Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum, commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas, veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia, Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et tria promontoria recenset; 1-78.
Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum, inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.
Qui quum ad Pœnos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Pœnis, pars Romanis favebat; 96-109.
In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat; 110-124.
Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, Beryam Pœnum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.
Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.
Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina, Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ, Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna; 192-247.
Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum, Ergetum, Melite, Calacte, Cephalœdis et Tauromenium; 248-257.
Reliquæ Siciliæ urbes a Pœnorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos, Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ, Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola, Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.
Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus, Carthagine natis et Pœnis materno genere; 277-291.
Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum miræ altitudinis incendio delet; 292-315.
Omnia vero consilia cœptaque Romanorum disjicit ars unius hominis, Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento ludificatur; 316-352.
Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana concurrit; 353-384.
Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit; 384-407.
In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.
Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.
Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis; 462-476.
Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro navis transfigitur; 481-486.
In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.
Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur, concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Pœnorum, in eam inruentium, pondere depressa mergitur; 516-559.
Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.
Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Pœnorumque absumuntur; 580-617.
Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ et primo impetu expugnatur; 618-640.
Victores mœnia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis vetustæ præda potiuntur; 641-665.
Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, interfecerat; 665-679.
Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de Marcelli humanitate; 680-684.
Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus
Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.
Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna
Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,
5Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,
Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,
Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,
Extremumve diem et terrarum invisere metas.
Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.
101. Transitus ad novas res, et quidem in Sicilia a Claudio Marcello gestas. Conf. Virg. Æn. VII, 641; X, 163. —2. Ortygia insula, a Syracusis mari disjuncta angusto, et deinde urbi ponte adjuncta ejusque pars, quæ et Νᾶσος, seu Νῆσος, Nasus, Insula, dicebatur. Vid. Cic. Verr. IV, 53; Virg. Æn. III, 692 seq.; Liv, XXV, 24, 29, 30 et al.
3 seq. Bellum, quod a me describitur, ab hoc inde tempore sparsis in oris (v. 9), h.e. diversis ac remotis in regionibus a Romanis gestum est. Quæ terræ poeticis coloribus designantur. Observanda etiam varietas verborum adcedere, lustrare, vaga vestigia tinguere fluctu, invisere. —Daunia regna Æneadum, Apulia, vel tota Italia. Vid. ad I, 291. —4. Sicanii portus, Sicilia, de qua hic liber agit. —5. Macetum domus, Macedonia, ubi cum Philippo bellatum. Conf. XIII, 878, et XV, 286 seqq. —Achaïa rura, Græca regio, Ætolia. Bella ab Ætolis, gente ingenio inquieta, primum adversus Philippum, deinde adversus Romanos gesta, e Livio nota sunt. Cf. inf. XV, 286 sq. —6. Sardoi fluctus pro Sardinia. —7. magalia, Libya, ubi olim Pœni, gens Tyria, regnarunt. Conf. Var. Lect. —8. Extremum diem et terrarum metas, Hispaniam. Conf. ad I, 141, et VII, 172.
Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,
Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis
Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.
Namque per occultum cæca vi turbinis olim
15Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ
Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,
Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.
Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus
Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.
20Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,
11. Sicilia, Italiæ olim conjuncta, sed postea motu terræ diremta. Conf. Virg. Æn. III, 414 sqq.; Cluveri Sicil. ant. I, 1, et Claud. de raptu Pros. I, 140 seq., ubi. v. Gesu. Hanc opinionem defendit Fazelli de reb. Sic. sed inpugnavit Valguerner de Sic. incol. —Trinacria tellus; conf. ad V, 489. —13. cæruleo tridente, ut Neptunia cuspis in simili loco Valer. Fl. II, 618, ubi v. Burm.
14. per occultum, ut per subitum et al., vid. ad VII, 527. —cæca vi; Cf. ad V, 3. —15. viscera laceratæ terræ, ut I, 232, et V, 396.
18. Ex illo tempore. —Nereus, mare.
20 sqq. Tam angustum ibi fretum est, ut et canum latratus et cantus gallorum invicem audiri dicatur; quod et de Bosporis duobus tradit Plin. IV, 1, quem locum comparavit N. Heins. volucrum, gallorum gallinaceorum, ut ὄρνις et ὄρνιθες ap. Theocrit. XXII, 72; XXIV, 63, et al. Drak.
Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris,
Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,
25Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,
Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.
