303. portus Ithacæ, Laertia, regna, Samenque, ut apud Virg. Æn. III, 271, 272, ubi vid. notas nostræ edit. T. II, p. 386. Ed. —Same opp. Cephalleniæ, sed h.l. diversa ab ea insula, ut apud Mel. II, 7, el Plin. IV, 12, s. 19, ubi vid. Harduin. —305. Cephallenia, maxima Græcorum in Ionio mari insula; hod. Cefalonia, seu Cefalogna. —Neriton, vid. ad II, 317.

306 sq. Conf. Polyb. IV, 67 sq. Liv. XXVII, 29 sq. —Pelopis sedes, Peloponnesus, cujus nominis origo nota ex Thucyd. I, 9; Herodot. VII, 11; Pausan. V, 1; Strab. VII, pag. 494; Diodor. IV, 73. —Achaia Mœnia, urbes Achaiæ in Peloponneso, vel Græciæ propr. sive τῆς Ἕλλαδος, unde mox Parnasi mentio fit. Sed cf. Liv. XXVII, 29, extr. —307. Calydon, urbs Ætoliæ, cujus agro Diana, irata Œneo, qui huic deæ soli primitias non obtulerat, aprum Calydonium inmisit; conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 306 seq. Köppen ad Hom. Iliad ι, 529 sq. Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 270 sqq. Muncker. ad Hygin. fab. 172 seq. —tristem, iratam (vid. Broukh. ad Tibull. IV, iv, 18, et Prop. I, vi, 10), vel tristem Dianæ, scilicet ἕνεκα, propter Dianam ejusque iram. —308. Œneas domos, ut III, 367. —Curetica tecta, vel Ætolia, vel Acarnania, in quam Curetes, ab Ætolo ex Ætolia pulsi, concessere; vid. Strab. X, pag. 319, al. 463 al. 710 seq. Köppen ad Homer. Iliad. ι, 525; Heyne ad Apollod. pag. 107, et Heins. ad Ovid. Met. VIII, 153.

310. Urbes remotissimæ junguntur. —Ephyre, Corinthus; confer ad XIV, 52. Philippum eo venisse docet Polyb. IV, 22 et 25. —Patræ urbs Achaiæ ad mare, quam Philippus aliquoties classe adpulit, vid. Polyb. V, 2, 3, 28, 91, 101. —Pleuron regia: nam Pleuron et Calydon principes Ætoliæ urbes, (unde pro tota Ætolia dicuntur Hom. Iliad. ν, 218; ξ, 116) a fratribus horum nominum conditæ, qui in iis regnabant; vid. Apollod. I, vii, 6 seq. Barth. ad Stat. Theb. II, 727, et IV, 103. —311. Parnasus, notus Bœotiæ et Phocidis mons. —biceps, ut apud Ovid. Met. II, 221, et Pers. Prol. v. 2, δικόρυμβος ap. Lucian. in Contempl. (Opp. T. II, pag. 210, ed. Schmid.) δικάρηνος ap. Nonn. Dionys. XIII; bivertex et uterque ap. Stat. Theb. I, 628, et VII, 346. Nam duo habuit juga, seu vertices, Tithoream et Hyampeum, vel Cithæronem et Heliconem; confer Serv. ad Virg. Æn. X, 163; Ovid. Met. I, 316; Lucan. V, 71 seq. —Phœbo loquentia saxa, Delphi, cujus urbis incolæ primum Lycoream in summo Parnasi vertice tenuere, et deinde degressi Delphos condiderunt in media montis parte circa templum Apollinis; cf. Pausan. Phoc. c. 6, et Strab. IX, pag. 288 al. 637 sq. «Templum Apollinis positum est in monte Parnaso, in rupe undique inpendente,» Justinus XXIV, 6. Inde hoc loco saxa, ut apud Hom. Πυθὼν (quod priscum Delphorum nomen fuit) πετρήεσσα, Iliad. β, 519, Δελφὶς πέτρα apud Theocr. Epigr. I, 4. Vox loquentia ad oraculum spectat; cf. I, 416. Similiter vocales fingebantur quercus Dodonææ, et Argo navis vel lignum in ejus puppi, φωνῆεν φηγοῆ τῆς Δωδωνίδος ξύλον Apollod. I, ix, 16; αὐδῆεν γλαφυρῆς νηὸς δόρυ Apollon. IV, 582; cf. Burm. et Carr. ad Valer. Fl. I, 301, 304.

