Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)
«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis
Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)
«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis
730. Cellar. «Porcius Cato, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII, 48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern. —vibrabat, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur, ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539. —medio tumultu pugnæ, ut φλοῖσβος et al. ap. Hom. —731. Utinam Livius consul primus Tyrio juveni, Hannibali, Alpes transituro, obpositus fuisset! —Si vox optantis, ut εἰ, εἰ γὰρ; conf. Virg. Æneid. VI, 187 (ubi vid. Heyne); VIII, 560 al. —primas, primum, id est, in principio belli, amisimus Alpes, quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam victi Romani videbantur. Ed. —732 seq. quanta dextra, quam fortis vir, cessavit Latio succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam, magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec consilio talis viri usa respubl. esset.» —733. quot funera Pœnis donarunt, etc. Conf. ad I, 487, et simil. loc. II, 326. —734. suffragia tristia pravi campi Martii, ubi populi judicio damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq. Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem, temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem. Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636.
Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem
Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
Ibat consul, ovans major majorque videri.
740Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,
735 sqq. cunctis, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak. —pavorem induerat, incusserat; conf. ad I, 38. —736. fortuna Sidonia, Pœnorum, ruebat, ut XVII, 172, et al. vid. Ind. —737. Rutulos, Romanos. —Victoria verterat alas, vid. ad lib. XIV, v. 675.
739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639.
741. Ductor Agenoreus, Hasdrubal, vid. ad I, 15. —742. Cf. sup. ad v. 635.
Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis
745Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum
Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
750743. senex Livius consul. —745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient, originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est, qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite naturæ aberrat.» De Belo confer I, 71 seq. et 87. —avorum Principium, generis nostri princeps et auctor; Drak. v. ad I, 479. —750. Bætis in oris, in Hispania; conf. ad I, 146.
Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras
755Ærati clipei et loricæ tegmina summo
Incidit haud felix humero, parceque petitum
Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
752. Conf. Liv. XXVII, 49. —ablatus cursu et impetu; cf. ad V, 633. —753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse. —754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi tegmina summa ad loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. tandem, et ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, ἄντυγα, deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis perspicuis Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat. —756. parce, leviter, perstrinxit, ut strinxit apud Virg. l.c. conf. ad V, 273 sq.
Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
760Terrifico: tunc increpitans conamina consul:
«Femineis læsum vana inter cornua corpus
Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint
Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens
765759. Rutuli, Romani. —762 sq. Imitat. Homer. Iliad. λ, 389: Οὐκ ἀλέγω, ὡσεὶ με γυνὴ βάλοι, ἢ πάϊς ἄφρων e quo uno duos versus efficit Silius; D. Heins. —cornua Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron. (Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium, quarum vulnera, inter cornua inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ cornua dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque. Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu cornua dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6, et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect.
763. suerint, consueverint. —Quanta vulnera, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit; Drak. —765. Conf. supra ad v. 631.
Jamque per extentos alterna strage virorum
Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
766. extentos, late sparsos, stratos. Proprie extenta, late fusa jacent corpora in campo. —767. fusa, recumbentia, ut fusa jacent pro simpl. jacent dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata, cæsa, vid. ad II, 112. —768. Junxerunt cadavera ripas Metauri, quoniam alveus iis replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur; conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine, depingit Voltaire, Henriade, chant VIII:
Les flots couverts de morts interrompent leur course,
Et le fleuve sanglant remonte vers sa source.
Ed.
Ut, quum venatu saltus exercet opacos
770Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,
Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,
Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,
775Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,
Multa strage jacent: exsultat vertice montis
Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.
769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf. inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq. —saltus exercere, ut al. fatigare; conf. ad I, 63... 363, inpr. II, 74. —770. Dictynna, vid. ad II, 71. —771. Pro Pindi Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761; in-4o) ingeniose conj. Cynthi, quoniam gratissimus is mons Dianæ (quæ inde dicta Cynthia, sicut frater Cynthius), et Silius imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam Pindi nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur. —Mænala, conf. sup. ad IV, 363. —772. Naiades passim quævis Nymphæ dicuntur. —773. stridunt, conf. ad I, 334, et IV, 567. —De corytis, vid. ad II, 106.
Audito ante alios senioris vulnere, rumpit
Per medios Nero sævus iter, visaque virorum
780Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est
Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,
Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens
In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem
Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,
785Per longum sterili ad pastus jactata profundo,
Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,
778... 807. Et hæc commentus est poeta in gratiam Claudii Neronis, cui potissimum debebatur victoria. —rumpit iter, ut. I, 54, ubi vid. not. —779. virorum, Romanorum Pœnorumque, æquali pugna, dubia, in qua æquo Marte pugnabatur. —780 seq. Pauca æstuantis animi, sed magni ponderis verba, quibus dictis confestim exemplum bellicæ virtutis datur militibus. —784. Balænæ, ut leoni, lupo aliisque feris famelicis, comparatur vir fortis et in hostem ruens. —rabida proprie est bellua. —785. Per longum tempus; cf. ad VII, 527. —786. saucia, ægrota, laborans, adflicta, scilicet fame, ut ap. Apul. Met. IV, p. 152. ed. Elm. Nam saucia dicuntur corpora, animi omniaque ea, quæ graviter adficiuntur et, dolores acutos sentiunt.
Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,
790Elabere mihi: non hic nemora avia fallent
Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,
790... 793. Hæc Marsus et Cell. perperam referebant ad Pyrenæam silvam, quæ Scipionem fefellerit, quum Hasdrubalem persequeretur (vide supra v. 475 seq. 488), recte autem Dausq. et Drakenb. ad dolum vanaque promissa, quibus Hasdrubal, in Hispania loco iniquo deprehensus, frustratus sit ipsum hunc Neronem, et incolumis ex angustiis evaserit, simulans se de conditionibus acturum, quibus omni Hispania decederet; de quo strategemate, vid. Zonar. lib. II, Liv. XXVI, 17; XXVII, 44; Frontin. Strat. I, v, 19. Hinc Hasdrubal dicitur fallax, et v. 807, infidum caput. —793. Evasti, evasisti, conf. App.
Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.
795Nam latere extremo cuspis librata resedit.
Invadit stricto super hæc interritus ense,
Conlapsique premens umbone trementia membra,
794. ictus futilis, vanus, inritus, ut V, 297; conf. ad VII, 629.
798 sq. Similis sarcasmus victoris passim obvius; conf. ad I, 383 et 398.
Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.
Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
Actutum vindex; mea si suprema referre
Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
805Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura
Ferventemque ira mortis transverberat ense,
800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII, 49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit.»
801. Utere Marte tuo, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I, 118. —manibus adsit vindex, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn. IV, 625 sq. —804 seq. Conf. III, 86, et ibi not. —cineri Jovis, simulacro ejus cinefacto; Dausq. —807. rapit, ut VII, 704. —infidum caput, vide supra ad v. 790 sq.
Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
810Quum vires parco victu somnoque reducunt;
Ac, nondum remeante die, victricia signa,
Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,
815Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum
Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem (Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr. —solis vias, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol percurrit, et hinc solem, seu diem. —810. parco victu; nam cibus uberior stomacho lassorum et valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95.
813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis, quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes, captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,» Liv. XXVII, 51. —814. Cannas pensavimus, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.» —Cannas, cladem Cannensem, ut Trebiam, etc. —816. duplica bella, etc. Cf. v. 516 sq.
Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo
820Constanter mala, et, inferias in tempore dignas
Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
Tum, castris procul amotis, adversa quiete
Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
819. Pœnus, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios. —minuit ferendo. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv, 19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» Ed. —820. inferias, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213.
822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu, adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap. 51, extr. —quiete, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum Romani;» Liv. XXVIII, 12. —823. exclusit, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq. —Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset coram suis militibus. Ed.
Sic ea exponit V. C. Montesquieu, Grandeur et Décadence des Romains, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu’on fait tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de son frère, il avoua qu’il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s’étaient donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes récompenses après la guerre.» Ed.
5. Tartesia R. 2. Tarthesia Tell. Carchesia Put. Carthesia R. 1, et Med. Conf. ad XIII, 674. —7. Anxin turba Patres, per adposit. ut inf. v. 367, malebat N. Heins. idque recepit Lefeb. —9. Quis opinabatur N. Heins. per interrogat. notam, quam post castris exprimendam curarunt Lefeb. et Ern. exemplo Drak. qui etiam punctum posuit post precantur. Ego revocavi vulgatam distinctionem, ut sensus sit: a Diis precantur, expetunt, ductorem, qui, etc. Nolim quoque cum Burm. pro laceris substituere vacuis, h.e. quæ ducibus suis orbata sunt.
10. patrios patruosque conj. N. Heins. quem vide ad Claud. Epithal. Honor. et Mar. v. 39, et ad Ovid. Amor. III, vi, 49. —12. cognato e sanguine emend. idem, et v. 14, arma duorum Inconsulta ducum, quod recte displicuit Drak. quum parum dextre argumentati essent cognati, si Cn. et P. Scipiones sua temeritate in exitium ruisse dixissent. —15. Primam syll. voc. Gradivo corripi, ut inf. v. 337, et apud Valer. Fl. V, 650, notandum videbatur Barth. Adv. XXII, 8; cf. sup. ad IV, 776. —17. Molliri primum operarum errore in secunda Marsi Veneta editum.
19. Ædibus et mediis suspicari possis; cf. not. —25. qua Oxon. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Mars. et al. quam Col. R. 2; Junt. et inde al. edd. quod, nescio quare, placet Lefeb. Dausqueius vel ita interpungendum putabat, veste refulgens Ostrum, quam, etc. vel scribendum e veste refulgens Ostrum, quod fulvo Tyrius (artifex) s. auro. Neutra ratio probanda, quæ Cell. edidit ex emend. Gronov. Obss. II, 6, quod forte verum est et maxime adridet Doering. Nostram tamen lectionem eodem sensu capere possis, stamini scilicet purpureo aurum vel aureum subtemen intextum fuisse. —30. Incessusque ed. Gryph. unde et ora Incessusque viro propior conj. Dausq. et N. Heins. ut sit Græcismus.
35. Padusne male opinabatur Dausq. —37. Atlantica scripti; ad Atlantica R. 2. Vulgo Atlantia. —42. Hunc versum sequenti postposuit Lefeb. non addita causa. Poeta certe ad tantam subtilitatem non exigendus est, et ne sic quidem singula ordine procedunt: nam Paulus ante Scipiones periit. —45. quid gesseris scribendum censebat N. Heins. vel invitis libris vett. Ego tamen non adsequor, cur ei displicuerit vulgata lectio: cineri, bustis et umbro, non sensuræ, quid gesserit. —46. tramite duro in duobus veteribus, nescio quibus, invenit Lefeb. et recepit. —47. decurrat scripti et Rom. 2. Vulgo decurret. Deinde congressi Rom. 1, et Mediol. congesti ad marg. Rom. 1. —52. Verba partique timore labores, quæ reliqui interpr. silentio prætermittunt, in vitio cubare putant N. Heins. et Heyne, qui in Obss. ad loc. simil. Tibulli I, i, 4, monet, recte quidem terrorem et laborem jungi, tamquam militiæ comites, terrere tamen ea, quæ metuantur, mala, pericula, discrimina, laborem autem, quippe qui tolerandus sit, premere, urgere, exercere. Equidem, si quid mutandum, legerim, partique labore timores; nisi malis junctique, vel plenique, vel cum N. Heins. quod propius ad literarum ductum adcedit, etsi a Lefeb. inter nugas refertur, pastique timore labores. Sed vulgata opinor, lectio bene se habet, vid. not. —58. terit conj. N. Heins.
