —Ibid. Excelsæ rates, μακρὰ πλοῖα, Polyb. —623. procella, vi incendii; Lenz.
Mansuri compos decoris per secula rector,
Devictæ referens primus cognomina terræ,
Securus sceptri, repetit per cærula Romam,
625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. Pun. c. 65 et 66. —626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed primum Scipionem a devicta terra, jam monuit Dausq. Cf. Liv. XXX, 45 extr. —627. Securus sceptri, certus de summo imperio Romæ parto Pœnis devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem h.l. securus, ut sæpe, negligens, spernens, significat. —cærula, v. ad I, 21.
629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. —629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in ferculo circumlatam esse, quoniam non feretro resederint, qui vivi in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus effigiem a poeta describi existimant, in solo ferculo hærentes, quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non Syphax residens, premens lumina, catenis indutus, vivum potius, quam pictum persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta esse verba feretro residens. Poeta forte, vel suum ingenium, vel alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore ægrum in ferculo sedisse. —Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem signabant pro servabant reponendum censuit. —630. Lumina premebat, pudore subfusus, quia captivus erat. —colla, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi feriebantur, auratæ servabant catenæ, vid. Broekhus. ad Prop. II, i, 33.
Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa,
Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,
631. Hannon, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. —clari κατὰ. genus Phœnissa juventus, Pœni. —632. Macetum, de quibus vid. sup. ad v. 414 —incocti, adusti sole, corpora, nigri, Mauri. Cf. II, 439, et VIII, 267. —633 sq. Nomades, Numidæ. —notus sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, cf. ad I, 414, et III, 648 sq. —634. Syrtis, Nasamones aliique populi Syrtici, semper naufraga, cf. ad I, 408, et II, 63.
Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas
Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ,
Terrarum finis Gades, ac laudibus olim
635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, populorum, regum, fluviorumque portabantur. —Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra pulcherrimis versibus expresserunt Racine, Mithridate, act. III, sc. 1:
Tandis que l’ennemi, par ma fuite trompé,
Tenait après son char un vain peuple occupé;
Et, gravant en airain ses frêles avantages,
De mes états conquis enchaînait les images;
et Crébillon, Rhadamiste et Zénobie, act. II, sc. 2:
Ce peuple triomphant n’a point vu mes images
À la suite d’un char en butte à ses outrages:
La honte que sur lui répandent mes exploits
D’un airain orgueilleux a bien vengé les rois.
—victas tendens Carthago ad sidera palmas, feminæ habitu, ut solitum, depicta; Cell. Etiam mœsto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et Plin. V, 5. —636. effigies ore jam lenis Hiberæ, veluti vultu declarans se victam et bello fractam; Ernest. —637 sq. Cf. ad I, 141, 142. —638 sq. Bætis lavare solis equos, etc. ut ultimus fere Hispaniæ Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399.
Frondosumque apicem subigens ad sidera mater
Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,
Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.
Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,
Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.
645640 seq. subigens, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum agens, ut subjicere et submittere, Drak. cf. ad I, 673. —mater bellorum fera Pyrene, quod bellicosissimi populi sub Pyrenæis habitant; Cell. Verbis non mitis Iberus Dausq. putabat Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit mitis, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. —642. Amnes sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. —Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum impellentis; Lenz.
645. Ipse Scipio. —auro, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). —ostro, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). Ὁ στρατηγὸς ἔστεπται μὲν ἀπὸ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτίμων, ἔσταλται δ’ ἐς τὸν πάτριον τρόπον πορφύραν, ἀστέρων χρυσῶν ἐνυφασμένων· καὶ σκῆπτρον ἐξ ἐλέφαντος φέρει καὶ δάφνην, etc. Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis.
Qualis odoratis descendens Liber ab Indis
Egit pampineos frenata tigride currus.
Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum,
650Incessit campis tangens Tirynthius astra.
Salve, invicte parens, non concessure Quirino
Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.
647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. —odoratis ab Indis, ob frutices bene olentes et aromata, quorum ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. —648. currus pampineos, pampino inplexos.
649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et campis Phlegræis, vid. ad IV, 275. —confecta mole Gigantum, cæsis Gigantibus, monstris inmensi corporis. Cf. sup. ad v. 556. —650. tangens astra, summa conspicuus gloria, ut sublimi feriam sidera vertice ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani.
651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo adpellantur urbis conditores; Barth. Adv. X, 13. —Salve, ut χαῖρε, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxxii, 15. —parens urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est.
653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad IV, 475, 476.