312. Conf. Liv. XXVII, 32 seq. XXVIII, 8; extr. XXXII, 13, et Polyb. IV, 29, 64 seq. V, 30, 97, 109 sq. —313. Sarmaticus Orestes Cellario et Ernest. videtur fictum esse nomen ducis Dardanorum, qui ex Scythia traxerint originem, et Macedoniam illo tempore infestaverint, de quo vid. Liv. et Polyb. ll.cc. Populum Sarmaticum Thraciumque intelligit Lefeb. in indice Gall. neque ignoro, Orestiadem vel Orestam urbem Thraciæ memorari a Zonara et Lamprid. Heliog. 7. Idem vero in notis Orestas, Epiri olim et deinde Macedonum gentem, designari putat, quæ et Dausq. ac Drak. sententia est. Hi Orestæ dicuntur Liv. XXXIII, 34; XLII, 38; Steph. Byz. —Orestes Curt. IV, 13, 28, eorumque urbs Orestia Steph. et regio Orestis, de qua Liv. XXVII, 33: «Philippo nuncii obcurrunt, Dardanos, in Macedoniam effusos, Orestidem jam tenere, etc.» Sed h.l. de hoste Philippi, regnum ejus invadente, sermo est; conf. Var. Lect. —314. Dolopes, populus Epiri et Thessaliæ ad Pindum, supra Acarnaniam et Ætoliam, de quo vid. Polyb. XVIII, 30; XXII, 8, 14; Liv. XXXIII, 34; XXXVI, 33, XXXVIII, 3... 8; XLI, 27. Sed h.l. designantur omnino Ætoli, finitimi Acarnaniæ, Epiro et Thessaliæ, quarum partes incolebant Dolopes; gens fera ac ferox, unde h.l. —Aspera, vid. Polyb. II, 3, 4, 45, 46, 49; IV, 3, 67; IX, 38; Liv. XXXI, 28; XXXIII, 11, 44; XXXVI, 17. Iidem Ætoli acerrimi hostes Philippi et Acarnanum, v. Polyb. IV, 2 sq. 62; V, 1... 30; IX, 28 sq. XVIII, 10, 19 sq. Liv. XXVI, 24 sq. XXVIII, 5 sq. XXXI, 41. —316. Belli umbram circumtulit, σκιαμαχίᾳ, belli simulacro usus est, quo aptius regnum turbatum a se peti dissimularet; Dausq. Finitimam quoque Græciam bello vexabat, ut sociis opem ferret, et ne plane incepto abstitisse videretur, vel infestaretur Macedonia, si quod longinquum bellum eum occupasset; conf. Liv. XXVIII, 5 sq. —per Graias oras, temporibus belli socialis, τοῦ συμμαχικοῦ πολέμου, Ætolorum et Spartanorum adversus Philippum, Achæos, Acarnanas, Messenios, Epirotas, Phocenses, Thessalos, Bœotos, vid. Polyb. IV, 3... 37, 57 seq. V, 1... 30, 91... 105.

317. Philippus a Romanis victus pacem petit; vid. Liv. XXXIII, 3... 13, 25, 30; XXXIV, 52; Polyb. XVIII, 4... 27. —318. Tyriis, Pœnis. —319. Dardana, cum Romanis.

320. Tarentum, Hannibali proditum (v. XII, 434 sq.), a Fabio Maximo per proditionem recipitur; cf. Liv. XXVII, 15; Appian. de bello Hannib. c. 49; Plut. in Fabio Opp. T. I, p. 186, ed. Frft. Polyb. X, 1; XIII, 4. —Tyndarii Tarenti, vid. ad VII, 665; XI, 16, et XII, 451. —322 sq. Hæc fuit postrema res a Fabio præclare in bello gesta. —323. cauti, Cunctatoris. —titulus, honos, et deinde factum laude dignum. —Sollertia, Fabius, cautus dux, ut quieta virtus, v. 326. —tutum, sine periculo.

325. Vid. Liv. l.l. —qui Punica signa regebat. Cononeus, Dausq. Sed is Tarentum potius antea Hannibali prodiderat, de quo vid. Oudend. ad Frontin. Strat. III, iii, 6, et Appian. b. Hannib. 32. —326. exuri flamma amoris; cf. ad V, 15 et 19. —328. In castris Romanis erat frater mulierculæ, cujus amore flagrabat præfectus præsidii Tarentini.

334 sq. De morte Marcelli conf. Liv. XXVII, 25 sq; Polyb. X, 32; Appian. b. Hannib. c. 50; Plut. in Marcello Opp. T. I, p. 315 seq. Imitatio loci Virg. Æneid. I, 568, cujus sententia quoque ex h.l. expedienda videbatur Marso et Ern. cf. ibi Heyne, qui solem aversum etiam ad horrorem et aversationem nefandi facinoris spectare monet, coll. Stat. Theb. V, 297 sq. Similiter contra Sol, voluptate captus diutius inspiciendi Nympharum chorum, inhibuisse cursum diesque produxisse fingitur in Callim. H. in Dian. vs. 181 seq. ubi vid. Spanhem.

337 sq. Graphica imago et insignis ac vera Marcelli laus. —Moles viri, vir magnus ac fortis. —calido inhabitata Marte pectora, at calenti Pœno, XIII, 33, et calida consilia apud Liv. XXXV, 32, ubi vid. Gron. cf. ad VII, 34. —339. Vid. Var. Lect. —340. Carthaginis horror, ut ap. Lucr. III, 1047. Scipio dicitur.

341 sq. Forsan Scipioni hujus belli confecti gloriam et nomen Africani eripuisset, si vita ei contigisset aliquanto longior. —Scipiadæ, v. ad VII, 107.

