Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce, qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.
P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius, quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.
Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ Voluptas ac Virtus diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam blande adpellando deleniat; 18-31.
Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis, periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem commendat; 32-67.
Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis patriæque defensionem exhortatur; 68-120.
Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit; 121-128.
Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi opinantur; 129-134.
Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque contremit; 135-145.
Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et certatim dant nomina; 146-151.
Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves subduci jubet; 152-179.
Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer auctor est, ut prius quam tres Pœnorum duces, qui trifariam exercitus in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.
Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad mœnia subit, C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231.
Contra Aris, Pœnorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et, quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui adscendunt, onere franguntur; 232-236.
Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum claudat urbem, facilem per illud pedibus ad mœnia transitum dari, eo secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.
Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262.
Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur; 263-285.
Interea Philippus, Macedonum rex, fœdere cum Pœnis Acarnanibusque junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311.
Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat, donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.
Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite amabat; 320-333.
Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam eripuisset confecti belli; 334-342.
Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; 343-365.
Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; 366-380.
Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.
Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem incutit Hispaniæ populis, et tres Pœnorum duces omnem salutis spem in eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.
Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide confugit; 410-439.
Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii, viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui; 439-470.
Pœni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus ingentem prædam concedit militibus; 471-492.
Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; 493-514.
Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem, in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum, Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.
Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est, deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ, viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat; 560-600.
Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum procedit; 601-625.
Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad pugnam excitant; 626-665.
Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim, Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem, Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.
Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; 711-739.
Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes; 740-777.
Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio obtruncat; 778-807.
Cæso duce reliqui Pœni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam ipsa nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis posita, redit; 807-812.
Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus castra inde movet; 813-823.
At nova Romuleum carpebat cura senatum,
Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,
Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo
Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.
5Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges
Concedat tellus, propioraque bella pavescat.
Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti
Imperio circumspectant, Divosque precantur,
Qui laceris ausit ductor subcedere castris.
Hic liber continet historiam belli in Hispania a Romanis duce Scipione Africano gesti, quum Cn. et P. Scipiones ibi periissent; de quo v. sup. XIII, 381 sqq.
1. Conf. omnino Liv. XXVI, 18. —2. gentes, copias Rom. —trepidas, cæsis Scipionibus et utroque exercitu. —gentesque Martemque Hiberum, h.e. periculosum copiarum Rom. in Hispania residuarum imperium, tanquam grave onus, subiret. Cf. v. 9. —3. hoste superbo, per hostem superbum; Lenz. Immo, hoste superbiente, triumphante.
5 sq. Tartessia t., Hispania, a Tartaro, ob subterraneas cavernas, sic dicta. Strab. Cf. ad III, 399. —in Tyrias leg. Conc., imperio et potestati Pœnorum se subjiciat; Drak. coll. v. 383, et I, 2. —6. propiora bella, in Libya, Hispaniæ vicina.
Absterret juvenem, patrios patruique piare
Optantem manes, tristi conterrita luctu,
Et reputans annos, cognato sanguine turba.
Si gentem petat infaustam, inter busta suorum
Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
15Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;
Nec promtum teneris inmania bella lacertis
Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.
10 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. juvenem, Scipionem Africanum. —patrios manes, cf. ad VII, 487. —piare, vindicare, manes, mortem. —12. annos, juvenilem ætatem Scipionis, quatuor et viginti ferme annos nati. —cognato sanguine turba, cognati. Id toti populo tribuit Livius l.l.
13. gentem infaustam, Hispanam, Scipionibus perniciosam, vel mali ominis. —14. Decertandum esse Scipioni, hosti, cum hoste. Cf. ad I, 234. —15. Gradivo, belli fortuna meliore flagret, ad virtutem incendatur. —16. Nec facile esse puero vel juveni, tam periculosi gravisque belli molem sustinere. Conf. XVI, 656 sq.
Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,
Ædibus extremis volvebat pectore curas;
20Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras
18... 128. Præclarum commentum, quo fabula de Hercule a Prodico narrata et omnibus notissima e Xenoph. Mem. Socr. II, 1, §. 21 seqq.; et Cic. Off. I, 32 (quam et Ovid. Amor. III, 1 sq.; Lucian. in Somn. aliique imitati sunt), ad Scipionem transfertur, facile animum docti poetæ subire poterat ex iis, quæ de origine vulgatæ opinionis, qua Scipio divinæ originis vir esse credebatur, memorant Liv. XXVI, 19, et Polyb. X, 2 et 5, quæ loca insignia neminem comparasse pœnitebit. Fabulam venustam Prodici Sophistæ, quam Xenophon memorat e libro, cui titulus fuit Ὡραι (f. ætates vitæ), ingeniose etiam tractarunt Ill. Wieland (in N. Amadis et Musarion, Ges. I) et Stiernhiehn in carmine Danico, quod Sæc. XVII edidit et inscripsit: Hercules; Lenz. Eamdem nuper erudite copioseque interpretatus est juvenis doctiss. Goth. Aug. Cubæus Misnensis in libello, quem nondum vidi, et cujus titulus est: Xenophontis Hercules Prodicius et Silii Italici Scipio, perpetua nota illustrati, præmissa de Prodico dissert. Lips. 1797, in-8o. —Episodium hoc docte illustrarunt Ill. Doering in Eclogis vett. poett. lat. p. 255 sqq., quem comment. passim laudabo, et Cl. Weiske in vers. germ. Xenoph. Mem. Socr. Lips. 1794, quem librum mihi nunc ad manus haud esse doleo. Conf. qui iisdem coloribus adumbrarunt Virtutem ac Voluptatem, Philostr. in Imagin., Philo Jud. de mercede meretr. p. 863; Lactant. VI, 3 et 4; Maxim. Tyr. λογος δ, pr. Basil. orat. de legendis Græc. libris §. 10; Themist. Orat. XXII, p. 280, ed. Hard. —18 seq. Impluvium, seu cavædium (al. cavum ædium), μεσαύλιον, media ædium pars, non modo porticibus cingi, sed et amœnis arboretis (unde h.l. lauri sub umbra), xystis vel ambulationibus ornari solebat, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 512 sq.; VII, 59; et ad Tibull. III, iii, 15; Jani ad Horat. Od. III, x, 5 sq.; Ernesti clav. Cic. v. impluvium et xystus. Hinc extremas ædes adcipio de extrema parte impluvii, prope ὀπισθόδομον. «Hortus erat posticis ædium partibus,» Liv. XXIII, 8. —20. per auras, de cælo, ut Deæ. —21. haud paulum mortali major imago iis fuit, ut Diis, qui humana forma, sed majore, pulchriore et augustiore, induti hominibus adparent. Vid. Heyne Exc. XIII, ad Virg. Æn. I. —22. Virtuti inimica Voluptas, cf. Cic. de Senect. c. 12.
Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,
Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,
25Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:
23 sq. Hoc loco Lenzius notat Voluptatem Silii, qualis est orientalis meretrix, pretioso cultu adornatam: «illa vero Prodici, inquit, similior est ionicæ ἑταίρῃ.» Ed. —odorem, unguentum, et quidem h.l. Deorum, ambrosiam, unde mox Ambrosius diffusa comas, ut de Venere ap. Virg. Æn. I, 403, cf. sup. ad VII, 469, et XII, 245. Silius autem ad Voluptatem transtulit imaginem Veneris. Ἀφροδίτη γὰρ ἔστιν ἡδονὴ, Athen. Deipn. XII, pag. 510. —Achæmenium, Persicum, pro quovis pretioso et optimo, cf. ad VII, 647; Plin. XIII, i, s. 1; Salmas. ad Solin. p. 947.