1. descenderet Put. —2. tulerant conj. N. Heins. —5. acciperet Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast. IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11. —6. degerit ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv. X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat. —8. petita aderant, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde alii. Pro vulg. Cybellen, vel Cybelen, Barth. Adv. XIII, 7, Cybele legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen Cybelle scripsit) et Lefeb. Ego Cybebe edidi, prob. Drak. vid. ad VIII, 363. Cybeben emend. N. Heins. —9. Versus fœde a librariis corruptus; atque omnis, vel in omnis codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua intrepidus legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq. in trepidis substituere. Deinde cedente Senatu Put. Gryph. aliæque edd. antt. accedente S. Ox. Parm. et al. sedente S. ed. Marsi. Hinc atque intrepidus, magno cedente Senatu, edidere Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo) Drak. et Ernesti, (qui exponit, intrepidus, fretus et excitatus Patrum judicio, ac jussus, cedente Senatu) prob. Barth. Adv. X, 13, et XIII, 7. Sed ex verbis cedente Senatu non, nisi fidiculis adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero intrepidus non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa vel emendatione inrepsit. atque ominibus, vel a. in numérum, vel a. in nomen magno cedente Senatu (h.e. concedente S. ut XI, 94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic quidem hic locus persanatus videbatur) a. intrepidus, magno censente Senatu, emend. N. Heins. a. innocuus magno censente S. (h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject. ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7, præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta, nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque tamen dissimulo, vocem innocuus nimis tenuem esse, et vix bene dici posse, innocuus obvius properabat. Quæ quum ita sint, ego levi mutatione antiquæ lect. scripsi, adque os amnis, magno censente Senatu nisi malis jubente Senatu, ut jussus apud Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: Puppe; equite en omni magnoque sequente Senatu, Obvius, etc. quibus verbis plane respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; Omnis eques mixtaque gravis cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit. voc. intrepidus etiam displicuit Withof. quia obvius sequitur, et ille conj. atque ominibus magno adcedente Senatu, vel potius ex vett. libris, Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu. —13. trementia Oxon. unde tranantia conj. Barth. Adv. X, 13. —14. sonoram puppim, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem, quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male! —15. Vulgo Tibridis. Sed vid. ad VIII, 367.
22. movere, aut liquere, aut fovere (ut fovere nidum) emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia nosse quis loca dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et noscere, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1. —23. nota Marsi Ven. sec. operarum lapsu, et hinc aliæ edd.
34. mala R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb. Ern. Vulgo male credita, quod Barth. l.c. exponit, sinistro rumore dilata; non æquæ male credita famæ opinabatur N. Heins. de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569, diximus: non æqua populo mala credita fama suspicabatur Hœfftius in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum præbet, vid. not. —38. gubernant Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins. quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo gubernat, quod revocavit Lefeb. regno consorte malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur. —42. auris hoc est aures, Oxon. et Putean. æra conj. N. Heins. quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200.
56. prægressos, et mox servent suspicabatur N. Heins.
67. Immemor hic Put. Immemoris Marsi Ven. poster. operarum errore, et inde aliæ edd.
77. missique minantur ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. missique minentur in Oxon. Putean. omnibusque edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus hunc locum corrupit, et ex ingenio etiam addidit integrum versum, Ductori monuisse fuit, sit fidus, et ictum Observet fœdus, neu pacis jura resolvat, Stet regno, etc. Hanc scripturam falsam esse, vel sola vox Observet, quam mox sequitur servet, persuasit Drakenb. Nihil tamen mutare sustinuit, nec eo audacior esse voluit Ern. qui hac interpolatione expeditiorem reddi orationem monet. Recte: sed et languidior fit, præmissis potissimum vss. 67 seq. ubi poeta notionem rupti fœderis jam omnibus fere poetarum coloribus adumbravit; quumque exquisitior doctiorque esset, ab indocto et audaci Nicandro sententia ejus diluta est ac dilatata, adsutis laciniis, quibus sublatis bene procedit, vid. not. —78. pacta Oxon. et Put. Conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 700; XIV, 36, et Ep. Her. XX, 18. Vulgo facta.
83. at pro vulg. et scripsi, probb. Barth. Adv. XIII, 7, N. Heins. et Drakenb. Hæc Latius et sed cassa tacite edidit Lefeb. non inprob. Ern. Deinde monebat Put. Parm. et al. edd. ut et conj. Barth. l.c. Recte, opinor: et non modo monita mox sequuntur, unde vulgatum prætulere N. Heins. et Drak. sed et movet. —87. vafra arte corrig. N. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XVI, 314, quoniam de una tantum arte castrorum incensorum h.l. mentio fit.