343. «Tumulus erat silvestris inter Punica et Romana castra, etc.» Livius, XXVII, 26. —344 seq. «In Apulia, inter Venusiam Bantiamque, minus trium millium passuum intervallo, consules (M. Claudius Marcellus et T. Quinctius Crispinus) binis castris consederunt: in quam regionem et Hannibal rediit, etc.» Liv. XXVII, 25. — Dauni in arvis, vid. ad I, 291 sq.

347 sq. Conf. Liv. l.l.c. 26.

352 sq. Hæc ubi sedere, vid. ad II, 385. —ardentes certant junxerim, (consules ingenio feroces, ap. Liv.) non ardentes in equos. —354. «Secuti M. Marcellus, consulis filius, et A. Manlius tribuni militum;» Liv. l.l. —355. Hæc apte commentus est poeta, et expressit forte ex Virg. Æn. XII, 432 sqq.

356. Pater optat, ne filio (quem Silius nondum puberem fingit) hic labor infaustus sit; respiciens ad illud, quod Seneca dixit Controv. I, 1: «tam inmature magnum ingenium non esse vitale,» vel Quintil. Inst. Or. I, 3: «illud ingeniorum velut præcox genus non temere unquam pervenire ad frugem,» et in præf. lib. VI: «celerius occidere festinatam maturitatem, et esse nescio quam, quæ spes tantas decerpat, invidiam;» Drak. conf. Hor. Serm. II, vii, 4, et ibi Bentl. quamvis vitale de servo aliter explicandum sit. Ed. —urbe Sicana, Syracusis, a Marcello expugnatis. —358. meo vultu, ardore et ferocia meæ simili; Mars. At vix illo tempore ferocia pugnandi in puero locum habuerit; unde puto hoc potius notari, imitatum esse puerum, quæcumque pater vultu etiam et nutu militibus imperasset, Ern. cf. Var. Lect.

360. Conf. Virg. Æn. XII, 435.

362. Libyco de præside, duce, Hannibale. —363. opima feram, vid. ad I, 133. —364 sq. Aliud omen infaustum memorat Liv. XXVII, 26, extr. De pluvia cruenta veraque hujus portenti causa vid. Köppen ad Hom. Iliad. λ, 54 sq. (quem locum jam Dausq. contulit) et Heyne Opusc. Acad. T. II, pag. 212, 266. Minus apte Virg. Æn. VIII, 528, laudavit Ern.

366 sq. Cf. Liv. l.l. cap. 27. —368. nimbo, turbini. —feruntur, vid. ad IV, 261. —369. cæca latebra; insidiis. Cf. ad V, 3. —370 sqq. Singula ad epicam gravitatem mutata sunt ex historica Livii narratione; nec male poeta hunc locum ita extulit, ut animos legentium mollibus etiam sensibus et commiseratione quadam detineret, quum Livius non nisi cædes et vulnera narraret; Ern. Nil restare, quod debeat ultra Jam superis, h.e. preces (v. 362) ac vota (nam preces olim simul vota erant) irrita esse, et de salute desperandum. Manifesta imitatio Virg. Æn. XI, 51 sq. ubi v. Heyne. —373 sq. Altius insurgit hastæ tortæ, h.e. hastam altius sublatam torquet, vibrat. Cf. ad I, 401, et IV, 610.

375. enasset freta pericli, h.e. Marcellus evasisset e periculo vitæ. Conf. XVII, 365, et ad III, 662. —376. Marcellum adolescentem, saucium et ipsum, effugisse cum Crispino memorat Livius XXVII, 27.

378. Fluxerunt arma palmis, manibus exciderunt. Vid. ad II, 131; IX, 120 sqq. et ad Virgilium, Æneid, VI, 33. Ed.

379. «Marcellum transfixum lancea prolabentem ex equo moribundum videre;» Liv. l.c. —380. Cf. ad V, 526, ad Virg. Æn. XI, 418; humum ore momordit: et ad Hor. Od. II, vii, 12.

381. Et hæc apte a poeta finguntur, qui exornavit Liviana: «Hannibal magnum terrorem hostibus morte consulis unius, vulnere alterius injectum esse ratus... inventum Marcelli corpus sepelit,» XXVII, 28, pr. —382. adverso sub pectore, vid. ad V, 594. —383 sq. Latias leges, conf. sup. v. 5. —384. exitiabile nomen, vid. ad IV, 729. —385 sq. Cf. X, 519 sqq. —dextera, virtus, et hoc pro viro forti. —dextera nostræ tam similis, bene, servato adrogantiæ charactere, et obscuræ umbræ sunt illorum, qui sine funeris et exsequiarum honore ad inferos mittuntur.

387. Cf. X, 525... 565. Alta sepulcri... ara, hæc ad verbum expressa ex Virg. Æn. VI, 177 sq. ubi vid. Heyne. Drak. ad h.l. «Ara non τάφος, seu tumulus, sed rogus, qui in formam aræ, vel in altitudinem (nam omne, quod eminet, ara dicitur) exstruitur. Ceteroquin aram etiam notare urnam, basin, seu cippum funebrem, docuit Fabrett. Inscript. p. 107. Aram autem sepulcri dixit, rogum innuens, quod veteres voc. sepelire non de humatione solum usurparint, sed etiam de combustione et omni alio sepulturæ genere, de quo vid. Cuper. Obss. I, 7.» Sic et θάπτειν, conf. Burm. ad Val. Fl. V, 10, et Ernesti ad Sueton. Domit. c. 16.