—24 sq. Apud Xenoph. Κακία habet ἐσθῆτα, ἐξ ἧς ἂν μάλιστα ὥρα διαλάμποι. Apud Philostr. Ἡ μὲν Κακία χρυσῷ τε κατεσκευασμένη, καὶ ὅρμοις, ἐσθῆτι τε ἁλιπορφύρῳ, καὶ παρεῖας ἄνθει, καὶ χαίτης ἐμπλοκαῖς καὶ γραφαῖς ὀμμάτων, cf. Var. Lect. —25 sqq. Voluptas subfuderat, trajecerat, ostrum, purpuream tramam, fulvo auro, subtemine aureorum filorum; et in fronte crinis constringebatur acu aurea; lascivaque lumina motu ancipiti, incerto, fluctuante, jaciebant crebras flammas, radios amoris, ut ap. Lucian. Amor. III: ἱλαραι τῶν ὀμματων αἱ βολαι τακερως ἀνυγραινοντο; Lenz. —26 seq. acu comatoria, seu crinali, vel discriminali, qua nodi capillorum a fronte in verticem reductorum (tutuli, κρωβυλοι, κορδυλαι, κορυμβοι, σκορπιοι) figebantur, cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 534, et Intpp. Petron. c. 21. Eodem forte sensu Virg. Æn. IV, 138, dixit crines nodantur in aurum, h.e. acu aurea. Ea sic decor quæritur in fronte, fronti. Contra vers. 28. —frons hirta est, ubi capilli, ut ap. Terent. Heaut. II, ii, 49, passi et circum caput rejecti negligenter sunt; Doering. —Sic ap. Xenoph. l.l. ὄμματα ἀναπεπταμένα, oculi huc illuc volitantes, τῆς Κακίας, lascivi et mobiles, ap. Lucian. Merced. cond. c. 33, T. I, p. 692: τὸ βλέμμα διασεσαλευμένη; Doer. Philo Jud. l.l. ὑπὸ τρυφῆς τε ἄγαν καὶ χλίδης σαλεύουσα τὼ ὀφθαλμὼ, οἷς τὰς τῶν νέων ἀγκιστρεύεται ψυχὰς.
Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam
Composita mutata coma; stans vultus, et ore
30Incessuque viro propior, lætique pudoris,
28 sq. Ἀρετη Prodici virtutes in qualibet vitæ conditione complectitur, et mitiorem elegantioremque animi formæque indolem præ se fert: Virtus Silii est virago, aspera heroina et imago bellicæ virtutis, juveni fortissimo consentanea, non Virtus elegantioris Græciæ, sed veteris Romæ, cujus frons est hirta, incomtis et fruticantibus capillis, stans vultus, βλεμμα καθεστηκος (vid. D’Orvill. Charit. p. 404), oculus eodem obtutu sibi constans (quo animi tranquillitas significatur, ut contra mentis motus æstusque luminibus lascivis mobilibusque Voluptatis), et lætus pudor, grata verecundia; Lenz. —Alterius, Virtutis. —frons hirta, crinibus negligenter in ea sparsis, cf. ad v. 26. Sed quoniam hæc notio verbis seq. exprimitur, malim intelligere frontem rugis horridam et deformem (ut hispida facies ap. Hor. Od. IV, x, 5), qualis meditabundis est, sive acribus et industriis in rebus gerendis; vel tristem ac torvam, quæ corrugari, contrahi, adduci solet, ut contra serena ac læta exporrigi, remitti, explicari, solvi. Hirtum, vel hispidum proprie dicitur quidquid non satis cultum ac politum, et sic asperum vel ingratum adspectu est, quod jam monuit Jani ad Hor. Od. II, ix, 1. Ille vero oris cultus habitusque Virtuti tribuitur a Philostr. Ἡ δὲ Ἀρετὴ πεπονηκυίᾳ μὲν προσφερὴς, τραχὺ δὲ ὁρῶσα, etc. et Justitiæ ab antiquis poetis, sculptoribus pictoribusque (qui eam iisdem coloribus, quibus Virtutem, depingebant), quod vel ex verbis Chrysippi ap. Gell. XIV, 4, intelligitur: σκυθρωπὴ γράφεται, καὶ συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, καὶ δεδορκὸς βλέπουσα, ὥς τε τοῖς μὲν ἀδίκοις φόβον ἐμποιεῖν, τοῖς δὲ δικαίοις θάρσος. —29 sq. nec unquam composita mutata coma, nativa frontis forma non exornata et mutata fuit crispatis et arte compositis capillis; Doering. —Vultus stans, constans, semper idem et compositus, vel in unam rem defixus, quod constantiæ, gravitatis, probitatisque indicium est, ut levitatis contra et lasciviæ, si quis oculos perpetuo movet et ubivis circumfert, vel obliquat eos, et limis alium adspicit, cf. v. 27, et sup. ad III, 173; Stat. Theb. X, 688. Sic συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, ap. Gell. l.l. λογισμὸς ἑστὼς, χρεία et ἐλπις ἑστηκυία, vel ἔστη τῇ διανοίᾳ ap. Polyb. III, 105; VI, 25; X, 16; XXI, 9: τὸ τοῦ βλέμματος καθεστηκὸς ap. Eustath. in Iliad. γ. —ore Incessuque viro propior; καί μοι ἔδοξεν ἀνδρῶν εἶναι περιπτῶν τὰ θεῖα, etc. Philost. —30. læti pudoris, grata oris verecundia; κεκοσμημένη τὰ ὄμματα αἰδοῖ, Xenoph. —Lætus pudor est, qui vultum decorat, et animos adspicientium læto quodam et jucundo sensu adficit; ut Venus ap. Virg. Æn. I, 591 (ubi vid. Heyne), Æneas oculis lætos adflat honores; Doering. —31. Celsa humeros, naturæ convenienter, Dausq. qui contulit Terent. Eun. II, iii, 21 seq. «Haud similis virgo est virginum nostrarum, quas matres student Demissis humeris esse, vincto pectore, ut graciles sient, etc.» —niveæ fulgebat stamine pallæ, κεκοσμημένη τὸ σχῆμα σωφροσύνῃ, ἐσθῆτι δὲ λευκῆ, Xenoph. Vestis quoque naturalis, non adscititii coloris.
Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:
«Quis furor hic, non digne puer, consumere bello
Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude
35Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?
32. Occupat, scil. loqui h.e. festinat loqui, vel potius prior dixit, ut ap. Stat. Theb. VII, 538, φθάνει, vel προλαμβάνει λέγειν. Ap. Xenoph. τὴν Κακίαν φθάσαι βουλομένην, προσδραμεῖν τῶ Ἡρακλεῖ καὶ εἰπεῖν, etc. —promissis, quæ datura, et quibus Scipionis animum motura esset. —33. Simillima est oratio τῆς Κακίας ap. Xenoph. l.l. cf. mox ad v. 45. —34. Num inmemor es cladum, quas Romani adceperunt ad Cannas, etc.? —gravior, tristior Romanis Styge. —35. lacus Mæonius, Trasymenus, cf. ad IV, 719 sqq., et V, 9 sq. —Padus, clades ad Trebiam et Ticinum, in Padum influentes, cf. ad VII, 149. —excessere ex animo vel memoria tua, vid. ad II, 628.
36. Quem ad finem, quo usque, ad quos fines et terminos bella et expugnationes tuas quasi proferes, et fata lacesses, mortem adcelerabis, ut contra v. 47 ætas concessi a fatis temporis; Lenz. Immo quem ad finem, quo fine, cur. Illa certe explicatio a juvene, qui nondum administraverat bellum, et a verbis fata lacesses aliena videtur. —fata lacesses, vid. ad I, 680; IV, 731, et XII, 61.
Tune etiam tentare paras Atlantica regna,
Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.
40Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit
Per medias volitare acies, mediosque per ignes.