88. intecta pro vulg. intorta e Put. recepi non inprob. N. Heins. qui tamen malebat intexta, quod etiam adrisit Drak. Lefeb. (qui illud edidit) Cort. et nobis; confer Heins. ad Ovid. Met. V, 446. —90. furtum, non furtim, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde nitentibus umbris, R. 1, Parm. Med. intentibus v. Put. invitantibus v. conj. N. Heins. et mox celerata incendia; quod posterius placere potest. Τὸ celata, hoc est clam inmissa, ex compendio forte scribendi ortum, et languet, quia cum tacita jungitur. Totum potius versum ejiciendum censerem, qui salvo sensu abesse potest, nisi in poeta luxuriantis ingenii versarer. —92. conjecti ex probabili conject. N. Heins. edidit Lefeb. —94. late exspatiantur emendat. N. Heins. et claræ, scilicet flammæ, Burm. prob. Drak. ut apud Virg. Æn. II, 569, dant clara incendia lucem; conf. sup. X, 557, 558. Sed τὸ clare eodem sensu et doctius dictum crediderim. —95. ramos pro frenos conj. Dausq. flumine (velut torrente) pro lumine Barth. Adv. X, 13; Et volucri effrenes p. l. flammas, scilicet ignes, vel Et se mox volucri p. l. flammæ emend. N. Heins. Et Pœnos volucri p. flamine (h.e. adflatu, vel vento, quo alitur incendium) flammæ tentabat Burm. Sed sanum esse locum recte existimant Lefeb. et Ern. tenebras pro frenos, et v. 96, ceu pro cum legendum videbatur Withof. ceu turbine, et v. 101, furit undique malebat N. Heins. —103. semustaque scripsere Drakenb. Lefeb. et Ern. Conf. ad III, 16. —104. Albenti favilla Oxon. Put. R. 2, ut cava f. apud Petron. c. 120, et forte candens f. apud Virgil. Æn. III, 573, unde probavit N. Heins. et recepit Lefeb. Vulgatam lect. defendit Drakenb. coll. Martial. I, 42, et recte jam monuit, candentem favillam in Virg. l.l. eodem sensu exponi posse, quo etiam illam ceperint ibi Cerda, et Scalig. ad Sever. Ætn. v. 509.
108. Et somno Put. Et summo Parm. Exsomnem, vel E sponda opinabatur N. Heins. De verbis multa precantem, quæ et me semper obfenderunt, Barth. Adv. XIII, 7, ita disputat: «Hæc captivitatem potius, quam liberationem ab inminentibus flammis, signant. Multa precari regem in suis castris, inter manus satellitum suorum, quam absonum est? potius dira precantem, fastu videlicet barbaro et regio in ausos tam inmane, et quidem furto, hostes. Nam regem minime mollem inducere alioqui vult, quum mox pugna commissa inter agmina adversa medium evolasse dicat.» Reliqui interpretes h.l. tacent. Poeta forte scripsit multa frementem; conf. inf. v. 116. —109. juncto agmine conj. N. Heins. qui tamen recte monuit, juncto aggere pro junctis castris dici posse. Idem malehat sociarunt. At sequitur mox lenierat. —115. Emend. ereptum ex morte, quoniam certe non hostibus Romanis, sed ignibus fuerit cinctus Syphax in castris adcensis, qui et mox jactet, Romanos timuisse claro die pugnæ potestatem facere. —118 sq. Barth. Adv. XIII, 7, et XV, 7, nota dignum dicit, quod poeta h.l. et v. 114, 212, 214, 225, 230, ac al. passim, pluribus spondeis vulgaribusque verbis compositis carmen perdat, quæ cursum orationis incidant, curamque illam, a Plinio indicatam, ingenio plane caruisse arguant.... Omnino studium poetæ in hoc libro et in fine carminis elanguisse videtur; conf. tamen Heyne in not. ad Virgil. Æn. VIII, 596. —120. propera͞nt, vel properarunt Put. properebant R. 2. properabant conj. N. Heins. vel properabat quod ex ed. Benessæ recepit Lefeb.
124. agmina prima Put. oculis librarii in v. 127, evagantibus; Ern. —125. vana manus Oxon. Putean. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. unde nava m. ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. et Ern. prob. Drak. Conf. ad I, 549. Vulgo sana manus, ut sensus sit, Romani prudenter pugnantes tamquam sanæ mentis homines; Cell. Withof. conjicit: contra sana manus Rutuli, lætusque ruebat. —127. Ita hunc locum restituit N. Heins. vides ut agmine Oxon. Put. Tell. Parm. Med. Mart. Herbip. vides ut ab agmine Benessa. agmine primo Ox. et Ben. Mox volitet Put. Vulgo Videsne, vides, ait, agmine primus Massylus volitat. —130. Voc. casti suspectum et ex castris, quod versu proxime subsequenti obcurrit, prognatum videbatur N. Heins. At vid. not. —137. vectorem emend. N. Heins. ut ap. Ovid. A. A. III, 555. Sed Drak. bene monet, rectorem etiam equitem dici Tac. Ann. I, 65 (ubi confer Ernesti) Claud. in Eutrop. II, 423, et Lucan. VII, 530. —138. vanumque fugæ ex emend. Dausq. et N. Heins. recepi cum Lefeb., qui ita in duobus antiquis, nescio quibus, legi dicit. Vulgo vanamque fugam, ex qua lect. non facile commodam exsculpes sententiam. —139. e vulnere primus edidit Parisiis Colinæus, quem sequuti sunt pauci, sed et ipse Drak. qui toto fere h.l. tacet. —140. pudendum pro vulg. pudenda ex emend. N. Heins. edidi cum Lefeb. (qui nihil de ea re notavit) et Ernest. prob. Drak. Hunc loquendi modum Silius in deliciis habet; vid. App. manicæque pudendæ Additæ corrig. Dausq. manicæque pudendæ Addita scripsit Cellar. —141. o exemplum malebat Barth. Adv. XV, 7, ut magis erigeretur sententia. Male! tollenda potius major distinctio post lætis, quod jam vidit N. Heins. —142. strinxere malebat N. Heins. quia vincla præcesserunt: quod tamen eum non obfendit supra XVI, 72, 74.