389. Cf. X, 530 sq. —390. De donis in rogum conjectis cf. X, 528, 562 sq.; XIII, 692, et Noris. ad Cenot. Pis. III, 5. —391. fasces: quinque enim lictores vivos in potestatem hostium venisse, Livius XXVII, 27, auctor est; Drak. —pompa ultima, ut extrema munera, ap. Val. Fl. V, 13, ubi vid. Burm.

392 sq. Cf. X, 550 sq.

394. Cf. Virg. Æn. XI, 24 sq. —Exsequias ite animæ, ut ap. Terent. Phorm. V, x, 37, et al. —ire inficias; Dausq. cf. Heins. ad Ovid. Amor. II, vi, 2. —395. cinerem donate filio vel patriæ, ut sepulcro inferatur; Dausq. Cineres Marcelli Romam relatos, Appianus tradit; ossa filio remissa in Rom. castra, Plut. notavit; Ern.

397 seq. De Crispini vulnere letali ac morte cf. Liv. XXVII, 27, 29, 33.

399 sq. Poeta retexit filum narrationis, inde a v. 286, abruptum. Cf. Liv. XXVI, 51, et XXVII, 17 sqq. —401. Per subitum raptæ pernix verba luxuriantis ingenii. —Per subitum, vid. ad VII, 527. —raptæ Carthaginis, raptim, celeriter captæ, cf. v. 407, et ad I, 570. —402. Cf. Liv. XXVI, 51, extr. —Ducibus Pœnorum. —403. jungant vires, vid. sup. ad v. 186. —Hæc sunt verba et cogitationes Pœnorum. —404 sq. patria Fulmina, Drak. et Lef. patris et patrui, qui fulmina belli dicuntur VII, 106, sed rectius Ern. Jovis, cujus ille filius credebatur. Cf. supra v. 148, et ad IV, 476, de sensu autem verborum sup. ad I, 421. —405. sublimi vertice montis, cf. sup. v. 196 et 228. —406. Vid. Var. Lect. —407 sq. Non toto die, cf. sup. v. 248. —rapuisse, vid. ad v. 401. —qua in terra, Hispania. —408. verterit, everterit, vid. sup. ad v. 93. —409. pube, militum et incolarum copia.

410. Cf. Liv. XXVII, 18, pr. —Proximus, proxime Scipionem, tendebat, castra habehat (vid. ad III, 274), Hasdrubal, frater Hannibalis. —411. fratris spirans facta, vid. ad III, 240. —412. Hic robur Punicarum copiarum tendebat. —413. Astur, Hispani. Cf. I, 231 sq., 252; V, 192. —415. Laurenti in ora, in Italia. C. ad I, 110.

416... 440. Episodium de natali die Carthaginis veteris, ab Hasdrubale celebrato, a poetæ ingenio profectum est. —417. Retulerat, conf. Heins. ad Ovid. Fast. II, 532. —418. mapalibus, vid. Var. Lect. —420. De more, festis diebus signa militaria coronis ornandi vid. Lips. de Mil. Rom. IV, 5. —421... 432. Imitat. Virg. Æn. V, 250... 257, ubi vid. Heyne in not. et Exc. IV, cf. sup. ad V, 321 sq. Læna Hasdrubalis erat donum Hannibalis fratris, cui eam rex Trinacrius h.e. Siculus, Hieronymus, miserat, præter alia munera, tanquam pignus amicitiæ ac fœderis; de quo fœdere cf. XIV, 96 sq. —424. Æoliis, Siculis, opinor, qui ab Æoliis insulis (cf. XIV, 70 sq.) ita dicti videntur.

425. Lænæ intexta erant raptus Ganymedis et antrum Polyphemi. Poeta utrumque picturæ argumentum (nam uno non contentus erat) ex Virgilio petiit, illud ex Æn. V, 262 sqq. hoc vero, certe ornatum, ex Æn. III, 618 sq., 631 sq. In illo breviorem fuisse Silium, quum idem vidisset a Marone copiosius exornatum, jam monuit Ern. —rapiebat aquila exquisite pro, intexta erat aquila, quæ rapiebat, ut mox v. 429: sorbet, et 431: poscit permiscetque. Cf. ad II, 406, 417, al. —426. librata, vid. ad I, 317, et Var. Lect.

427 sq. Antrum ingens, Cyclopum domus, cf. ad XIV, 527.

431. pocula Laertia, Ulyssis, qui eum vino inebriatum excæcavit; quod notum ex Hom. Odyss. ι, 346 sq.; Eurip. Cyclope et aliis.

433. Tyrius, Pœnorum dux, Hasdrubal. —Siculi subteminis, vid. ad v. 421 seq. —arte subteminis, læna, summa arte texta. —434. Gramineas aras, cf. XVI, 263, et sup. ad IV, 701. —pacem Superum poscebat, vid. ad IV, 766.