37. Atlantica regna, extremam Libyam, ubi mons Atlas: nisi potius intell. h.l. Hispania, a mari Atlantico sic dicta, cf. XIII, 200. Scipio primum petiturus erat Hispaniam, eaque debellata Sidonias domos (v. 38), Carthaginem. —39. armisonæ procellæ, periculis belli.
40. Ni fugis hos ritus, quales Virtus exigit, θρησκείαν; invidiose, quasi in externis ritibus versetur virtutis exercitium; Doering. —ritus, leges, cultus et præcepta Virtutis; Lenz. —41. Cf. ad XIV, 175.
42. prodiga, invidiose, veluti Virtus non parcat viris magnis, sed eos temere pessumdet; Ern. —Paulus ipse prodigus animæ magnæ dicitur Horat. Od. I, xii, 38. Cf. sup. ad I, 225. —43. Decios patrem filium et nepotem, pro patria se devoventes, si fides habenda Cic. Tusc. Qu. I, 87, et fin. II, 19; nam alii non idem tradunt de nepote.
Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis
45Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.
At si me comitere, puer, non limite duro
Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.
44. Hoc iterum acerbe dictum pro, gloriæ et honoris spe fallit, ut mortis contemtum animis ingerat; Ern. Summam rerum gestarum sepulcris inscriptam titulos supremos Plin. Ep. IX, 19 vocat; Cell. —45. non sensuræ, quid gesserit, umbræ, sententia, quæ animorum post mortem vitam invidiose ridet; Ern. Epicureorum præcipue ea fuit opinio, animam simul cum homine mori et interire (vid. Diog. Laert. lib. X): ubique vero Silius Voluptatem ex opinione Epicureorum, quos Voluptatem summum bonum putasse creditum est, argumentantem inducit, quemadmodum contra Virtutem ex placitis Stoicorum; Drak. 46 sqq. Sic et Κακία disputat ap. Xenoph. Mem. Socr. II, i, §. 23. Ἐὰν οὖν ἐμὲ φίλην ποιήσῃς, ἐπὶ τὴν ἡδίστην τε καὶ ῥᾴστην ὁδὸν ἄξω σε, καὶ τῶν μὲν τερπνῶν οὐδενὸς ἄγευστος ἔση, τῶν δὲ χαλεπῶν ἄπειρος διαβιάσῃ· πρῶτον μὲν γὰρ οὐ πολέμων, οὐδὲ πραγμάτων φροντιεῖς, ἀλλὰ σκοπούμενος διέσῃ, τὶ ἂν κεχαρισμένον ἢ σιτίον ἤ ποτὸν εὕροις, etc.
46. limite duro, dura et molesta vitæ via ac conditione, cf. ad VIII, 612.
Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:
Non glaciem Arctoam, non experiere furentis
50Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento
Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus
Sub galea pulvis, partique timore labores:
48. Cf. omnino Heyne ad Tibull. I, i, 4, ubi exemplis docet, belli aut militiæ ærumnas et terrores hostiles (unde h.l. trepidos) per somnos classico interruptos a poetis declarari. —abrumpet somnos, ut apud Virgil. Ge. III, 530 et al. Drak. cf. sup. ad VII, 156. —49 sq. Conf. Ovid. Met. IV, 624; arctoa glacies, polus arcticus, seu septemtrionalis: Cancri, poli antarctici, seu australis. —50. mensas sæpe cruento Gramine composit., ut fit in vita bellica, quum sub dio, humi, inter cæsorum cadavera decumbunt ad cibum capiendum; Ernesti, qui et recte jam monuit, in toto h.l. singula ad extenuandam illam vitam laboribus et incommodis plenam bene elata esse. —51 seq. haustus pulvis, ut apud Ovid. Met. XIV, 136; Stat. Silv. V, iii, 223; et Theb. VI, 848, quibus locis eleganter hauriri dicitur pulvis adtractus et conlectus; Doering. —52. labores parti timore, ærumnæ, quarum causa est timor ab hoste. Possis etiam interpretari: facta et rerum gestarum gloria, multis curis et timore parta. Sed illa ratio præstiterit. —Labores, ut πόνος et μόχθος, et ærumnæ, et res fortiter gestæ dicuntur. —labores parti timore, curæ et sollicitudines periculis creatæ; Lenz. coll. Tibull. I, i, 3, et Burm. ad Prop. III, ix, 6. Cf. Var. Lect.
Sed current albusque dies, horæque serenæ;
Et molli dabitur victu sperare senectam.
55Quantas ipse Deus lætos generavit in usus
Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!
Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,
Inperturbata placidus tenet otia mente.
53. album, ut al. candidum, dicitur bonum, lætum, felix, vel a creta et candido lapillo, quo Thraces Romani aliique populi felices dies, ut infelices atro calculo, signabant (vid. Intpp. Plin. VII, 40, et Hor. Od. I, xxxvi, 10); vel, ut mox serenum, a cælo sereno, ac nullis nubibus tenebrisque obducto et contristato; vel denique a colore albo, qui olim sacer, divinus, solennis, lætus, habebatur; ut contra atrum et nigrum est triste et infaustum a colore atro, signo tristitiæ, et qui rebus inferis proprius est, cf. ad III, 211, et VII, 633. Sic λευκὸν εὐήμερον φάος dixit Soph. Ajac. 723; λευκὸν ἔαρ, λευκὸν δὲ θέρος, Callim. H. in Cer. v. 123, ubi vid. Spanh. et ad v. 136. —horæ serenæ, vid. ad VII, 544. —54. molli, jucundo.
57 seq. Hæc iterum sunt ex dogmate Epicureorum, qui Deos res humanas non curare, et in perpetuo otio feliciter tempora transigere existimabant; Drak. coll. Horat. Serm. I, v, 101 sq.; Sen. de Ben. IV, 4; Cic. Ep. ad Div. VII, 12; Virg. Æn, IV, 379 (ubi v. Cerda); Gebhard. Crep. I, 17, et Diog. Laert. lib. X, §. 77, ubi v. Menag. Sed sive de industria, sive incuria poetæ factum videtur, ut huic otio contradicant, quæ de Deorum beneficentia in vss. 55 sq. dicebantur; Ern.
«Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas
60Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.
Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem
Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.
Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,
Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
65Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,
Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema
Dimisisse meas sero non ingemit horas?»
59 sq. Observa, Voluptatem in seq. oratione jactare, quod alias Venus de potentia sua jactare solet; Doer. Apta calliditate inculcat, Æneam, Rom. gentis auctorem, suis artibus natum esse; Ern. cf. sup. ad v. 23. —Illa ego sum, verba eorum, quorum amplissima est fama, cf. ad IX, 128. —Simoentis ad undas, Trojæ. —60. Jungere de re Venerea, vid. Drak. et quem laudat Heins. ad Claud. Epithal. Pall. et Cell. v. 32, ad Ovid. Heroid. III, 107, et Rem. Am. v. 407.
62. avis, et aquilæ, et oloris, quum Asteries, Ganymedis et Ledæ amore captus esset. —tauri, quum Europam raperet.
63. currit mortalibus ævum, conf. ad VI, 121. —64 sqq. Nec nasci bis posse datur, ipsa Epicuri verba, quod jam Drak. notavit: Γεγόναμεν ἅπαξ· δὶς δ’ οὐκ ἔστι γενέσθαι, vid. Gatack. ad Antonin. de se ipso lib. II, §. 6. —Cf. ad V, 264 sqq. et Propert. III, v (al. iv), 13 sq. —67. Doer. comparat Tibull. I, iv, 33 seq. —Dimisisse meas horas, tempora lætitiæ, ac voluptatis neglexisse; Lenz.