147. at invisus conj. Barth. Adv. XV, 7, non male, judice etiam Drakenborch.
150. innixa corrig. N. Heins. et innisa tacite edidit Lefeb. —151. numine emend. Barth. l.c. coll. v. 154, 183, et sup. XVI, 16, 17, ut Hannibalem, ob rerum gestarum magnitudinem, nunc ruente pæne republ. ut Deum tutelarem suspexerint Pœni. —156. patrumque primus edidit Nicander, monentis est ex emend. N. Heins. moventes R. 2. Vulgo monentes. —157. videat, non videas, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. et Mart. Herbip. Post hunc versum Nicander duos alios inculcavit, Tolle moras, patriæque celer succurre cadenti, Hannibal, et nostris depelle a mœnibus hostem. Eos jam ejecit Drakenb. suadente N. Heins.
163. Destrictis R. 1, Parm. Med. Vulgo Districtis; vid. ad XVI, 528. —166. capiens Ox. Vulg. cupiens. —169. rapidis scripti, R. 2, Basil., Wolfii et quædam aliae. rapidum pleræque edd. priscæ. raptum conj. N. Heins.
175. agitarit, non agitabat, scripti et primæ edd. trepida conj. Livin. —178. celeratis opinabatur N. Heins. ut sup. v. 91. —180 sq. Ita legitur h.l. in MSS. et antt. edd. ante Junt., in qua Nic. pro referat reposuit referant, et iteram duos adjecit versus, detracturum ignibus atris Omnia, et excidium extremum Carthagini adesse. In quam se referant patriam, suaque inclita facta Commemorant, strages Italis quas fecerit oris. Pro detracturum N. Heins. conj. depasturum; recte, opinor; saltem ingeniose.
184. abtutu Ox. prob. Barth. Adv. X, 13, ut non adspexerit legatos, ob indignitatem rei, sed obliquis limisve oculis intuitus sit. Deinde et ægram Expendit tacite curam, secum, etc. ex cod. Tell. recepit Lefeb. Non male! —185. tacite Oxon. tacitus R. 1, ad marg. Vulgo tacito secum prob. Barth. Adv. l.l. nec inprob. N. Heins. ut tacito non sit adverb. sed a cum pendeat. —187. durum Put. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. Conf. Virg. Æn. XII, 924, ibique interpretes. —199. Vertantur ed. Basil. Wolfii, et inde Colin. D. Heins. Dausq. el Cell. —200. Vulg. Anno, vid. ad lib. II, v. 277. —202. fremens maluerit N. Heins. Sed vulgatum quoque bene se habere, jam monuit Drak. coll. Liv. XXX, 20 pr.
203. redeuntum, scilicet in patriam, Oxon. Put. R. 1, Parm. Ben. Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. nisi quod prætulerit terga vertentem, vel potius redeunti, vel cedenti, quum sermonem esse de solo Hannibale ex sequentibus adpareat. Sed cum Hannibale etiam milites ejus ex Italia decedebant. —211. reputat satis ex probabili emend. Scalig. et N. Heins. edidit Cell. —212. visu Gryph.
222. Sim dignus, vel Di, dignus castigabat N. Heins. At vid. not. —224. numen Parm. et totum cecidisset nomen E. vel potius cecidissent culmina E. opinabatur N. Heins. Vulgo Elisæ, vid. ad I, 81. —225. Quin! tunc sat reposuit Lefeb. Quid? tum sat compos? corrig. N. Heins. ut repetitio esset verborum v. 221. Ego legendum crediderim: Quid? tum sat compos, scilicet mentis fui, quum non, etc. Sed τὸ qui doctius pro vulg. quum positum videri potest. —231. Quid prohibet malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. X, 88. gressus, non gressum Put. —234. ac vertite conj. Livin. age, vertite N. Heins. qui et v. 235 τὸ ut post faxo concinnius abesse monuit, idque firmavit multis poetarum exemplis, quibus alia adjecit in not. ad Ovid. Met. XIII, 875, et Drak. ad h.l.