437 sq. Sacrorum religio hostium adventu aliisque malis ominibus turbabatur, et, ne quid mali ominis exaudiretur, sacrificantes capita velare, tibicinesque precationibus et sacrificiis præcinere, profani autem removeri, et, qui aderant, linguis favere solebant. Cf. Virg. Æn. III, 405 seq.; VIII, 107 seq.; Burm. ad Val. Fl. III, 120. —440. rapiunt, vid. ad I, 570.

441 sqq. De prælio, quo Hasdrubal ad Bæculam a Scipione victus est, vid. Liv. XXVII, 18, et Polyb. X, 38 sqq. A poeta non adcurate ordinem ejus modumque, sed cædes tantum singulares memorari, jam notavit Ern. —Scipiadæ, vid. ad VII, 107. —stridentem cornum, vid. ad II, 124, et IV, 567.

444. Sacrati manes, patris et patrui. —445. spirantibus, viventibus. —446. ducibus, Cn. et P. Scipionibus.

451. Laudatur C. Lælius, legatus et a puero sodalis comesque Scipionis Afr. majoris, avus vero (vel, si Cic. Phil. XI, 7, fides potius habenda, pater) C. Lælii Sapientis, qui amicissimus Africano minori et eloquentissimus fuit, ad quem itaque potissimum laus hæc spectat. Silius enim ita confundere nomina, vel, quas hæc illi ideas subgerebant, quamque hac occasione doctrinam ostentare poterat, expromere solet, v.c. XIV, 462 sqq., 527 sq. et al. passim. Talis quidem ingenii lusus et tale ornatus quærendi studium, in nominibus præcipue tam notis, vereor ut multis placeat. Singularem tamen hujus loci elegantiam et suavitatem esse, quod ne ipse quidem Clemeus, iniquus carminis Siliani censor, negaverit (Essai de critique, T. I, p. 85.), recte monuit Ern. —Pyrenes tellus, Hispania. —452. furentem, cum furore, h.e. animi fervore et audacia summa, perpetrantem, vix credenda facta.

456. Lælius eloquentia par erat Nestori, τοῦ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδή, Homer. Iliad. α, 249, unde h.l. mella, ut ap. Cic. de Sen. 10; Plin. Ep. IV, 3; Auson. grat. act. c. 8 (ubi vid. Heins.) et al. Drak. —senectæ, senis. Epitheta Pylius et Neleius centies in poetis obvia, nec longe petita sunt, ut putat Ernesti: nam Nestor fuit filius Nelei, ejusque regia Pylos; cujus nominis duæ urbes in Elide, Pylos Triphyliacos et Eliacos, fuere, ac tertia in Messenia. Priorem illam Nestorei regni sedem fuisse, probabile fit ex iis, quæ dixit Strabo, lib. VIII, p. 519 et 529.

457 sq. Lælius in consulendo et persuadendo artifex: illuc pertinent suspensi, dubii, incerti quid sequantur, huc cantus, cum cujus efficacia dexteritas persuadendi comparatur; Ern. Eleganter orator dicitur ducere auditores, ut apud Cic. de clar. Orat. 50; Quint. Inst. Or. II, 15 al. quum dicendo persuadet, animisque motum, quem velit, induit: verba autem ut cantu respiciunt ad Amphionis et Orphei fabulas, qui cantu lyræ feras resque inanimatas duxisse perhibentur; Drak. cf. ad XIII, 347. —461. natum ad sola bella, cf. ad III, 335, in Var. Lect. —462. nihil vitæ, nec belli, nec pacis tempore.

463. furtiva lux forsan est obscura, qua defensus Gala secure prælia tractabat; Drak. Sed recte Marsus intellexit vitam, quam Gala furto matris habebat, quæ olim eum subduxerat sacris illis Punicis, de quibus v. sup. ad IV, 765 sqq. Ergo subpositus partus est alienus, oblatusque iis, qui infantem ad sacra poscebant: hinc et deceptos Divos expedies, felici brevitate expressam sententiam; Ern. Piaculum duxere Pœni in sacris Saturni suis præteritis externos puellos coemtos aut suppositicios mactare; quod quum olim factum esset, et causarentur Saturnum sibi adversari, ducentos nobilissimorum puellorum publicitus inmolarunt, et facinorosi facile trecenti suapte sponte hostiati ceciderunt; Dausq. coll. Diodor. XX, 14, et Euseb. Præp. Evang. —464. Dejicere usitata vox est in præliis et venationibus pro interficere; Drakenb. coll. Virg. Æn. XI, 642; Ovid. Met. III, 303 al. Cf. Burm. ad Valer. Fl. I, 191, et Phædr. II, i, 1; Staver. et Harles. ad Nepot. Thrasyb. c. 3.

467. demisit ad umbras, cf. ad I, 439. —468. extrema, extremum, postremo, vel potius vehementissime. —470. Sic et poeta lusit sup. IV, 173, ubi vid. not.