62. torvi scripti et R. 2. Vulg. torva. —67. auras opinabatur N. Heins. quia hora præcessit.
72. Munera Put. —74. minore... Deo scripti, eleganter judice N. Heins. Id recepere Drak. et Ern. sed vellem sensum quoque horum verborum exposuissent, quem non satis adsequor. minores Deo e R. 2, edidi cum Lefeb. et Doering. Forte tamen non spernenda vulgaris lectio minores Deos.
85. fixerit Col. —87. traxisset R. 2. —88. genitum est malebat N. Heins. Pro munera in R. 1; innuam, et in ora numina. —91. Pro Fidenæ malim Porsenæ, vel Porsennæ. Fidenates certe a Romanis victi sunt, non Porsena. —92. Quæ, vel Que Ox. Put. R. 1, 2, Med. Quam Parm. Deinde terris pro dextris Put. et Parm. —93. verteret Ox. et Put. —95. Animas illapsa Oxon. Non male, judice Drak. si refingatur Animos i. ut ap. Cic. Legg. II, 15. Sed idem vulgatum firmat coll. Virgil. Æn. II, 240, et III, 89. —96. fœda, vel feda, Oxon. et Put.
100. producit Col. pducit Put. ex quo scripturæ compendio ortum est vulgatum perducit, quod mox denuo sequitur. —103. Asper scripti. Vulgo perducit semita clivo Aspera, etc. —104. Ita scribendum distinguendumque viderunt jam Barth. Adv. IX, 17, et N. Heins. Vulgo legitur Prosequitur, labor ad nitendum, etc. —105. bona censendum Col. et R. 2, vid. ad VIII, 36. In iisdem recte Fors h.e. Fortuna. Vulgo bona conscendunt, quæ sors, et concendunt in Oxon. Denique dedisse Barth. Adv. IX, 7, et N. Heins. bene pro vulg. dedisset substituerunt etsi invitis libris. —107. intra te Put. non inepte, judice Drakenb. quum intra aliquem esse dicatur, qui minor sit eo, ut ap. Flor. IV, 11; Senec. Med. 520, (ubi vid. Gron.) Quintil. Inst. Or. XI, 3, et Prop. III, vii, (al. ix) 2, vid. Brockh. Sed conf. Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 25, et Burm. ad Petron. c. 84. —108. spondet Col. Vulgo sponte. —112. Syllabam sec. voc. arbitrabere ab optimis poetis corripi monet Drak. adstare conj. N. Heins. prob. Doering. nisi stare pro adstare positum sit. Immo simpl. esse significat, ut III, 94, et al. vid. ad II, 639. —113. Tu quoties legendum videbatur N. Heins. —117. Vulgo flagrantis, non inprob. Dausq. quum unguenta caleant omnia. Sed recte idem et N. Heins. emend. fragrantis Proxime fraglantis Tell.
127. honos, non honor, Col. et Oxon.
130. jussæque scripti et R. 2. Vulg. visæque. —134. revirescere scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Ben. reviscere Marsi prima Ven. errore operarum. Inde revisere sec. Ven. et hinc aliæ, se visere Ald. —135. Ita Col. postquam Put. R. 1, Ben. Vulgo quamquam tacitus magnis tamen æ. p. N. Heins. corrig. ægra pericli, quum instinctis periclis nihili sit. Sed recte Lef. hæc notat: «instinctis tertius casus est; terror subrepit illis instinctis pectora, quæ ægra erant periclis.» —136. subrepsit R. 1, et Med.
138. percensent Parm. non male. —145. Ter subitum emend. Barth. Adv. IX, 17, quia numerus ternarius in ejusmodi præsagiis auspicatus fuit. Sed vid. not. —147. ac Col. Vulgo atque.
149. comites operum malebat N. Heins. ministros scripti. Vulg. ministri. —151. isse sub armis, ut IV, 64, et Lucan. IX, 21, non male conj. Dausq. et recepit Lef. —155. superrigat opinabatur N. Heins. ut superspargere ap. Caton. R. R. 54, vel superstagnare ap. Tac. Ann. I, 79, et tramittere Cycladas unda sup. I, 472, quo sensu Isthmo incurvatam... undam reposuit Lef. quum Corus non suberigat Isthmon sed undam, quam incurvatam Isthmo, seu in Isthmum efferat. At vulgata lectio doctior est, vid. not. —159. tridentipotens scripti et R. 2; bene, ut armipotens, arcipotens, bellipotens, ignipotens et similia. Vulgo tridente potens.
168. Graiis Col. et Ox. Vulg. Graio. —169. hæc cincta Col. R. 1, Parm. Med. hæc cuncta Put. hinc cincta Ox. excincta edd. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. Gryph. accincta Basil. Wolfii, Colin. et Nut. —170. cum territet Col. et Put. tunc et territet Ox. nunc territat R. 1, Parm. Med. cum territat Mars. Vulgo quæ territat. —171. cultumque, non cultusque, Col. —172. armiferas scripti et R. 2. Vulgo armisonas. —177. hospite ed. Dausq. vitiose. Post hunc versum nonnulla excidisse suspicabatur N. Heins. nescio quare. —178. Voculam et ante securæ omnes codd. scripti et edd. ante Juntinam ignorant.