240. et rupe Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Ben. et Mart. Herbip. in quibus etiam mox imbribus pro nubibus legitur, ut et in Marsi edd. Vulgo e rupe. Aliquid gravioris mendi subesse suspicabatur Barth. Adv. XV, 7, qui et h.l. alia perperam, alia nimis severe reprehendit.
249. acer Oxon. et Putean. Vulgo ater, quod præstiterit. —255. veniensque a puppe procella recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, surgens a puppi ventus, et Æn. I, 115, ingens a vertice (h.e. desuper, non, a prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) In puppim ferit; Stat. Theb. III, 29, ingens a puppe Notus, Hom. Odyss. δ, 357, ᾗ λιγὺς οὖρος ἐπιπνείῃσιν ὄπισθεν, et Eurip. Troad. 19, μένουσι δὲ Πρύμνηθεν οὖροι. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire, inprimis ob sequentia antennæ inmugit: quod non satis adsequor. —257. migrante profundo corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet, perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem), quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad Superos. Sed vid. not. —258. frementia omnino legendum videbatur Drak. quia Silius ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I, 530, 532, et II, 476, ibique nott.
264. ubi illæ Put. et R. 2. Vulg. et illæ. —267. Tarpeio, non Tarpeii, tres scripti cum R. 2, et Parm.
271. alte exundantis arenæ, ex imis barathri pontici cavernis ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7, et edidit Cell. Recte, opinor. —278. It pro Hic conj. N. Heins. —280. Capuæ et gaza seposta Rom. 1, Med. Mart. Herbip. Capuæ et gaza et seposta ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell. —281. duci, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb. —289. motoque præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat emphasin esse in voce toto: opus habuisse toto maris inpetu ad obprimendum Hannibalem.
291. transtris, vel rostris pro castris legendum censebat N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, castra exponebat naves seu classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et V, 669. Sed castra adversa vulgari sensu capienda sunt, nec quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti, nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not.
295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam, neque adeo portari a quoquam vel adferri potuit, Lefeb. emendavit Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis, ut τὸ mihi eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.), et te portas pro te fers vel inpetu ruis dictum sit, de qua vi intensa verbum portare occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate sequutus est poeta. Quomodo etiam quis ovat, qui cæsus est? et cur quis inpetum faciat in ora cæsi ducis? Vulgata tamen lectio levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus. Lego rorantia cæde Ora. Hæc autem Ora non sunt Flaminii, sed ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e. obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur: Gracchus cadens tibi proluit ensem. Jam etiam sequentia optime cohærent, nosco dextram. Deinde recordemur oportet, supra V, 645. Ducarium quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et se ostendentibus sup. I, 312, obvia quisque Ora duci portat. Sic et rorantia IV, 447; V, 459; VII, 324.» —299. perluit malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX, docuerit, perluere majoris efficaciæ esse, et notare penitus madefacere, proluere autem leviter adspergere. —302. protulit Oxon. et Put. pertulit edd. Marsi, Junt. et Ald. perculit Gryph. et Nut. prob. Drakenb. —306. comitante libri veteres tam scripti quam editi. cecidit, me tum comitante per hostes, ed. Benessæ, prob. Lefeb.
317. si post veniant legitur in Putean. ed. Junt. et aliis inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak. putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis; cf. not. ad I, 58. —318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern. sequutus sum. Cum stetis turmæ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi, prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis manifestum sit. Idem et conj. Cum stetit pro me, non inprob. Drak. Cum steteris turmæ Put. Cum steteris turma R. 1, Parm. Mediol. et Mart. Herbip. Cum steteris prope me primus edidit Nicander et deinde alii. Cum stetis prope me? vidi, etc. reposuit Drak. Deinde Quas juga calcantes Put. et R. 2. Vulgo vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes. —Dum juga calcatis emend. N. Heins. quoniam τὸ cum, quod præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione, orationem hic nonnihil reddat perplexam. —323. docilis in comment. Marsi.
324. Ten’ vero, tene exstimulem legendum putabat N. Heins. —326. ac vana omnes libri et scripti et editi, hæc vana, vel ceu vana emend. N. Heins. et illud recepi cum Lefeb. et Ern. etsi ne ita quidem hic locus mihi satisfacit. perstare ferox ad vana conj. Livin. non inprob. Ern. Sed quis ita dicet Quum starem, perstare, etc. videbas pro jubebas R. 2, quod non displicebat Lefeb. Withof. suspicabatur tam vana, vel potius ea vana, ut designentur, quæ ante nominata sint. docebas scribendum putabat Dausq. coll. XII, 629. —328. deleta Saguntus ed. Basil. Wolfii et inde paucæ aliæ, quas sequutus est Lefeb. quia nomen hoc decies octies in Silio et semper in femin. gen. occurrat. Sed nostra lectio firmatur librorum auctoritate, et cur Silio non liceat semel alia vocis forma uti, quæ non minus recta est? conf. ad I, 271; Liv. XXI, 15, 18, al. —336. Libyæ priscæ edd. Abest hic versus a c. Putean. —339. quoties ex emendat. Dausq. Barth. et N. Heins. Vulgo quatiens, quæ lectio ex antiqua scriptura quotiens orta. —340. adfatus, non effatus, Oxon. et sic jam Cell. ex conj. Deinde petebant Oxon. et Putean. Vulgo petebat.