Postquam conticuit, finisque est addita dictis,
Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,
70Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,
Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis
Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti
Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti
Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores
75Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo
69... 120. Bonæ, aureæ sententiæ sunt, quibus Virtus Voluptatem refutat; sed molesto verborum adparatu dilutas adnosco, inprimis quum de hominum ad gloriam et virtutem destinatione velut ex cathedra disputat; Ern. Similiter tamen disserit ἡ Ἀρετὴ apud Xenoph. et, si unquam, nunc certe declamatorium acumen, commune illius ævi vitium, quo Lucanus toties lectores obfendit, Silio condonandum est. Virtus disputat more Stoicorum, forte quia Scipio (et ipse Silius) horum philosophiæ deditus, et discipulus erat Panætii, qui tamen de animi immortalitate alias fovebat opiniones; Lenz. —70. vitæ tenebras forte errores dici putat Doering. ut ap. Lucret. II, 15 sq. 58 et al. Sed aptior h.l. est illa notio, quam ad III, 145, exposui. —71. Disputat Virtus ex opinione, quam de animo humano fovebant Stoici, qui, quum mentem divinam, seu animam mundi ex materie vel ætherea (Diog. Laert. VII, 156; Senec. Ep. 50), vel ignea (Cic. Acad. Qu. I, 11) conflatam putarent, animum humanum ejusdem originis, et divinæ mentis sive animæ mundi σπέρματα quasi et ἀποσπάσματα esse statuebant; Doer. qui et laudat Tiedeman. Geist der speculat. Philos. T. II, pag. 490; Meiners. Grundriss. der Gesch. d. Weltw. p. 119 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 730; cf. et Burm. ad Val. Fl. III, 380, et Lips. Manud. ad Philos. Stoic. II, 11: «Ratio nihil aliud est, quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa,» Senec. Ep. 66. —72 sq. Comparant Oppian. Halieut. V, iv, 5, 10, 11, ubi v. Rittersh. —74 sq. minores Deo, solis Diis; inferiores quidem Diis, sed secundi ab illis, ut Te (Jove) minor latum reget æquus orbem Augustus ap. Horat. Od. I, xii, 57, ubi vid. Jani, et ad Od. III, v, 1... 3; οὐ γάρ τι πέλει καθυπέρτερον ἀνδρῶν Νόσφι θεῶν· μούνοισι δ’ ὑπείξομεν ἀθανάτοισι, Oppian. loco laudato confer Psalm. VIII, 6 seq. —75. fœdere certo, certa lege, ut apud Virgil. Æneid. I, 62. —76 sq. Drak. bene comparavit locum Cic. Tusc. Qu. I, 30: «Socrates censebat, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent,... iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio Deorum; qui autem se integros castosque servassent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio, seseque ab his semper sevocassent, essentque in corporibus humanis vitam imitati Deorum, his ad illos, a quibus essent profecti, reditum facilem patere.» Cf. ib. Davis. et ad cap. 12.
At, quîs ætherei servatur seminis ortus,
Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem
Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
80Captivo Liber quum signa referret ab Euro,
Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?
78 seqq. Cæli porta patet, formula Ennii, ad quem v. Column. p. 164, cf. Senec. Herc. Œt. 1982 seq. —Poeta ante oculos habuit Cic. Tusc. Qu. I, 12, et Hor. Od. III, iii, 9... 16, ubi vid. Jani. —79 sq. De Bacchi expeditionibus Indicis et triumpho, cf. XVII, 647 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 805, et Hermanni Mythol. Lyric. p. 262. De tigribus ejus currui junctis vid. Heyne ad Virg. Ecl. V, 29, et Jani ad Horat. III, iii, 14.
82. Suspiratos, cum suspiriis invocatos, imploratos; Lenz. —83. Ledæos fratres, Dioscuros, suspiratos, optatos, invocatos a nautis, quibus sidera eorum exoptata sunt, vid. Jani ad Horat. Od. I, iii, 2; xii, 27 sq. et Hermann. l.c. p. 142.
«Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus
85Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;
Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum
Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?
84. Comparant Cic. de Legg. I, 9, et de Nat. D. II, 56; Ovid. Met. I, 84 sq.; Severi Ætna, v. 223 seq.; Isidor. Orig. XI, 1; Sallust. Cat. 1 (ubi vid. Corte), et Herderi Ideen zur Philos. der Gesch. der Menschh. T. I, p. 219 sq. —Hæc gallice transtulit, magno patri non inficianda proles, L. Racine, la Religion, chant I, vs. 193 sq.:
Le roi, pour qui sont faits tant de biens précieux,
L’homme élève un front noble, et regarde les cieux.
Ed.
86. formas ferarum, h.e. feras; ut χρῆμα ὑὸς, Herodot. I, 36; πρόσωπον παρδαλίων, Nonn. Dionys. I, 158; τύπος συὸς, ap. eumd. D. Heins. Sic et forma, simulacrum, corpus, ἔργον, periphrast. poni monuit Drak. coll. Virg. Æn. VII, 18, 650; Ovid. Met. I, 73; II, 78; IV, 779; Stat. Silv. I, i, 62 (ubi vid. Barth.); Oppian. Halieut. I, 105, ubi vid. Rittersh. Vid. et sup. ad VI, 572, et, quos Doering. laudat, Dorvill. ad Charit. p. 204, ac Valcken. ad Theocr. XVIII, 4. —87. stravisset in alvum, ornate, de animalibus prona ad terram alvo incedentibus, et obscœnam, epitheto rei indignitatem notante, ut obscœni canes ap. Virg. Ge. I, 470, quatenus mala portendunt; Ernesti. Rectius Doering. eorum capita depressisset et flexisset in alvum, obscœnam, cujus adspectus teter et fœdus est, de quo vid. ad Catull. LXVIII, 99. —passim, ubique in terra; Doer. Immo, sine discrimine, promiscue, h.e. omnes; conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, iii, 41 al. 69.
Ad laudes genitum, capiat si munera Divum
Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum
90Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti
Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,
Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late
Florentes quondam luxus quas verterit urbes.
88. Ἡ Ἀρετὴ ad τὴν Κακίαν apud Xenoph. loc. cit. §. 31; τοῦ δὲ πάντων ἡδίστου ἀκούσματος, ἐπαίνου ἑαυτῆς ἀνήκοος εἶ, et §. 3, οἱ μὲν νέοι (scilicet τῶν ἐμῶν φίλων) τοῖς τῶν πρεσβυτέρων ἐπαίνοις χαίρουσιν, οἱ δὲ γεραίτεροι ταῖς τῶν νεων τιμαῖς ἀγάλλονται· καὶ ἡδέως μὲν τῶν παλαιῶν πράξεων μέμνηνται, εὖ δὲ τὰς παρούσας ἥδονται πράττοντες, δι’ ἐμὲ φίλοι μὲν θεοῖς ὄντες, ἀγαπητοὶ δὲ φίλοις, τίμιοι δὲ πατρίσιν. Ὅταν δ’ ἔλθῃ τὸ πεπρωμένον τέλος, οὐ μετὰ λήθης ἄτιμοι κεῖνται, ἀλλα μετὰ μνήμης τὸν ἀεὶ χρόνον ὑμνούμενοι θάλλουσι. —Ad laudes, gloriam, genitum, modo tam felix est, ut munera Divum, dotes et bona, quibus præstat cæteris animalibus, capiat, agnoscat. —89 sq. Huc, Romam, δεικτικῶς, nec longe, a populis peregrinis repetam, repetenda sunt exempla, ut apud Luc. I, 94; Lenz. Copiosius id exposuit Grat. Cyn. 308... 325. —90. Roma modo inpar, vix par, Fidenæ, vid. Liv. I, 14 seq. conf. V.L. —modo, ut nuper, etiam de tempore satis longo; confer Gron. Obss. IV, 18. Ernesti clav. Cic. Duker. ad Flor. I, 11. —91. asylo vel tironibus noto ex Liv. I, 8. —92. Quo sese extulerit, ad quantum fastigium evecta sit. —dextris, virtute, præclare gestis. —93. Poetam respexisse urbes Italiæ inferioris, Crotonem, Sybarim, Tarentum, etc. putat Doering. —verterit, everterit, ut inf. v. 408; conf. Intp. Virgil. Æn. I, 20; II, 625; XI, 264, et Ernesti ad Tac. Ann. XII, 45.
Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,
95Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.
Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris
Circa te semper volitans Infamia pennis:
94... 99. Locus præclarus, qui ex alio poeta, forte Græco, nescio quo, expressus videtur. Poeta exornavit verba Scipionis apud Liv. XXX, 14: «non est tantum ab hostibus armatis ætati nostræ periculum, quantum ab circumfusis undique voluptatibus, etc.» —95. Conf. XI, 400.
97. Infamiæ, et mox Victoriæ alæ tribuuntur, sed illi atræ, huic niveæ; cf. ad XIV, 675. —98 sq. Gloria vultu læto, nitido, fulgente (ut apud Virg. Æn. I, 591, ubi vide Heyne) et Victoria concolor mihi; cf. supra v. 31; Lenz.
«Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.
Casta mihi domus, et celso stant colle penates:
Ardua saxoso perducit semita clivo.
Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)
Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:
105Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,
Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto
Infra te cernes hominum genus. Omnia contra
Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.
101 sq. Imitatio manifesta egregii loci Hesiod. Ἔργ. v. 289 sq. quem etiam laudavit Xenoph. l.c. §. 20; cf. sup. ad IV, 603 et 604. Similiter sedem vel ædes Virtutis δυσεμβάτοις ἐπὶ πέτραις posuit Simonides apud Clement. Alex. Strom. IV, pag. 585, ut Sapientiæ domum in celso colle Lucret. II, 7 seqq. et inde Virg. Cir. 8 seq.
103. nec enim mihi fallere mos est, ut ap. Xenoph. οὐκ ἐξαπατήσω δέ σε προοιμίοις ἡδονῆς, ἀλλ’ ᾗπερ οἱ θεοὶ διέθεσαν, τὰ ὄντα διηγήσομαι μετ’ ἀληθείας. τῶν γὰρ ὄντων ἀγαθῶν καὶ καλῶν οὐδὲν ἄνευ πόνου καὶ ἐπιμελείας θεοὶ διδόασιν ἀνθρώποις. —105. bona censendum conf. Var. Lect. —106. Cf. Lucret. II, 7 seq. —mox celsus, si conscenderis celsum illum collem, et ad ipsam Virtutem perveneris, ab alto infra te, etc. multum excelles reliquis hominibus, iis superior ac felicior eris. Hunc nexum sententiæ, quæ cum v. 104, tamquam apodosis cohæreat, verbis v. 105, 106. —Nec bona... valet incommode interrumpi censet Ernesti. —107. contra... quam, contraria iis, quæ spondet, etc.
Stramine projectus duro patiere sub astris
110Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.
Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,
Testes factorum stare arbitrabere Divos.
Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,
Arma feres primus: primus te in mœnia tolles
115Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.
Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,
Nec donum deforme viro fragrantis amomi;
Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat
Imperium, superare manu, laurumque superbam
120111. Aureæ sententiæ, ut plures in hac Virtutis oratione, et in veteribus poetis Gnomicis obviæ, quæ legendæ sunt ab iis, qui talia præcepta non nisi in sacris libris reperiri etiam nunc opinantur. —112. stare, vid. Var. Lect.
116. Cf. ad XI, 41, in Var. Lect. —vitiatas exquisite pro tinctas, ut violaverit apud Virg. Æn. XII, 67, ubi vid. Heyne. —117. amomi, cf. ad XI, 402, et ad Virg. Eclog. III, 89, IV, 25. Ed. —119 sq. laurum... deponere, vid. ad IX, 546.
Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
Exemplis lætum vultuque audita probantem
Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas
Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,
125Exclamat; venient, venient mea tempora quondam
Quum docilis nostris magno certamine Roma
Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»
122. lætum, captum et excitatum exemplis, quibus virtutis studium commendaverat; Doer. —123. Convertit ad se, in suas partes; nil vos demoror, vos valere jubeo; verba consulum, quum dimitterent senatum, nil vos moramur, P. C. Ed. —125. Apte insertum est vaticinium eorum temporum, quibus res Romanæ luxu et superbia labefactatæ ceciderunt; Ern. —126. docilis freni, ut XVI, 360, h.e. prona ad voluptatem.
128. quassans caput, vid. ad I, 298, et VI, 600.
At juvenis, plenus monitis, ingentia corde
130Molitur, jussæque calet virtutis amore.
Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,
Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.
Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,
Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.
135Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis
Pectora subrepit terror, molemque paventes
131. Hæc ad verbum fere expressa sunt ex Liv. XXVI, 18, et versus 133, 134, ex cap. 41, extr. —Ardua rostra, subgestum oratorum in foro Rom.
134. revirescere credunt, eleganter pro, patris et patrui vultus in juventam ætatem reductos adnoscere sibi videntur; Barth Adv. IX, 17. Ipse Scipio apud Liv. l.c. cap. 41. «Brevi faciam,... ut revixisse aut renatum sibi quisque Scipionem imperatorem dicat.» Conf. ad VIII, 226.
135 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. —instinctis, adspectu Scipionis incitatis, quo sibi egregia patris ac patrui facta in memoriam revocabant, nec minorem de ipso spem concipiebant; Drak. cf. Var. Lect. —137. favor anxius, qui Scipioni favebant, sed de difficultate et exitu rei solliciti erant, numerant annos, ætatem ejus respiciunt.
Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,
Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro
140Effulgens maculis, ferri inter nubila visus
Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,
Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,
Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum
Addidit augurio fulmen pater, et vaga late
145Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.
Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant
Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos
139. seq. Veritatem rei tradit Liv. XXVI, 19. Omen anguis unde petierit poeta, intelligetur ex not. ad IV, 476, et II, 584. Confer ad XVI, 52. Silius respexisse videtur Virgil. Æn. II, 692 sq. et forte tempestas coorta fuerat cum tonitribus fulminibusque ad Oceanum Atlanticum tendentibus (dii auguriis auspiciisque, etc.) Liv. XXVI, 41, quæ Scipio, vir callidus in rem suam convertebat; Lenz. —squalentibus auro maculis, ut sup. II, 585. —141. sulco, cf. ad I, 357. —142. plaga, cæli. —145. Per subitum, vid. ad VII, 527. —moto mundo, cælo, vid. ad III, 205 (in Var. Lect.) et 611.
146 sq. salutant augurium clamore, ut II, 411, ubi vid. not. —148. patrio signo, tonitru, omine misso a Jove, patre Scipionis, vid. ad IV, 476. Anguis autem in Hispaniam versus et Libyam volabat.
Certatim comites rerum bellique ministros
150Adglomerant sese, atque acres sociare labores
Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.
It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus
155Isthmon curvata sublime suberigit unda,
Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
149. rerum, belli, unde res gerere, Drak. Gr. ἔργα πολεμήϊα, seu μάχης et Ἄρεος. Cf. Klotz. ad Tyrt. p. 83.
152. Cf. Liv. XXVI, 19.
153. It classis comes Scipionis ex Ansonia; Lenz.
154 sq. Comparatio non nisi ad tumultum pertinet et turbam, qua classis in mare inmissa est; et nemo eam, si abesset, desideraverit, vel optaverit certe aptiorem; Ern. Cf. I, 468 sq. V, 395 sq. VII, 569 sq. IX, 282 seq. —155. curvata unda, vid. ad I, 470, 472. —Isthmon Corinthiacum inter Ionium et Ægæum mare. Isthmon suberigit unda Corus, ut sublatum pulvere campum sup. X, 203, et similia passim. —156. saxa gementia, vid. ad V, 398, et Bentl. ad Hor. Odyss. III, xxvii, 23. —157 seq. Emicat in arma, vid. ad III, 85. —158. prima puppe, conf. ad XII, 398.