182. Hic et seq. versus deest in Put. adspectus turbatum conj. N. Heins. coll. XIV, 678. —186. tanta virtute Put. Male: innuit enim, Pœnos non virtute tantum, sed artibus etiam et dolo superandos esse; quare filium pater monet, ut videat, ne duces hostium dispersas copias in unum cogant, sed ut potius singulos adoriatur; Drak. —187. diducunt, pro vulg. deducunt, ex emendat. N. Heinsii, quæ firmatur loco Livii, in notis laudato. —188. conferre manum (ut VII, 599, et similiter conferre gradum) scripti et priscæ edd. c. manu sec. Veneta Marsi, et inde aliæ edd. liceat et coeantque coactæ, scilicet in unum, malebat N. Heins. —190. labore Oxon. et Put. Vulgo labori.
193. Nomine C. (ut apud Liv. XXI, 31, Brancus nomine, Cic. pro Mil. 17, cognomento Schola, et Ovid. Am. I, viii, 2, nomine Dipsas) Col. et Put. Vulgo Nomen. —195. illa, scilicet vetus in Africa Carthago, corrig. Dausq. quia urbes ditiores, etc. alibi exstiterint. Sed ulla scilicet Hispaniæ urbs; Drakenb. urbi, vel aut vi pro auri scribendum putabat N. Heins. forte quod ibi non auri, sed argentifodinas fuisse Strabo doceat. Sed τὸ auri ad divitias civium recte referebat Drak.
207. sacros, certamina, ludos reposuit Lefeb. ut designentur certamina, quæ sint ludi sacri respectu funerum.
208. Prægreditur Colon. —211, 212. Hoc ordine versus leguntur in cod. Oxon. Putean. et, si Lefeb. fides habenda, in aliis veteribus, nescio quibus. Vulgo male transponuntur. —212. curritque primus edidit Wolfius in Basil. et deinde alii. —217. advectus, vel invectus emend. N. Heins. At pelago R. 1, a m. sec. —218. subigentem Put. subeunda ad mœnia conj. N. Heins. coll. Liv. XXVI, 42, extr. Sed deinde vulgatam lect. loco non movendam recte putabat.
228. Urbi quædam edd. —229. Etneo pro æterno R. 1, alterno fluctu i.e. æstu corrig. N. Heins. coll. v. 226, 237; Prop. II, xii, 7; Claud. Cons. Hon. III, 58, et sup. III, 392, ubi vid. not. Sed Drak. jam bene monuit, nunc illud urbia latus describi, quod mari obversum numquam possit pedibus adiri, sed æterno fluctu tutum sit.
232. Aris scripti, R. 1, Parm. Mediol. Arris R. 2, et inde aliæ edd. Aris nom. propr. notum ex Prisc. lib. VI, et Cic. Or. pro Scauro. Sed Liv. XXVI, 44, et Polyb. X, 12, 15, 18 et 19, solius meminere Magonis, qui præfectus urbi fuerit. Inde Ernesti: «Quid Silius in hac re præter arbitrium suum sequutus sit, dici non potest; hoc tamen ex ejusmodi locis intelligitur, Silium non hoc egisse, ut historiam belli Pun. sec. scriberet: quomodo enim sine dementia mutare ista nomina instituerit?» Apud Livium vero XXVI, 49, hæc leguntur: Armen præfuisse Punico præsidio deditumque Romanis, Antias Valerius; Magonem alii scriptores tradunt. Hinc Arnes (f. Armes) h.l. pro Arris legendum videbatur N. Heins. Drak. contra in Livii l.l. Arinem edidit; unde Arin h.l. reponendum crediderim. —233. Ita hunc versum ex Col. codd. restituere Modius et N. Heins. qui et arce scribi posse monet. Auxiliumque excelsa loci processerat artem Oxon. pcesserat R. 2. ptesserat Tell. Auxiliumque excelsa loci præcesserat arcem Put. atque ita omnes priscæ edd. nisi quod R. 1, Parm. Med. al. protexerat, aliæ vero præcinxerat habeant. Vulgatam lectionem Auxilium excelsamque loci præcinxerat arcem primum exhibet ed. Basil. Wolfii. qui cuncta amplexus in arctis Auxilia, excelsam sociis præcinxerat arcem conj. Dausq. qui contra a. in a. Auxilium, qua excelsa loci, protexerat arcem Barth. Adv. IX, 17, ut sensus sit: arcem non legebat, qua urbem spectabat, sed qua editior pelagus, cujus æstu recedente Scipio muros scandit. qui contra, amplexus inertis Auxilium, (h.e. perfugium in arcem, non audens in æquo ante muros manum conserere) vel qui, ponti amplexus in artis Auxilium, qua excelsa, loci præsepserat arcem emend. Burm. h.e. urbem incustoditam fere relinquebat ab illa parte, qua marinis undis tuta erat; eam solum partem muniebat, qua adiri poterat. Alterutram conj. veram putabat Drak. Sed lectio c. Col. bene se habet. —240. Hic Oxon. Deinde plantæ maluerit N. Heins. —241. taciti nectens Oxon. Putean. et Rom. 2. tacite nectens in reliquis libris, quod Marsus interpretabatur cogitans. Sed tacite nitens bene emendarunt Dausq. (qui et Hac malebat) Cell. Drakenb. Ern. tacite enitens conj. N. Heins. tacite innitens scripsit Lefeb. —244. visis fluctibus quædam edd. et fixus aliæ. —246. victa Col. Ox. et R. 2, prob. Drak. quum Pœnus non dederit vincta colla, sed victa, ut nempe catenis vincirentur. vincta Put. Tell. R. 1, aliæque priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut non inelegans tautologia sit, qualis apud Virgil. incensum inflammat, vel in Silio spernor contemta et similia: quasi vincta catenis colla dare sit tautologia!
259. Ter dena bove Col. et Mars. Vulgo Ter deno b. cf. ad III, 39. —261. tunc Martia Col. et Ox. tum M. Put. Vulgo et M. —262. ut meritum scripti et R. 2. Sic prout cuique meritum ap. Liv. XXVI, 48. Vulgo et meritum. Posse etiam cuique emerito, vel ut meriti legi monebat N. Heins.