341. speculantem, non spectantem, Oxon. (tres scripti, teste Lefeb.) et Rom. 2; conf. ad VII, 123, et XIII, 163. —342. subacri unica voce scribendum videbatur N. Heins. —343. adfatus iterum corrig. idem et edidit Lefeb. —344. edant emend. N. Heins. —351. tuleris tu exercita gente Put. tulisti e gente Ox. tulisti excita gente Tell. ipsa tulisti exercita gente R. 1, Parm. Med. al. Quam pro te Cadmea tu exercita gente tulisti R. 2. Nostra lectio primum reperitur in edd. Marsi et Ben. Quam pro C. tolerasti exercita gente ex emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drak. quia in scriptis priscisque edd. postrema versus verba sint exercita gente, et verbum tulit modo præcesserit, cujus tamen repetitionem h.l. non inprobandam esse, jam recte monuit Ern. Withof. haud dubitabat, Silium scripsisse: quam pro Cadmea subiisti exercita gente. —356. claudenda ex R. 2, omisso τῷ et, recepere Lefeb. et Ern. Recte, opinor. occludenda putabat N. Heins.
357. ego hoc mutare Putean. ego hec mutare R. 2. ego inmutare, vel hæc mutare corrig. N. Heins. ne posterior syll. voc. ego producatur, quod tamen non præter exemplum antiquitatis, tam in cæsura, quam extra eam fieri, monuit Drak. et, quos laudavit, Broekhus. ad Propert. I, viii, 31; IV, ii, 3, et Voss. Art. Gram. I, 27. —358. pendenti in nube Tell. R. 1, Parm. Mediol. Pœno duce nube resedi audacissime castigabat Barth. Adv. X, 13, cui ineptum videbatur epitheton pendenti, quasi nova res esset, nubem pendere, aut Junonem in nube pendenti sedere. At inepta potius est hæc censura, vid. not. Withof. conj. speculatum pro pendenti, v. 427 florenti pro labenti, et v. 432 Latius, ut brevitur Lælii patria designetur, sicut aliorum, qui antea nominati sint. —359. bellumve Put. Teller. et R. 2, quod substitui pro vulg. bellumque. —362. Aut fusos posco conj. N. Heins. parum apte. —363. cineres Trojæ Putean. R. 2, et edd. Marsi, quod jam edidit Cell. Vulgo cineres Latii, quod Dausq. exponebat: «Scipionum duorum cineres, in quorum ultionem armis adcinctus Africanus eam oram debellavit, et regnare potuit, si fata tulissent; certe ejus virtute Africæ domina Roma facta est.» Ut placet, et curæ est, Latii C. regnent infeliciter tentabat Barth. Adv. X, 13.
366. vitæque Marsi Ven. poster. et inde aliæ.
370. e contra breviter Put. et contra breviter Oxon. at contra breviter conj. Drak. at breviter contra tacite reposuit Lefeb. Conf. ad III, 570. —372. percipe scripti, Rom. 2, et Med. præcipe R. 1, Parm. Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro, prius percipe. —379. bello, non belli, Oxon. Put. et R. 2. —381. post hæc Oxon. et Put.
386. acres, vel potius alacres pro acies malebat N. Heins. At nil mutandum. —388. paria arma primus edidit Marsus. Non male! Paribus uterque vetis ac viribus imperium orbis agitabat; Flor. II, 2. —399. virorumque Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior, quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X, 13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo virûmque. —401. Ita Oxon. et Put. Vulgo subigit favor ut plerumque. Cortius suspicabatur, inreptitium esse hunc versum. —403. credunt Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo essent, quod e censent corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13.
407. æquora, h.e. campum, Tell. —412. bibit R. 2. Mars. Ben. vidit Oxon. videt Put. R. 1, Parm. Med. Deinde invita pro invisa ex emend. Heinsiorum reposuere Drak. et Ern. —414. Macedum primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878.