471 sqq. Cf. Liv. XXVII, 19 pr. Hanc Hasdrubalis fugam Silius suo modo, ornandi magis libidine, quam historica veritate ex ordine ductus extulit, ut luxuriantem in his et prope loquacem se prodiderit; Ern. —475. De tessera vid. ad VII, 347. —478 sq. honore Armorum, paludamento aliisque insignibus ducis. —480. volens, cf. ad XI, 443, et XII, 473. —481. De castris Pœnorum a Scipione captis cf. Liv. XXVII, 19 pr. —484 sqq. Hasdrubal, ut hostem in persequendi studio retardaret, castrorum prædam reliquit, similis fibro vel castori, qui, ab hominibus exagitatus, testiculos suos morsu avulsos abjicit, ut ipse salvus evadat, quippe qui novit, se propter castoreum (quæ causa periculi est) maxime expeti. Apta est comparatio, etsi continetur errore vulgi, de quo cf. simil. loc. Juvenal. XII, 34 seq.; Plin. VIII, 30, seu 47 (ubi vid. Harduin.); XXXII, 3, seu 13; XXXVII, 6; Aristot. hist. Anim. VII, 5; Ælian. H. A. VI, 33 et 34; Dioscor. II, 23 et 26; Horus Hierogl. II, 65 et 214; Solin. c. 23 et al.

488 seq. Cf. Liv. XXVII, 20 pr. —umbris nemorum, saxosæ silvæ Pyrenæi montis. —490. Scipio omissa persecutione Hasdrubalis reliquos Pœnorum duces, quorum victoriam certius sperabat, obpugnare meditabatur; Ernest. conf. Liv. l.c.

493... 514. Hasdrubal superato monte Pyrenæo in Gallia conducit milites et Alpes transit; Conf. Liv. XXVII, 20, 36 et 39. —494. Bebrycia aula pro tota Gallia, quæ et v. 500 seq. fluviorum nominibus designatur; conf. ad III, 423. —495. Mercandi dextras sq. conf. ad V, 195 sq. et XI, 539. —498. metalliferis terris, in Hispania. —discrimine, bello.

500. Venales animæ, ut V, 195. —animæ, qui cf. ad V, 495. —501. Arar pigerrimus undæ, cf. ad III, 451 seq.

502. hiems adfecta est pene finita, ad finem vergens; Drak. coll. Gell. III, 16, et XV, 5. Proprie adfectæ dicuntur vires ac res debilitatæ et inminutæ. —mitescere ineunte vere.

504 sq. Cf. II, 356 seq. III, 496 seq. IV, 4 al. —domitas, superatas, ut III, 499. —506. Germani Hannibalis.

508. Miratur Hasdrubal, fratris armis nondum occupatam esse Romam, quum tam inmanes montes superaverit; Mars. et Cell. —509. hæc mœnia, Alpes. —510. dextræ, virtutis fraternæ ac meæ. —511. usque ad sidera adisse, transiisse Alpes. —512. Invideat, cf. ad III, 78, in Var. Lect. —lævus Deus, vid. ad III, 94. Sic Ge. IV, 7: si quem Numina læva sinunt. Ed.

515 seq. Silius expressit Liv. XXVII, 38, pr. 39, inpr. 40 et 44 pr. —Non tanto strepuere, etc. ne principio quidem belli adventus ipsius Hannibalis tantum Romanis terrorem incusserat. —517 seq. pastos Sanguine Italo, conf. Heins. ad Ovid. Amor. III, viii, 10. —520 sq. hærentia porta Spicula, cf. I, 617 sq. et XIV, 650. —521. Elissæis lacertis, a Pœnis; cf. ad I, 81.

522... 576. Hasdrubali, qui transcenderat Alpes, ut se Hannibali conjungeret, ingentem inlatam esse cladem, opera potissimum C. Claudii Neronis consulis, qui, quum Hannibali in Lucanis obpositus esset, parvo in castris relicto præsidio, ut hostem falleret, clam noctu cum electa manu ad conlegam, M. Livium Salinatorem consulem, contendisset, notum est ex. Liv. XXVII, 36... 46. Hanc summi momenti rem, quæ maximum periculum, quod Romæ inpendebat, propulsavit, Silius tractavit more poetarum. Ernesti: «hac prosopopœia utitur non inepte, si varietatem carminis probes, ut Italiæ imaginem (conf. v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit et extulit.» —Œnotria tellus, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46. —523. spernor contemta, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54. —incensum inflammare, Lefeb. conf. ad IX, 99. —524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil. Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc Saturnia arva, I, 70, et Saturnia sedes, IV, 442. —527. Verbis juvenis, cui sola, etc. quum virtus ac fortuna, tum furor et adrogantia Hannibalis designatur. —528. extremo de litore Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII, 171 sq. —529. De temeratis Alpibus, vid. ad III, 499.

536. Hunc Hasdrubalem. —537 sq. exurere belli Reliquias, regiones et loca, quæ mihi bella reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490. —538. vagus Afer, ut Quorum plaustra vagas rite trahunt domos apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291. —539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina. —541. Uno condiderim tumulo, ut mox factum videbimus cæso Hasdrubale. —talia versat consilia in animo Italiæ genius vel imago. —543. Amyclæi nepotis, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412.

544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq. —545. servabat, confer VII, 522.

546. Clausorum decus, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466.

549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod cœptum non minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in magnam lætitiam ex magno metu verteret.» —si patriæ fatis vis addere aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare; ut addere fatis cursum XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV, 731. An poeta vires pro fatis scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717. —550. quod Victores fecisse tremant, quod ita arduum et periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern. —552 seq. qua Sena... nomen, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46. —Sena fluvius, et Sena Gallica urbs Senonum in Umbria.