264. vectantur, vel avectantur conj. idem. —266. regi donis Divum Tell. et Mars. unde regi donat Divum, h.e. Jovi Capitolino, conj. Lefeb. qui tamen vulgatam lect. præfert, quum sic dona Masinissæ regi missa memoret Liv. XXX, 17. —267. dextris primus edidit Nicander. —270. Huic emend. Dausq. et N. Heins. —274. effatur Col.
277. Mycenæas et in æquore Basil. Wolfii et inde aliæ edd. —279. violarunt Col. et Put. vigilavit Oxon. Vulgo violavit. —280. steterunt malebat N. Heins. —283. ferebant scripti et R. 2, unde serebant emend. N. Heins. et recepere Drak. Lefeb. Ernest. Vulgo requirunt.
287. Macetum Col. Vulgo Macedum, vid. ad XIII, 878. —288. hinc, non huic, Col. —294. Taulentius Colon. —295. nullo munimine male conj. non nemo apud Dausq. —297. Hinc et malebat Dausq. Sed vid. ad vers. 299. Tesprotiaque edd. tantum non omnes, etiam Drakenborch. Lefeb. et Ern. Sed Gr. Θεσπρωτία Steph. Θεσπρωτὶς et Θεσπρωτὶς γῆ Thucyd. I, Θεσπρωτοὶ Herodot. VIII, 46, dicuntur; conf. Scylac. Peripl. pagg. 26, 27. —298. cassi ausi rectius putabat N. Heins. Siliano more. Sed conf. Virgil. Æneid. XI, 339.
299. Nunc scripti, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo Hinc. —300. Pro Pellæaque forte legendum Pallæaque, (Pale, s. Palle opp. Cephalleniæ, ins. maris Ionii prope Acarnaniam) vel Pharæaque, (Phara, seu Pheræ, urbs Acarnaniæ inter Leucadem et Alyziam in Scylac. Peripl. p. 30, ubi vid. Voss.) vel Palæraque, a Palæro Acarnaniæ opp. ad sinum ingentem. —301. Perfudit, non Perfundit, Col. et R. 1, ad marg. ut et conj. Scalig. ad oram libri sui. —302. videt incitus conj. N. Heins. Sed vidit ut ostentavit, perfudit, pepulit, liquit. —304. inaccensam Col. —305. scopulosæ Neriton arcis (h.e. rupis, montis, ut ἄκρον et ἄκρα) ingeniose emend. N. Heins. Sic Neritos ardua saxis dicitur Virg. Æneid. III, 271; Νήριτος εἰνοσίφυλλος Hom. Iliad. β, 632, scopulosi verticis Anxur sup. VIII, 390. —306. Achaica Put. Sed vid. ad XIV, 5. —307. prægaudens Col. eleganter, judice N. Heins. gavisum Put. Vulgo gavisus.
311. Parnasus, non Parnassus, priscæ edd. Gr. Παρνασὸς et Παρνασσὸς; sed illa scriptura antiquior est; conf. XII, 320; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2; Heins. ad Virg. Ecl. X, 11, et Ovid. Met. I, 468; Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11, vid. tamen Heyne ad Apollod. p. 110. —313. In hoc versu et quidem in nominibus propriis, qui a librariis plerumque corrumpuntur, mendum latere crediderim. Pro Orestes forte leg. Eropus, quem incursasse Macedonum fines, et Dardanos etiam concivisse, tradit Liv. XXVII, 32. Eum Sarmaticum fingit poeta, quum Livius Eropum quemdam dixisset; Orestes autem notius librariis nomen erat. Possis etiam reponere Quum modo Sulpicius, vel Scopas dux, vel Dorimachus, vel denique Pergameus (rex Attalus) regna infestaret, Orestum Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros. De Sulpicio ejusque incursionibus in Macedoniam vid. Liv. XXVI, 22, 28; XXVII, 7, 10, 22, 31 seq. XXVIII, 5 seq. XXXI, 4... 40; Polyb. VIII, 3; IX, 42; X, 41; XVIII, 6, de Scopa et Dorimacho, Ætolorum prætoribus, de illo Liv. XXVI, 24 seq. Polyb. IV, 5, et 62; V, 11, de hoc Liv. XXVI, 24; Polyb. IV, 67, 77; V, 3, 5, 9, 11; IX, 42, de Attalo Liv. XXVIII, 7; XXXI, 46; Polyb. IX, 30; X, 41; XVI, 2 seq. 30, de Orestis, vel Orestibus, vid. not. Sed præstiterit haud dubie Quum modo Sarmata ei regna infestaret, Orestum, vel Orestis (dat. plur.) Aspera nunc, etc. Tum Sarmata h.l. pro Dardanis, gente Mœsiæ, (hod. Serviæ) et quidem fera (Plin. IV, 1; Strab. VII), ac tunc temporis infestissima Macedoniæ, quod ex Liv. XXVII, 33; XXVIII, 8; XXXI, 28, 43; XXXIII, 19; XL, 57, notissimum est, in agros Orestum, h.e. Macedoniæ, cujus pars est Orestis, et cui non minus tum infesti erant Dolopes, h.e. Ætoli vid. not. —320. Tænarii etiam legi posse pro Tyndarii, monet N. Heins. At necesse non est.
323. tanti pro cauti Putean. —325. et pro ut Colon. quod forte non spernendum, ne que in tacitusque abundet, quod certe apodosi parum convenit. —326. quietæ, non quiete, Colon. et Rom. 1, ad marg. —327. ire sororis Colon. male, vid. not. ad X, 621.