415. campos Put. —417. comino Put. R. 1, Med. camino Oxon. covinno Parm. ut plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est. —419. Invitis nulli adstabat Put. Invitisque adstabat Oxon. Invixisque adstat R. 1. Inmissisque adstat Med non inprob. Ern. Innitis et Innictis in aliis antiquis, si fides habenda Lefeb. Vulgo Innixisque adstat, inepte. Innexisque ex emend Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. Inmixtisque conj. Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium, inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum inmunes præstiterint. Intentisque reposuit Lefeb. quem sequutus sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti ita: «Innexæ hastæ sunt etiam intentæ, sed hac adjunctione, ut hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique inter se junctas et nexas cogitare possis.» —420. facti quidam veteres teste Lefeb. hos malebat N. Heins. et vers. —422 laxatus funere, quod placebat Drak.
424. more ruinæ, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male! —426. Rullus, nomen Romanum, ut Norbanus, Calenus, Selius, ex emend. N. Heins. Ruilus Mars. et Gryph. Vulgo Rutilus. Mox ambo, non ambos, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175. —427. bibenti ævo Oxon. et Put. flaventi arvo (ob segetes, ut ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et flava Ceres) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325.
432. Latio Mars. late vastabat corrig. Heinsii et Livin. prob. Drak. At vid. not.
438. Hoc Put. —441. Sanus, Put. Satis Mars. Saris Parm. et Gryph. Sarnus opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii, de quo vid. ad I, 306. —443. conscia pro consona R. 2, quod valde adridebat Lefeb. —444. nutantes scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui primus mutantes substituit. nudantes terga fugæ ex ingeniosa emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego reposui nudantes terga fuga: nam fuga legitur in scriptis ac primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg. Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306. —449. Paræthonius male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb. Ern.
452. Inpetit conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde Herum Ox. Hirium malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55. Sed Herium quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit N. Heins. —454. Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit castigabat Withof. Ilia reposui pro vulg. incita, quo servato locus mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit. Sic et sup. V, 255, subsidensque ilia nisu Conantis suspensa fodit. Possis et inguina castigare cum Livineio. Ilia huic vel quoi magnum nitenti... fodit emendat Barth. Adv. X, 13, quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti. Iliaque huic magnum nitenti... fodit legendum omnino videbatur N. Heins. manus incita sedit tacite scripsit Lefeb. quod probavit Hœft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti, qui tamen jam recte monuit, hastam quidem vel cuspidem sedere passim dici (vid. ad I, 540) non vero manum, multo minus capuli ad finem. —455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur N. Heins. —458. Fleminius Put. Flamminius et Flaminius in priscis edd. Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa tempora belli Punici II.
460. Averno pro vero scribendum censebat N. Heins. quod edidit Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere, per me licet. Ernesti contra miratur, τὸ vero displicuisse Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.» —461. Nostrum Hasdrubalem revocari umbris malebat N. Heins. revocari tacite edidit Lefeb. revocate conj. Livin. —463. corde suspicabatur N. Heins. —465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt Drak. et Ern. hæc est: Tum manes inimica sede repellat Æterna; nec libri variant, nisi quod Æternum reperitur in c. Tell. quod recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab Hannibale parum apte sedem inimicam vocari, unde, si inimica esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. inimicus non male conj. Cell. et, quod eodem redit, inimicos Livineius, probb. Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi inimicus fiat, quod ultionem ejus negligam, et repellat manes meos aliquando ab æterna sede vel Averno. Hæc sententia placere potest coll. simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed æterna sedes recte, opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione inimicos, vel inimicus æde repellat Æterna reponendum crediderim, ut vetus scriptura, ede fuerit pro æde, quæ orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam editos, lectitarunt. Ædes æterna dicitur, ut domus æterna Senec. Hippol. v. 1241, vel δῶμ’ Αΐδαο Hom. Iliad. ο, 251, et æterna, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, tum manes inimica mente repellat Æternum, quæ tamen a vulgata magis abhorret. —471. dolores Ox. —476. ob ora Rom. 1, Parm. Mediol. Benes. Confer. Heins. ad Virgil. Æneid. lib. XII, vers. 865. ab ora Ox. et ed. Ern. errore haud dubie operarum. ab hora Putean. ab orta al.
483. Is saxo Oxon. et Putean. —484. Ast hos ex Oxon. Tell. R. 2, Parm. Beness. recepi cum Lefeb. pro vulg. Atque hos. Deinde projecit tres scripti cum R. 2, et edd. Marsi. Vulgo dejecit. —489. actam, non auctam, Oxon. Put. et R. 2.
496. Quique tuos malebat Livin. —497. Polluerunt emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur tulit, et præcesserunt rapuere ac fecere. Probabilis etiam est fraus librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264. —499. mutantur Put. unde multantur opinabatur N. Heins. Sed vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur. —501. reserasse libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii, qui primus edidit pressere, quod male servavit Drak. temerata ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse, etc. scribendum censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof. corrig. Quis secreta Deum, et primis reseratæ n. —505. infundit e primis edd. recepi pro vulg. infudit, quia sequuntur ventilat, spargit, erumpit. —506. culmina, non nubila, tres scripti et R. 2. —507. rumpit R. 2.