«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
160Ordimur, si justa paro, decurrere classi
Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
159 sq. Cf. Liv. XXVI, 45 extr. et Polyb. X, 11, ubi Scipio in oratione ad milites habita dicit, ἐξ ἀρχῆς τὴν ἐπιβολὴν αὐτῷ ταύτην ὑποδεδειχέναι τὸν Ποσειδῶνα, παραστάντα κατά τὸν ὕπνον, καὶ φάναι, συνεργήσειν ἐπιφανῶς κατ’ αὐτὸν τὸν τῆς πράξεως καιρὸν οὕτως, ὥστε παντὶ τῷ στρατοπέδῳ τὴν ἐξ αὐτοῦ χρείαν ἐναργῆ γενέσθαι. Conf. et sup. v. 18 sq. —161. pater, v. I, 606.
162. pia bella, vel rite indictum bellum (vid. Non. voc. Fetiales); vel quod Scipio se ducem obtulerat, ut patrem ac patruum, fraude Punica in Hispania interemtos, ulcisceretur; vel quia Romani hoc bellum susceperant, ut injuriam, Saguntinis sociis a Pœnis inlatam, vindicarent, unde Scipio ipse apud Liv. XXX, v. 31, dixit, Sagunti excidium Romanis pia ac justa induisse arma; Drak. Conf. ad VII, 406.
Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes
165Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis
Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis
Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,
170Barbarus inmani quum territet adcola ritu,
Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque
Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
164... 179. Conf. Liv. XXVI, 19. —167. Conf. ad XI, 217. —169. Massilia a Graiis condita, colonia Phocæorum, unde mox Phocais hospita; Confer ad IV, 52. Præter exempla ibi laudata, conf. quoque Cicero de Offic. lib. II, 23, et in Orat. pro Flacco, cap. 63, ubi Massiliensium disciplinam gravitatemque fere cunctis gentibus anteponendam censet. Ed. —populis superbis, Gallis, ut mox armiferas gentes. Conf. ad IV, 45. Vel superbis eo sensu, quo Strabo IV, p. 302, de Gallis ait: πολὺ τὸ ἀνοητὸν καὶ ἀλαζονικὸν πρόσεστι, Ern. —169... 172. Conf. omnino Strab. IV, p. 270 seqq. 302 seq. et Valer. Max. II, vi, 7... 9. —170. Barbarus adcola, Massiliensis, territat hos populos inmani ritu, quo sacrificia humana Dianæ Ephesiæ in luco obfert (cf. Lucan. III, 399 sq. et Strab. l.l.) sed eadem Massilia antiquæ morem patriæ tenet, republica ad normam græcam constituta; Ern.
Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
175Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ
Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus
Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
Considunt portu; securæ gurgite clauso
173. «Gallicum sinum, et deinde Pyrenæi circumvectus promontorium, Emporiis urbe Græca (oriundi et ipsi a Phocæa sunt) copias exposuit: inde sequi navibus jussis, Tarraconem pedibus profectus conventum omnium sociorum habuit; naves ibi subduci jussit, etc.» Liv. XXVI, 19. —174 sq. Conf. III, 415 seq. —176 seq. Emporiæ... hospita Tarraco Baccho, vid. ad III, 369.
178. gurgite clauso, in portu.
Nox similes morti dederat placidissima somnos;
Visa viro stare effigies ante ora parentis,
Atque hac adspectu turbatum voce monere:
180. Conf. ad II, 674, in Var. Lect. et Val. Flac. v. 74. —180... 207. Consilium Carthaginis Novæ oppugnandæ Scipioni in somnio dat Neptunus apud Polyb. X, ii, 7, et ipse Scipio apud Liv. XXVI, 41, memorat Deos auguriis auspiciisque et per nocturnos etiam visus omnia læta ac prospera portendisse; Lenz. «Scipio oratione adcensis militum animis Iberum trajecit; ubi quibusdam suadentibus, ut, quoniam in tres tam diversas regiones discessissent Punici exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus, ne eo facto in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus, Carthaginem Novam interim obpugnare statuit, urbem cum ipsam opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico adparatu plenam, sitam præterea opportune, etc.» Liv. XXVI, 42, pr. Hoc Scipionis consilium poeta parenti ejus tribuit, cujus species filio oblata sit in somno.
«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
Et post fata decus, bellorum dira creatrix
185Evastanda tibi tellus, et cæde superbi
Ductores Libyæ cauta virtute domandi,
Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ
Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
190Ter gemina cum mole viros? Absiste labore
183. salus quondam genitoris, qui me olim in acie servasti, vid. sup. IV, 454 sqq. —186 sq. «In hiberna diversi concesserunt: Hasdrubal Gisgonis usque ad Oceanum et Gades: Mago in mediterranea, maxime supra Castulonensem saltum: Hasdrubal, Hamilcaris filius, proximus Ibero circa Saguntum hibernavit;» Liv. XXVI, 20, et cap. 41, «tres duces discrepantes, trifariam exercitum in diversissimas regiones distraxere,... et diduxerunt exercitus; quæ patri patruoque meo causa exitii fuit.» Conf. Polyb. X, 7. —186. cauta virtute, vid. Var. Lect.
190 seq. Noli pugnare cum tribus his ducibus, sed ante omnia ac sine mora obpugna Carthaginem novam, quæ res multo potior, ac gravior est. Versus 194... 199, causas hujus consilii continent. —Ter gemina, terna.
«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis
195Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,
Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
192. Vid. ad III, v. 368. —193. Tyrius incola, Pœni.
194. Cf. Polyb. X, 8, et Liv. XXVI, 42, ac 47. —Ut Libyæ sua Carthago caput est, etc.
198. ductoribus Pœnorum aversis, longe remotis et in diversissimas regiones profectis; conf. ad v. 186.
Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,
Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
Surgit, et infernis habitantia numina lucis
Ac supplex patrios compellat nomine manes:
«Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
205Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,
Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
Et tumulis addam sacros certamine ludos.»
203. Conf. Gron. ad Tac. Ann. II, 8. —205. Sarrano, vid. ad I, 72. —206. Cf. inf. v. 820, et sup. ad IV, 232; V, 213. —207. Confer XVI, 293 sq.
Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
210Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,
Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
Ante suos it victor equus; currumque per auras
208... 213. Summa orationis luxuries est, qua celeritatis notio exprimitur. —209. campos fatigat, vid. ad II, 74.
210 sq. Conf. I, 224; Virg. Ge. I, 512 seq. III, 103 seq: Ovid. Heroid. Ep. XVIII, 166 sq. Olympica quadrigarum certamina agebantur ad Alpheum fl. et Pisam urbem Elidis. —carcere, ut VIII, 279. —212. Ante suos etiam cum quibus est ligatus ad currum; Mars. et Cell. coll. XVI, 401, ubi Panchates equus victor socios trahit prior ipse jugales, et poeta eumdem lusum captavit.
Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
215Sensim adtollebat propius subeuntibus arces
Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
Ac pelago vectus servata Lælius hora,
Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,
214 sq. «Septimo die ab Ibero Carthaginem ventum est simul terra marique;» Livius, XXVI, 42, et Polybius, X, 9. —Hyperion, Sol, vel ejus pater. —215 sq. Vid. ad III, 157, in Var. Lect.
217. «Nemo omnium, quo iretur, sciebat, præter C. Lælium. Is classe circummissus ita moderari cursum navium jussus erat, ut eodem tempore exercitus ostenderetur et classis portum intraret;» Liv. XXVI, 42; cf. Polyb. X, 9. —218. subigendæ classi, vid. ad XIII, 610. — 219. adfusis carinis, vid. ad IV, 251 (in Var. Lect.), et V, 66.