334. adversos quædam edd. —337. calidoque scripti et Mars. Vulgo validoque. —339. Forte leg. Heu quam tum, etc. ut jungantur quam clara ruina. Sed Heu quanta, Hannibalem clarum factura, ruina! recte, opinor, edidit Lefeb. ex emendat. N. Heins. qui tamen contra metrum jungebat quanta, H. c. factura, ruina Procubuere.
349. occulti astus, vel occulto astu conj. N. Heins. et v. 354, lætumque tumultus, et v. 356, præmaturo, quod tacite recepit Lef. —358. ritu pro vultu opinabatur idem N. Heins. ut arte paterna et stimulis gaudens Fabii filius sup. VII, 712; cf. not. nutu, vel potius ductu, pro vultu legendum putabat Withof.
361. precatur, non profatur, scripti. —362. nunc his Col. vinclis Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo victor. —367. volucris scripti et R. 1, ad marg. Vulg. volucres. —373. habet, non avet, scripti. Deinde torvæ R. 2, torta hasta conj. Lefeb. Male! —375. enasset Col. Oxon. Tell. Parm. Ben. enoscet R. 1. Vulgo enasset h.e. evasisset. —376. venisset, non evenisset, Col.
396. Hunc versum in vulg. libris excipiunt tres alii, a Nicandri ingenio profecti, (nam in Junt. ed. primum leguntur) Quod virtute viri titulis decorare sepulcrum Ingentis bello liceat, nomenque futuros Æternum in Rutulos possis mandare nepotes. Eos Drakenborch. uncinis inclusit, nos vero abesse jussimus exemplo Cell. Lefeb. et Ern. —397. eadem labori non male conj. N. Heins. ut ex iisdem tibi elementis apud Macrob. Sat. I, 11; Drakenborch. Sic et αὐτὸς τινὶ eleganter dicitur, qui alteri par vel similis est, nec quidquam ab eo differt, ut τὰ ὑποδήματα αὐτὰ φορεῖν τοῖς ἀνδράσιν ap. Ælian. V. H. VII, 11; cf. Heins. ad Claud. laud. Stil. II, 30, et ad Ov. Am. I, iv, 1; Cort. ad Sallust. B. C. c. 20; Ern. ad Xen. Mem. Socr. II, i, 5; Zenn. ad Xen. Cyrop. III, iii, 35; Viger. de Idiot. Gr. L. p. 164; Findeisen. Ind. in Isocr. Paneg. et Hœpfner. ad Eurip. Cycl. p. 54, 55.
399. Sed non et scripti, ut IV, 43; V, 523; Virg. Æn. X, 343; conf. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 500, ad Ovid. Met. IV, 273, et Ep. Her. III, 4. Vulgo Sed non est. —404. ceu patria Col. Oxon. Put. R. 2, ceu patriæ Tell. patriæ ceu R. 1, Parm. Med. et prima Marsi ed. —406. Et scopulis, vel Et populis pro Ex oculis non male conj. N. Heins. quum ex oculis rapta dici nequeat Carthago, quæ expugnata quidem, sed non eversa sit. Ernesti jungit verba vallatam ex oculis, et intelligit urbem ita sublimi in vertice positam, ut oculi eam adsequi prope non possent. At dura est hæc et coacta interpretatio, quam exemplo firmari posse vix crediderim. Deinde cumulata strage recte, opinor, emend. idem N. Heins. quod τὸ vallatam jam præcesserit. —407. qua Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. quo Col. quam Junt. et inde aliæ, quum conj. Dausq. —408. in terra scripti. Vulgo interea. Deinde everterit, vel haud verterit malebat N. Heins. et posterius quidem, Drakenb. judice, quod Saguntus octavo mense, (vid. Liv. XXI, 15) adeoque intra annum capta sit. —409. Non Col.
412 et 413. hic, non hinc, scripti, R. 1, Parm. Mediol. huic emend. Livineius.
418. cepere Parm. sepsere conj. N. Heins. Pro mapalibus rectius scribitur magalibus, vel potius magaribus, vid. ad XIV, 7. —420. agitabat gaudia scripti et R. 2, ut ap. Sallust. B. C. cap. ult. vel agitare otia, convivia, etc. Vulgo a laurea. —421. læna, non lena, scripti. Est Gr. Χλαῖνα. —425. ad, non in æthera, scripti et Parm. —426. librata, non vibrata, scripti et R. 2, quam lect. multis exemplis firmavit Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Am. II, vi, 11. —427. similavit h.e. simile fecit, effinxit, expressit, scripsi pro simulavit, et ita ubivis scribendum existimo; confer sup. ad II, 553. —430. freta pro fracta R. 1, et Med. frusta ad marg. R. 1, fressa conj. non nemo ap. Lefeb.
438. Cesset Col. Cessat edidit Lefeb. ex emend. N. Heins. —441. Sabura Put. et nonnullæ edd. Confer Intpp. Lucan. IV, 724, et Cæs. B. C. II, 38; Sabrata emend. Dausq. Conf. ad XIV, 437. —447. Lænas, non Lenas, Col. Conf. Sigon. ad Liv. VII, 12. —450. Castabo Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Cartalo, vel Kartalo. Sed Karthalo reposuit Drakenb. vid. ad I, 406. Deinde Nasidio Col. quod est nomen Rom. v.c. ap. Appian. B. Civ. V, 139; Cic. ad Att. XI, 17, et Phil. VII, 9; (ubi tamen vulgo Visidius legitur) Dion. et al. Nascidio Oxon. et Put. Vascidio Parm. Vulgo Vasidio, prob. Dausq. cui et Vibidio, vel Vinidio in mentem venit.