509. diversa v. Prælia conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud Virgil. de Turno. —514. exercitus omnis Ox. et Put. Vulgo e. omnes contra metri leges; cf. ad XIII, 308. —515. Profectum est Latio primus scripsit Nicander. —516. juncta arma malebat N. Heins. Sed cuncta arma virosque obponi uni Hannibali, ut unum Hannibalem paulo ante omni exercitui, jam monuit Drak.
527. gressum Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed. Vulgo gressus contra legem carminis. —528. adjicit ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. addit, quod paulo ante v. 525, præcessit. adjicit R. 2. —533. similatus scripsi pro simulatus; vid. ad II, 553, et XV, 427. —534. At, non Ac, Oxon. et Put. —535. spirans ingentia corrig. N. Heins. Recte, puto, certe concinnius; conf. not. ad III, 240.
546. Diverso alii. Diversæ pugnæ conj. N. Heins. Sed vulgata lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618.
548. numine cæco, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not. ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not. —554. citati equi pro citatis equis (uno enim equo vehebatur Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. citato equo corrig. Livin. —555. subito occulta tres scripti. subita occulto priscæ edd. subito occultæ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum interest.
572. arma Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut v. 432, Latios, Bruttia signa, mutatione ad nobilius genus?» —573. audes Put. —576. Pastori Tell. et inde Lef. —578. superantem Tell. R. 2, Mars. Ben.; properantem Ox. et Put. præparantem R. 1, Parm. Med. proparantem ad marg. R. 1. vasti superantem proxima saltus emend. N. Heins. prob. Drak. ut ambiguitas vitaretur. Lef. saltu pro saltui, h.e. silvæ, positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi vasto superantem saltu, ut cursus præceps designetur: quam simplicem rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge. III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460, inmani per proxima motu Evolat Hannibal, et saltu tramittitur alite Ganges a tigride. vastos s. prox. saltus malebat Withof. —580. servat Dea læta salutem conj. N. Heins. cui τὸ celata hic prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not.
588. sine more, hoc est ἀκοσμως, edidi cum Lefeb. et Ernest. ex emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et Drakenb. probavit. sine morte Put. et Oxon. Vulgo sine Marte. —590. Hi reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak. Ac, ut libri antiqui.»
602. Strage vera Oxon. R. 1, Med. Strage fera Parm. et Beness. —613. Præcellis resides hostes legendum esse arbitrabatur N. Heins. Verba resident hostes mihi satque superque jungit Barth. Adv. X, 13, ut sensus sit: satis hostium mihi residuum est, licet Cannensi aliisque præliis innumeros conciderim. Lefeb. resident exponit, tranquilli ab armis abstinent victi. Sic quoque Ernesti, ut sententia cum acerbo contemtu dicta sit hæc: profecto hodie hostes tui resident, quiescunt, quum pugna præcellas, et devictos in fugam converteris: Sed mihi satis est, a Roma metui. Verum ne ita quidem satis concinnus est hic locus: nam nimis abrupte ac sine copula dicitur præcellis, resident; neque etiam omnia sic satis cohærent. Poeta forte scripsit: Dum modo pugna Præcellis, resident hostes mihi satque, etc. ut mens ejus fuerit: dum modo, hoc ipso momento, quo pugna p., hoc est vincis, mihi resident hostes, residui sunt hostes, quos sollicitabo ad bellum tibi inferendum, Antiochus et alii; et quidem hostium satis superque, ut Romani, dum vivam, me exspectent, adventum vel reditum meum perhorrescant, nec pacem pectore norint, nec unquam quieta mente consistant. Τὸ satis ita cum nominat. jungi, vel tironibus notum est; vid. Ernesti clav. Cic. —616. inmixtus malebat N. Heins. et vers. 620, Atque æri incisæ leges, vel Æraque et incisæ leges, h.e. senatusconsulta. Arvaque conj. Dausq.
620. Invisæ leges (ut paulo ante inproba jura) corrigit Withof. ut tollatur contradictio Livii, et de injustis tantum legibus sermo sit, non de tota αὐτονομια, Pœnis relicta. —624. fulmina opinabatur N. Heins. et —627 Securus cœpti, et —631 juventas, de quo vid. ad X, 641. Eodem v. 631, Hannon, non Hanno, vel Anno, Oxon. vid. sup. ad II, 277.
632. Macetum, non Macedum Put. Tell. R. 2, Mars. vid. ad XIII, 878.
637. et finis conj. N. Heins. —640. Frondosumque apicem surgens, h.e. surrigens, vel frondoso apice surgens, emend. nonnemo, quem refellit N. Heins. —644. subientis R. 2. —649. confecta lite Put.