556. Metauri, vid. ad VII, 486. —557. Damnavi, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern.

561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45. —562. Noctem, Astra et Phœben, Lunam, precatur Claudius, quoniam nocturnum est iter. —563. tacito sub lumine Phœbes, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, Æn. II, 255, ubi vid. Heyne.

564. dextras, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf. inf. ad v. 655.

565. Confer Liv. l.l. —Larinas superi adcola ponti, vid. ad VIII, 402. —566. Marrucina gens, et Frentanus, vid. ad VIII, 519. —duri bello, conf. ad I, 558, et VI, 308.

568. Prætutianus ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7. —569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim, expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq. conf. et inf. v. 711 sqq. —penna, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox Achæmenio arcus sequeretur. —Undæ hibernæ, ut χειμέριον ὕδωρ ap. Hom. Iliad. ψ, 420, torrens e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter χείμαῤῥος ποταμὸς apud Hom. Iliad. δ, 452; ν, 138, al. cf. Horat. Od. IV, xii, 3, et Serm. I, vii, 26. —570. Achæmenio arcu, conf. ad VII, 646 sq. —571. Confer Liv. XXVII, 45, extr. —572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium autem expressisse Homericum σοὶ ἐν γούνασι κεῖται, suspicatur Lefeb.

574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis audentem extrema cupido Certa sequi.» Ed.

575. «Milites adnisi illum ductorem æquare sequendo, augent cursus, atque, etc.» —576. feruntur, vid. ad IV, 261.

577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat poeta. —579. uno vulnere, una clade. —580. restantem animam, quidquid virium supersit.

584. Avertisse se, aversa esse, arma Romanorum a suo vallo, suis castris; conf. ad I, 539. —589. fine, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel consilio. —590. Divos evadat iniquos, iram deorum averruncet.

591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46. —593. vallo custode, castra vallo munita.

594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni cœtu careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum legendum est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. c. 50; Pighii Ann. ad a. U. C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq.

597. Secretis ruris, ut secreta nemorum dixit Ovid. Met. I, 594.

598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak. —599. revocatus, ut Camillus et alii. —600. donaverat, condonaverat, remiserat iram in patriam, ut inimicitias reip. donare dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.), et διδόναι pro ἀντιδιδόναι Græci; cf. Musgrav. et Hœpfner ad Eurip. Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, 40, memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum.

601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf. omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici sermonis ornavit. —recentum Armorum conf. Var. Lect.

603. Pulvis in clipeis, ex motu agminis vehementiori, et equi virique substricti corpus, ut strigosiores equi apud Liv. h.e. ex continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern. —605. Substricta et strigosa proprie dicuntur quæ contracta sunt et constricta, hinc tenuia et macie confecta, ἄτροφα; bis clarum buccina signum, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom. hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse, etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad VII, 154. —607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter consul ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod erat, suspicari poterat, etc.»

612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern. —Nox, somni genitrix, ut μελαίνης νυκτὸς ἐκπαίδευμα, Ὕπνος, apud Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hœpfner. —614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur. —suspensa vestigia, ut mox tacito passu; conf. Ovid. Fast. I, 425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22, p. 55.

616. Inlunem noctem, ut apud Anacr. III, 12; ἀσέληνον νύκτα, Drak. —618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr. —619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu, repetebant errore cæco h.e. nocturno; Cellar.

621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et munus tenebrarum, quibus ad fugam uti volebat, ademtum, quia hæ ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern.

626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48. —627. Turbo equitum et ferrea tempestas, vid. ad I, 311. —629. tela bibunt cruorem, vid. ad V, 274. —630. pennæ, vid. ad VIII, 373, et X, 11. —631. Dictææ, conf. ad II, 90. —turbine nigro, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551.

634. Constituant acies, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16.

635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf. v. 742 seqq. expressit. —636. Sidonius ductor, Hasdrubal. —637. Conf. Var. Lect. —638. extremo sub axe, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650. —640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et Ern.

645. spectacula, ut VIII, 554, vel θέαμα, rem spectandam, adspectum. —pleno, tecto, constrato. —647. Dux, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus. —jacet fratri meo, ab eo cæsus est. —648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq. —infracto ævo, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus est. Ex fastis intelligitur, eum a. U. C. DXXXIV, DXLVI, consulem fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem consulatum sero obtinuerit necesse est. —650. fratri, Hannibali. —651. turpi senectæ, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne.

652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48. —clusisse, conf. ad XIII, 686. —653. pedibus, veloci adventu ex Lucanis. —654. adcumula ardua cæpta dextra, virtute. Conf. ad XI, 254.

655. abducto robore, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564. —656. Ni victoria factum temerarium absolvit, culpa liberat et eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr. —præcipe laudem, vid. Var. Lect.

657. Adventu tuo, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII, 45: «Gloriæ quidem, inquit, ex re bene gesta partæ fructum prope omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam respici putat, et titulum trium verborum, veni, vidi, vici, in triumpho prælatum.