451. Pyrenes Col. Vulgo Cyrenes. —452. furentis... Dardaniæ Col. —455. solverat Col. et Tell. ut v. 459, quum perstrinxerat. Vulgo solveret. —456. mella Col. membra Ox. et Put. Vulgo verba. —458. et cantu Marsi Veneta posterior et inde aliæ, attenti d. c. senatus conj. Dausq. Male! —459. subitam Put. subitæ tubæ, vel subitas aures opinabatur N. Heins. Sed subitum est id. qd. subito; conf. not. ad VII, 527. —463. et furtiva luci Col. e furtivo lustro, in quo, scilicet se condiderat, emend. Burm. et e f. loco N. Heins. coll. XVII, 91. At vid. not. —464. Galeam Put. R. 1, Parm. Med. Sed Gala nomen est Libycum, et v.c. patris Masanissæ. —467. Murrum, non Murum, Col. omnesque antiquiss. edd. Nomen notum ex lib. I, 377 sq. II, 556; dimisit Put. —470. abscisso primus edidit Nicander in Junt. vid. sup. ad III, 552; Duker. ad Flor. II, 2; Markl. ad Stat. Silv. III, ii, 61, et Oudend. ad Frontin. Strat. I, iv, 7.
480. volens Col. et Ox. volvens Put. Vulgo volans. —484. providerit Col. —488. abditur scripti duo (teste Lefeb.), R. 2, Parm. et Raphel. Vulgo additur.
496. promissa Put. R. 1, et Med. —500. quæ pro qui Put.
511. neu quisquam ad sidera adisse conj. N. Heins. et v. 517, belli. —520. porta, non portæ, scripti, R. 1, Parm. Med. —521. Vulgo Elisæis. Sed vid. ad I, 81.
526. hæc jam vertitur Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata lectio jam hæc vertitur in metrum inpingit. —531. Cæsorum heu stratis Nicander reposuit et deinde alii. —532. bacis Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596. —535. mea terga conj. N. Heins. —536. Hunc, non Nunc, Col. Deinde vastis qui nunc sese intulit armis suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare possunt. —537. exurere bello malebat Drak. —542. Deumque hominumque Oxon. et Put.
555. dilectæ Put. —556. Matauri Colon. vid. ad VII, 486. —558. abscedens Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. absedens Put. abscendens Tell. Vulgo ascendens. Deinde jussa paventem R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit, timentem jussa adtrahere h.e. adtrahebat.
570. Achemonio quædam edd. —572. anticipes Putean. non inprob. Lefeb. si et Superi, en, stet reponatur, ut anticipare sit idem quod præripere, vel præcipere infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI, v. 491, quum non anceps sit, qui v. 557, Damnavi, etc. adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit. —575. Illum ardent, vel urguent æquare scribendum videbatur N. Heins. At conf. not. adnisi, non adnixi, scripti, R. 1, Med. Mars. confer ad II, 123.
577. tantum et mala omnes scripti et R. 2, unde tantum, en, mala edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis. —579. Spiravisse conj. N. Heins. et v. 581, quem fundat; non male, ut ad Romam ipsam referatur. —582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, invadant, ad prælia, etc. —587. imo Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, uno Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth. Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur.
594. Belliger is Col. Tell. R. 1, Belligere is Put. Belliger his R. 2. Vulgo Belligeris. —597. Secretis, non Secretus, scripti et R. 2, ruris, non ruri, Col. —600. donaverat Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo devoverat.
601. repentum, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ ex Lucanis adcesserant. —603. movebant Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. Illud veterem ducem... movit, quod, etc. manebant Put. Vulgo monebant. —604. Et properi signum adcursus Col. et Oxon. Vulgo Et propere signum ad cursus. —605. Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum Colon. quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de coartatione, de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum properi adcursus, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis habuisse ad castra more solito ponenda.» Substricti corpus, clarum quoque b. s. emend. N. Heins. extruso voc. bis, de quo vid. tamen not. —609. patescant, non patescunt, Col.
614. Erepit Col. et R. 2; Eripit Oxon. Eripuit Put. et Parm. Vulgo Erupit. —616. Illunem Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. In lumen Oxon. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo Illumen, vel Illumem. —617. vitantque sonos Col. vitant sonitus conj. Barth. Adv. IX, 17, quod recepit Cell. Vulgo vitant socios.
621. sinuosis Col. Vulg. sinuatis, ut II, 172; XV, 173. Nil interest. —624. Irriguum... orbem conj. N. Heins.
627. omnes emend. idem. Sed omnis ἀρχαϊκῶς pro omnes dictum crediderim. —629. permixta pro præmissa ed. Raphel. pessime, permissa Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12. —632. prenderit Col. Vulg. prendidit, quod latinum non est. —634. Constituunt scripti et Parm. Vulgo Consistunt.
635. dura jubebant maluerit N. Heins. —637. vocemque, non vocesque, scripti, intendens emend. N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed vox tensior etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim manus tendere ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari non opus erat. Poeta autem verbum tendere duplici significatu posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667, duplices cum voce manus ad sidera tendit. —644. veniat Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins. qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, τὸ forsitan a poetis passim cum subjunctivo necti. —645. Digna, viri, o corrig. N. Heins. —648. Et pœna et Col. Et pœne et Tell. Et pœnæ e R. 2, aliæque priscæ edd. Et pene e vulgatæ edd. Ex pœnæ l. edidit Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17. —651. turpi, non turpis, Col.
652. clusisse, non clausisse, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf. ad VI, 451. —655. adducto quidam libri, adductæ Put. Deinde liquisti Col. Vulgo rupisti. —656. præcipe Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802. Vulgatam lectionem præripe tuetur Lefeb. et videtur omnino major ei vis subesse; conf. not. ad I, 570.
661. tantum præcludite Ox. R. 1, Parm. Med. —665. Qui, non Quis, scripti; cf. ad II, 645.
672. Fatidicus Med. Deinde Nabus Put. Nabin Æthiopes camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30), unde id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak. Sed נביא orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet Lefeb. —674. Itala templis scripti et R. 2. Vulgo inproba terris; unde et tectis reponi posse putabat N. Heins. —679. conigera malebant Heinsii. At vid. not. —680. Divique, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb. —681. erant conj. N. Heins.