Carthago, impenso naturæ adjuta favore,
Excelsos tollit pelago circumflua muros.
Artatas ponti fauces modica insula claudit,
Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,
225220. De situ portuque Carthaginis novæ cf. omnino Polyb. X, 10; Liv. XXVI, 42, et Heyne Exc. VI, ad Virg. Æneid. I. —impenso favore, magno, eximio; Drak. coll. Manut. ad Cic. Ep. ad Div. XIII, 64; Popm. ad Cic. Ep. ad Att. XIV, 13, et Gifan. in Ind. Lucret. —221. «A sinu maris peninsula excurrit; tumulus is ipse, in quo condita urbs est,» Liv. loc. cit.
223. «Ab ortu solis mari cincta est urbs» Liv. l.c. ἡ πόλις περιεχομένη θαλάττῃ μὲν ἀπ’ ἀνατολῶν, Polyb. l.l. —ortu terras adspergit Eoo, ut al. radiis; conf. V, 56, et IX, 34.
224 seq. Ab occasu stagnum claudit, Liv. l.l. ἡ πόλις περιεχομένη ἀπὸ τῶν δύσεων λίμνῃ, Polyb. loc. cit. —Phœbi juga sera, ad quæ Phœbus sero, ad vesperam, advenit, unde apud Virg. Ge. I, 461. —serus vesper; Ernest. —225. Urbs egerit undas in planitiem, docte pro, undæ maris, ingredientis in campum, egeruntur in planitiem (ut supra v. 221, tollit muros pro, muri ejus tolluntur) et refl. æstus reciprocat undas, recessus maris vicissim revocat, retrahit ex planitie undas; Lenz. —226. «Stagnum incertæ altitudinis, utcumque exæstuat aut deficit mare.» Liv. l.l. Cf. Polyb. X, 10, extr. —veniens refluusque reciprocat æstus, cf. v. 237, et sup. ad III, 55... 60 et 392.
Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,
Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.
230227 seq. «Castra ab regione urbis, qua in septemtrionem versa est, posita: his ab tergo (nam frons natura tuta erat) vallum objectum,» Liv. l.c. Latus urbis septemtrionale trium collium objectu claudi tradit Polyb. l.l. —229. Cf. Var. Lect.
230... 236. Adcuratius copiosius que hæc narrant Polyb. X, 12, 13, et. Liv. XXVI, 44.
Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem
Pugnabat natura soli; parvoque superne
235232 sq. Aris ductor Pœnorum, qui urbem defendebat, vid. Var. Lect. —in artis, ut V, 477. —amplexus auxilium atque excelsa loci, h.e. auxilium celsi loci, et hoc pro vulg. confugerat in arcem, eamque præsepserat, jam ante, nisi malis in fronte, munierat, scilicet pluribus operibus, machinis ac militibus; conf. Liv. XXVI, 46. —234. Pugnabat natura soli, ut apud Liv. XXVI, 45, «neque viri, nec tela, nec quidquam aliud æque, quam mœnia ipsa sese defendebant.» —235 seq. «Raræ scalæ altitudini murorum æquari poterant, et, quo quæque altiores, eo infirmiores erant: itaque... onere ipso frangebantur, etc.» Liv. l.c. —per prona voluti, cf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 60.
Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,
Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,
240Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:
Hinc tacite nitens informidatus adire
Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,
Perque undas muris pedes advolat; inde citati
A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris
245237... 245. Quum æstus decederet, Romani ab altera parte in stagno scalas admoverunt urbi et in mœnia adscenderunt; conf. omnino Polyb. X, 14, et Liv. XXVI, 44, 45. —revolubilis unda, ἀψόῤῥοον ὕδωρ. Conf. sup. ad v. 226. —concessit, recessit. —239 sq. Conf. sup. III, 55 sq. et quos Drakenb. laudavit, Ovid. ex Ponto IV, x, 33, 34; Trist. III, x, 31, et Senec. Herc. Fur. v. 538 sq. —241. informidatus, quem obsessi non metuebant ab illa parte urbis, qua mare erat; Mars. —242. æquore per stagnum subitam, subito trahit, rapit. —244. adcelerant adcensum in murum a tergo oppidanorum, quorum et animi, et oculi, auresque in certamen cum Romanis, ab terra urbem oppugnantibus, adeo intenti erant, ut nemo ab tergo sentiret captam urbem. Ita Livius XXVI, 46.
Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis
Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem.
Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem
Vallari castris, captamque adspexit eamdem
250246 seq. Aris se arcemque et præsidium dedidit; cf. Liv XXVI, 46, extr. et Polyb. X, 15. —247. addixit, in servitutem tradidit; locutione desumta a debitoribus in jure veteri, qui, si solvendo non erant, creditoribus dedebantur, ut serviendo nomina expungerent, et proprie addicti dicebantur; Drakenb. coll. Passerat. ad Prop. III, ix, 2; Græv. ad Cic. pro Quint. c. 18 et al.
248 sq. Ornate pro, urbs mane obpugnata et ante vesperam capta est; conf. inf. v. 107; Liv. XXVI, 48, pr. et Senec. Thyest. 612 seq. —250. Hesperio gurgite, ut Tartessiaco æquore sup. VI, 1, ubi vid. not. —tingueret axem, currum, h.e. occideret.
Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
Principio statuunt aras: cadit ardua taurus
Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.
Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus
255Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;
251... 262. Conf. omnino Liv. XXVI, 48. —253. Neptuno, ut militibus suis persuadeat, ejus maxime opera factum, ut palus, invia olim, insolitis æstibus pervia fuerit, idque se numen itineris ducem sequutum esse, Drak. Confer sup. ad v. 159 sq.
255. phaleræ non modo equorum ornamenta, quod Cerda ad Virgil. Æn. VII, 278, et IX, 359; contendebat, sed et equitum aliorumque hominum, etiam feminarum, quod ex Petron. c. 55, et Liv. IX, 46, extr. intelligitur. De iis vid. Ernesti clav. Cic. Cerda et Heyne ad Virg. locis citatis. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VIII, 33, et, quos Drak. laudavit, Lips. de Mil. Rom. V, 17, et Intp. Sueton. Ner. 33. In pectore erant, et pensiles. Illud ex h.l., hoc ex Plin. XXXVII, 12, patet. 256; cf. Lips. loco citato. —257. Cf. Liv. XXVI, 48, et sup. ad XIII, 366.
Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,
Ter dena bove et æquorei certaminis alto
260Donatur titulo, Pœnique recentibus armis
Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique
Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.
258 sq. Vid. Liv. l.l. —259. Ter dena bove, antiquorum more, quorum census in bubus erat et pecudibus, unde ex bobus et præmia proponi, et mulctæ inrogari solitæ; D. Heins. Cf. Köppen ad Homer. Iliad. β, 449, et ζ, 236; Plin. XXXIII, 2; æquorei certaminis alto titulo, nomine Thalassiarchæ, seu θαλασσοκράτορος, Dausq. Forte intell. columna rostrata, vel tropæa. —260. Pœni recentibus armis Rectoris vide supra ad librum V, 321. —261. hasta pura præmium ejus, qui primus in pugna vicerat. Cf. Intpr. Propert. IV, iii, 68, laudatique a Drak. Noris. in Cenot. Pis. II, 5, p. 121, et Salmas. Epist. 83. —262. Vexilla etiam dona militaria, præcipue pura et ἀπόρφυρα, (purpura non admixta) vel unius coloris, vel versicoloria; Drakenb. coll. Vopisc. in Aurel. c. 13; Casaub. ad Lampr. Alex. Sev. c. 37, et Salmas. ad Vopisci Prob. c. 5, prædæ libamina, partes, his præ ceteris, veluti primitiæ quædam, adsignatæ (nam reliqua præda postea in varias partes digesta v. 264) ut ap. Ovid. Ep. Her. II, 130. Tu nova servatæ carpes libamina famæ, h.e. primus degustabis pudicitiam hactenus servatam; Ern. Conf. sup. X, 551, et ibi not.
Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque
Captivæ spectantur opes, digestaque præda.
265Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,
Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:
Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.
263 sq. Conf. de prædæ divisione Polyb. X, 16 seq. Lips. de Mil. Rom. V, 15, et Schelii Diss. IX.
268 seq. Scipio virgine Allucio, principi Celtiberorum adolescenti, desponsam reddit; de quo vid. Liv. XXVI, 50; conf. Polyb. X, 19, qui etiam de reddita uxore Mandonii similia tradit c. 18. —Lucceius dicitur sponsus Plutarcho, et Indibilis Valer. Max. IV, iii, 1. Memoria autem hujus rei servata creditur in clipeo quodam votivo, in Gallia circa Rhodanum reperto, cujus delineationem ex Tom. IX, ephemerid. le Journal des Savants exprimendam curavit Drakenb.
Hanc notam formæ concessit lætus ovansque
Indelibata gaudenti virgine donum.
Tum vacui curis vicino litore mensas
Instituunt, festoque agitant convivia ludo
Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,
275270. notam formæ, conf. Bentl. ad Hor. Od. II, ii, 6; notus in fratres animi paterni. Ed.
274. Bene Ernesti: «Ego judicium poetæ in h.l. maxime desidero. Cur Lælium potissimum, cujus in ea re adsentatio magis, quam vera gratiarum actio esset, nec potius, ad exemplum Livii, sponsum vel parentes munificentiam, gravitatem et pudicitiam Scipionis laudantes inducit? Scilicet sponsus non tam docte laudare poterat. Ergo Lælius Scipionem cum Agamemnone et aliis heroibus Græcorum comparat, qui tempore belli amoribus detinebantur et captivis non abstinebant.» —Macte, vid. ad IV, 475.
Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras
Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
Femineo socium violarunt fœdus amore;
280Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,
Captivis non plena toris: tibi barbara soli
Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.
Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;
Donec nox, atro circumdata corpus amictu,
285277. Conf. ad III, 229, et VIII, 620 seq. —278. Inachiis, Argivis vel Peloponnesiacis, (ab Inacho fluvio ac prisco rege Argolidis) qui Thessala miscuit, junxit, arma, h.e. Achilles Thessalus. —280. De heroibus Græcorum, qui servas amarint, vid. Horat. Odyss. II, 4, et Drak. ad h.l. —282. Iliaca Phœbas, non quævis virgo Vestalis, oraculorum Sibyllinorum custos, quod putabat Barth. Adv. IX, 17, sed, quod alii jam monuere, Cassandra, Priami filia et fatidica, unde Phœbas, h.e. Phœbi adflatu agitata, dicitur Ovid. Am. II, viii, 12; Prop. III, 11 (al. 13), 62 (ubi vid. Broukh.) Senec. Agam. 710; Sidon. Apoll. V, 195; XV, 2, quæ loca jam excitavit Drak. Cassandræ vero Ajax Oilei f. capta Troja in templo Minervæ stuprum intulisse fertur, vid. Intp. Virg. Æn. I, 41; Hygin. fab. 116; Lipperti Dactyl. II, 194; Maffei Gem. ant. T. II, tav. 73, p. 158. Simile continentiæ exemplum majores nostri mirati sunt in clarissimo duce, Turennio. Ed.
283. sermone serebant, ut ap. Virg. Æn. VI, 160. —284 sq. atro amictu, ut XII, 613. —285. equos, vid. ad V, 24.
Emathio interea tellus Ætola tumultu
Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.
Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.
Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo
290In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires.
286. Brevis historia belli a Romanis gesti cum Philippo, rege Maced., qui fœdere cum Hannibale junctus et ab Acarnanibus arcessitus, Ætolos, Romanorum socios, vexabat. Adcuratius de eo egit Livius XXVI, 24, XL et Polyb. IV, 15; V, 112, et VIII, 14; XXIV, 8. —Emathio, vid. ad III, 400. —287. Macetum, ut XIII, 878.
288. Proximus, finitimus. Ætolis. —hosti, Punico, N. Heins. Immo Philippo.
289 sq. Cf. Liv. XXIII, 33, 34, 39, et Polyb. III, 2, VII, 9.
292. Conf. ad I, 627, et XIV, 94 seq. Heyne ad Virgil. VI, 837... 841. Philippus II, genus referebat ad Achillem Æaci nepotem: nam Olympias, conjux Philippi I, filia erat Neoptolemi, filii Achillis; cf. Justin. VII, 6. Similis orationis color sup. III, 246 seq., et XIV, 94 sq. —tumebat, conf. ad II, 288.
Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:
Quaque per Illyricum Taulantius incola litus
295Exiguos habitat non ullo nomine muros,
Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,
Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,
Epirum cassis lustrabat futilis ausis.
293. Conf. omnino Liv. XXVI, 25 pr. —Oricos, seu Oricum, urbs Epiri cum portu, hod. Orco, vid. Plin. III, 23; Liv. XXIV, 40 al. —294. Taulentius incola, vid. ad X, 508. —295. Dausq. bene contulit locum Plin. III, 21, s. 25, de Illyrico: populorum pauca effatu digna aut facilia nomina. —296. Turbidus, ut I, 477, ubi vid. not. —297. Phæacum insula, olim Drepane et Scheria dicta, deinde Corcyra, et nunc Corfu, Gr. Κέρκυρα, Thesprotiæ objecta; conf. Schol. Hom. Odyss. ε, 34, et Apollon. IV, 983; Heyne ad Virg. Æn. III, 291. —Thesprotia, media Epiri pars; conf. Var. Lect. —298. futilis, vanus, unde h.l. forte stultus ostentator, et quem fortuna ad intolerabilem inflavit superbiam. —cassis, inanibus, levibus; conf. ad VII, 698.
Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,
300Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello
Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis
Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.
299. Anactorium, Acarnaniæ oppidum, in peninsula et ipso ore Ambracii sinus. Hic sinus, Augusti victoria Actiaca nobilitatus, inter Epirum et Acarnaniam in mare Ionium excurrit, et nunc Golfo di Larta vocatur, vid. Plin. IV, 1, et Polyb. IV, 63... 66; V, 5, 6, quibus locis et Philippi navigatio describitur. Ad eum sita Ambracia, caput Epiri et Pyrrhi regia. —300. Pella, caput Macedoniæ, vid. ad XI, 381. Sed hæc urbs ab hoc loco aliena. —Pella etiam Achaiæ opp. apud Steph. Byz. Sed vid. Var. Lect.
302. Leucate (hod. Cabo Ducato), prom. Leucadiæ, quæ olim peninsula erat, Acarnaniæ cohærens, et deinde, perfosso isthmo, insula facta est, in qua Leucas urbs, quæ nunc Leucada dicitur, vid. Liv. XXXIII, 17; Plin. IV, 1, (ubi conf. Hard.) Strab. I, p. 59; X, p. 452 seq. al. 691, 693, 704 seq. Heyne ad Virg. Æn. III, 274, qui locus Silio forte hic ante oculos fuit. —Actium Acarnaniæ opp. et prom. in quo templum Apollinis Actii erat, et ludi Actiaci in memoriam Actiacæ victoriæ agebantur, vid. Strab. VII, pag. 325, al. 500, X, pag. 452, al. 693; Heyne ad Virgil. III, 275, 280; Hard. ad Plin. IV, 1.