658... 665. Hanc orationem poeta commentus est. —insignis canis capillis, nudatis casside, sine galea; conf. v. 666 sq. —661 sq. præcludite ferro Alpes, h.e. insigni clade Pœnis inlata efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti obstruite cadaveribus.

664. fulmen Carthaginis, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et Virgil. Æneid. VI, vs. 843.

666 sq. Sancit dicta ferro, conf. ad I, 305. —667. obtectus senium, caput. —prælia miscet, vid. ad I, 69. Sic nostras Voltaire, Henriade, chant. VIII:

670. Macæ et Autololes pro Pœnis; conf. ad II, 60 et 63. —671. Rhodani juventus intonsa comas, Galli, qui comam pascere solebant; unde Gallia comata. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. ψ, 144 sq. Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq.

672. Conf. simil. loc. I, 414 sq. —Nabis, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150. —673. miscebat prælia, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII, 628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282. —Inproba prælia, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia securus fati (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem et pericula negligebat; Ern. —674. spolia templis fixurum, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650. —Itala, erepta Romanis eorumque sociis. —675. tumidus, conf. ad II, 288.

676. Ardebat gemma vestis, ut mox gemmis galeam clipeumque adcenderat auro, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88; Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370. —678. adcenderat exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat, h.e. fulgebat auro.

679. Casside cornigera, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins. intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam cornua, ut Virg. Æneid. XII, 89, et κέρατα dicantur. —infula insigne sacerdotis.

681. incocta cerastis, infecta veneno, serpentis, cui nomen cerasta, unde mox armatus veneno (v. 682); conf. ad I, 219 et 322 sq.

684. conti, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde pondera conti, de quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent, prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem pondusque, equitum genibus sustentatæ et innixæ, quibus Sarmatæ potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac. Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr.

688. Absportabat, ut summa in cuspide portat ap. Stat. Theb. VIII, 496, et vehit ap. Val. Fl. VI, 252. —magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat conf. ad IV, 215.

689. tumores, vid. ad II, 288. —690. senior, Livius consul.

693. Hasdrubal Arabum, qui peremto Nabi spolia detracturus erat, occidit. —694. auro rigentes, ut apud Virg. Æn. I, 648, ubi vid. Heyne. —695. jaculum perlibrat in Arabum cœptantem, etc. nisi potius cœptanti Arabo... jaculum perlibrat legendum est. Durior est interpretatio Ernesti, qui cœptantem Arabum, accusat. absol. Græcorum more pro cœptante Arabo dictum existimat.

696. miser Arabus. Hinc v. 698, aurea fila; conf. Virg. Æn. XI, 75.

700 seq. Canthus erat possessor arenæ, loci vel tractus arenosi ad Syrtes, qua parte, ubi, huic tractui celebre nomen posuere, h.e. dedere (vid. ad VI, 593). —Philæni fratres Carthaginienses, qui vitam suam devoverunt patriæ, vivi obruti, ut reipubl. terminos proferrent. Locus ille ab aris, quæ iis ibi consecrabantur, dictus οἱ Φιλαίνου, vel Φιλαίνων βωμοὶ, et situs prope majorem Syrtin, terminus ditionis Pœnorum in Africa; conf. Sallust. B. I, 79; Plin. V, 4; Strab. III, et XVII, p. 836; Valer. Max. V, 6, ext. 4, Mela I, 7; Polyb. III, 39; X, 40; Ptolem. IV, 3; Scylax in Periplo p. 45, ed. Voss. (p. 113, ed. Gron.); Solin. c. 40. —702. Suavissimus locus, et tam sententiarum quam verborum luminibus distinctus. Poeta forte exornavit Virgiliana Æn. VII, 538 sq. —703 sqq. cura molli, jucunda, ut apud Ovid. Fast. VI, 416; Trist. V, iii, 9, et al. —704. Frangebat soles, vim æstus minuebat, ut æstus frangere Tago apud Martial. I, l, 15, et calor se frangit apud Cic. Or. I, 62.

708. Ovibus ad pastum abeuntibus, agni in ovilibus concludebantur, quorum quisque matrem domum redeuntem noscebat; Drakenb. coll. Martial. III, 58, ibique Gruter. in App.

709. clipei transfixo proditus ære, destitutus munimine justo, quia clipeus perforatus erat; Cell. Nempe æs molle fiduciam domini decepit, tramittendo ictum, cui resistere, quemque retro agere debuerat; Gron. Obss. III, 20; conf. sup. ad II, 247.

711 sq. Luxuriantis ingenii verba, quibus Romanorum impetus adumbratur; conf. sup. 569 seq. —714. Conf. ad XIII, 587.

715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48. —717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv. l.c. conf. sup. ad IV, 311. —718. Nec soli faciles, non idonei ad tolerandos solis calores; Mars. conf. ad I, 615. —laboris, ob laborem, anhelos, ejus inpatientes. —719. pavor genti patrius, a parentibus traditus, h.e. naturalis, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, sup. ad I, 82, et Ernesti clav. Cic. —Addere, vid. ad X, 105. —722... 727. Cf. Var. Lect.