686. Tum quoque, non Tanto, Col. et R. 2.
692. Adsilit Col. Adsistit Oxon. Vulgo Adstitit. —693. Arabum scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Vulgo Atabum. Utrumque nomen in monimentis antt. occurrere ap. Gruter. p. 59, n. 8, p. 687, n. 11, p. 914, n. 13, monuit Drak. —697. trepidos Putean. Teller. Rom. 1, 2, Mediol. Marsi Venet. prior al. —700. Ita scripti, Rom. 2, et Benes. Vulgo At Canthus Lybicæ latæ possessor arenæ. In priscis edd. ex tribus verss. unus factus, At Canthus Rutulum obtruncat, cui mille sub altis, typographorum errore, in quem eos repetitio voc. Rutulum induxit; conf. ad lib. XVI, vers. 568. Marsus tamen in comment. vers. 701 et 702, exposuit, etsi ab ejus edd. exsulant. —702. ovium Colon Vulgo Obium. Deinde Rutulum obtruncat, non obtruncat Rutulum, scripti et antt. edd. —705. herba scripti. Vulgo umbra, quod forte non spernendum, lentus in umbra, ut apud Virg. Ecl. I, 4, non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. qui hanc lect. duobus veteribus, nescio quibus, firmari dicit. —707. ad septa, hoc est ovile, ut ap. Virg. Eclog. I, 34, et al., malebat N. Heins. et v. 708; matrem pro vulg. matres, ut ambiguitas vitaretur, et Poscentes. Illud recepit Drak. hoc ei acutum videbatur, ut quisque agnorum balatu matrem quasi vocaverit. —710. exire scripti. Vulgatum exisse retinuit Lef. Deinde parentis Col.
713. Borea pontus furit emend. N. Heins. —717. vis subita Col. Ox. Tell. Vulgo vi subita. —718. solis faciles, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. ac solvi faciles conj. Dausq. —719. genti, non gentem, scripti. —721. Thyrmis Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb. Thirius R. 2. In aliis edd. antt. Tirrus, vel Tyrrus et Thyrrus. Vulgatum Tyrus primus edidit Mars. in Ven. poster. contra metrum. Turus reposuit Cellar. quia Turias Hispaniæ fluvius, et nomina quoque Rhodani ac Mosæ a fluviis sumta sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte Turum Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu Hasdrubalis etiam Hispani erant. —722. sagitta pro vulgato sagittæ reposui cum Lefeb. et Ern. Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea deturbatum porro fuisse ex equo. —724. Cedentes, scilicet turmas Col. Cedentis Oxon. et Put. Vulgo Cadentem Cedentemque. Post habenas comma posuere Drak. Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: totas largitus habenas equo. Sic alibi dare, vel inmittere habenas equis, classi, etc. —726. fugientia colla malebat N. Heins. ut fugientia terga II, 250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171. —727. Destitit scripti. Decidit Parm. Med. Dicidit R. 1, et Ven. Marsi. Discidit ad marg. R. 1. Disjicit non male conj. N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper fere Dissicit, vel Dessicit scribitur; conf. ad IX, 538. Deripit emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII, 704.
730. vibrarat Oxon. et Put. vibrat Tell. —732. Verba hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra absunt ab Oxon. Put. et primis edd. Post foret vulgo colon vel comma ponitur, ut verba seq. hei mihi, etc. sint apodosis. Ego substitui signum exclamandi, vid. not.
735. cuneisque legendum videbatur N. Heins. —737. Rutilos Col. —743. annis Col. amnis Tell. Vulgo armis. —744. in annis Oxon. num... num conj. N. Heins. —747. mirandus Ox. Belo numerandus Med. belli memorandus (ut venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; damnandus facti, VI, 191; laudandus vitæ, I, 585; V, 561; lugendus formæ, III, 424, et similia) vel Belo adnumerandus emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego priorem prætulerim, et verba memorare ac numerare sæpe a librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid. Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup. II, 4. —751. Æquat Col. —752. Talia commemorat, vel aufertur in hostes conj. Dausq. —755. tegmina Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex quo loco etiam tegmina summa suspicari possis cum Drak. h.e. superiorem loricæ partem. Sed summo humero non minus bene et eodem sensu dicitur. Vulgo tegmine. —757. Præstrinxit emendav. et edidit Lefeb. At vid. not.
760. Tunc Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt Lefeb. et Ern. Vulgo tum, contra metri leges. —761. cæsum conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde vana inter crimina, vel vano conamine, vel certamine emend. Dausq. vana inter jurgia Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti: «Jurgia, non cornua, omni consilio comparationis apta sunt: nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii cornua pro jurgiis, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem vana prælia reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17, prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium, et prælia h.l. vana dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764), vel sectis pugnatur unguibus, quæ dilectum hostem non admodum lædunt, h.e. vulnerant. —767. demersaque Col. Ox. Tell. Asul. demensaque Put. Vulgo diversaque. —773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis versibus, fœde interpolavit Nicander hoc modo: Turba ruit, cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt, ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum per saxa feræ, etc. —774. et per ipsa Oxon. per spissa cubilia, ut IV, 303, putabat aliquando N. Heins. —777. Gratam Col. et R. 2, Et latam Oxon. Put. et primæ edd. Vulgo Tum, vel Tunc latam.
795. librata Col. Vulgo vibrata. Nil interest. —806. mortis, non Martis, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul. Gryph.
809. vias scripti et R. 2, vicens Tell. Vulgo vices, non inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; solis jubar malebat N. Heins. Deinde atras Put. —822. caute pro quiete conj. N. Heins. et v. 823, dubii Martis.