23. Fertilitas Siciliæ notissima. Cf. I, 214; Liv. XXVI, 40; XXVII, 5; Cic. orat. frument. et pro l. Manil. 12. —virtus, præstantia, ut ἀρετὴ ap. Strab. VI, p. 419 al., 213; Ern. —reddere fœnus aratris de terra, vel solo frugifero, ut ap. Cic. de Sen. 15; Plin. H. N. V, 6; XVIII, 17; Manil. V, 273 sq.; Sen. Hippol. 455, et aliis locis, quæ Drak. laudavit. Conf. sup. ad VII, 160. —24. dare nomina Baccho, vina varii generis ac nominis gignere; ut Mamertina, Potulana, Taurominitana, de quibus v. Plin. XIV, 6; Dausq. —25. Equos bello aptos alit. Cf. Virg. Æneid. III, 704. —26. Mel Hyblæum, Hyblæ, in Sicilia, factum, adcedit, h.e. non cedit Cecropio, i.e. Attico, ex Hymetto, monte Atticæ. Cf. inf. v. 199, 200. —Nectar dicitur, quidquid dulce est ac suave, vinum, lac, et h.l. mel, ut ceræ. Conf. Virg. Ge. IV, 162 et 164. —Hybla non montis nomen, ut vulgo putant, sed trium in Sicilia urbium: majoris prope Centuripas in Catinensium agro (hod. Paderno); parvæ, quæ et Galeotis ac Megara; minoris, quæ et Hera, vel Hiræa dicebatur. De parva Strab. VI, p. 185 al., 267 al., 410: Τὰ Μέγαρα οὐκ ἔτι ἐστὶ, τὸ δὸ τῆς Ὕβλης ὄνομα συμμένει διὰ τὴν ἀρετὴν τοῦ Ὑβλαίου μέλιτος. Cf. Serv. ad Virg. Ecl. I, 55, et Cluver. Sicil. I, 11; II, 8. Sed Drak. inf. ad v. 200 non male monet, Silium aliud sensisse, quum v. 200 Hyblam inter urbes Romanis faventes, et v. 273 inter eas recensuerit, quæ a Pœnorum steterint partibus. De Hymettio melle v. Plin. XI, 13, et Strab. IX, pag. 397. —adcedere, ut adsurgit ap. Virg. Ge. II, 98, et non Hymetto mella decedunt apud Horat. Od. II, vi, 14, quem locum Silio hæc scribenti succurrisse non dubitabat N. Heins.
Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,
Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum
Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,
3027. Pæonios fontes, aquas calidas, ut sunt Thermæ, seu aquæ Selinuntiæ, Segestanæ, Himerenses, Perticianenses et ad Thermas, coloniam Romanorum prope Selinuntem. Θερμῶν ὑδάτων ἀναβολὰς κατὰ πολλοὺς ἔχει τόπους ἡ νῆσος, etc., Strab. VI, p. 189. Pæonios, medicos, medicabiles, salutares, ut ap. Virg. Æn. VII, 769 al. a Pæone, Deo et deorum medico, quod nomen seriores poetæ Apollini tribuere, de quo vid. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 401, et Valcken. ad Eurip. Hippol. 1472. —sulfure arcano, occulto et virium occaltarum. Cf. ad v. 55 sqq. —28 sqq. vatum, Stesichori Himeræi, Cleonis Siculi (Curt. VIII, 5), Empedoclis Agrigentini, Epicharmi, qui plerumque Siculus dicitur, quia vix trimestris in Siciliam venit, Phormi (v. Suid.), Moschi et inpr. Theocriti, Syracusanorum. Conf. Virg. Ecl. IV, 1... 3, et VI, 1, ad quæ loca v. Heyne. —Ora vatum, ut XIII, 796; Hor. Serm. I, iv, 43, et Ὅμηρος, τὸ Καλλιόπας γλυκερὸν στόμα, Mosch. Id. III, 72. Πιερίδων τὸ σοφὸν στόμα, θεῖον Ὅμηρον, vel Στησίχορον ζαπληθὲς ἀμέτρητον στόμα Μούσης in Anthol. Gr. lib. III, c. 25, epigr. 4, et 62; Drak. —Phœbo digna, quæ cecinere carmina Phœbo digna. Cf. sup. XIII, 538. —venerabere, cum admiratione et veneratione adnosces, mirabere, Gron. Obss. III, 7. —29. silvas ad carmen Bucolicum et Theocriteum refert Ern. coll. Virgil. Ecl. IV, 3. Ad Theocritum quidem potissimum, nec tamen solum respexisse crediderim poetam, et silvæ sacræ videntur potius nemora esse Musis sacra in Helicone et ad radices hujus montis, cujus mox mentio fit, quo sensu lucos pios dixit Horat. Od. III, iv, 6, ubi v. Jani. —30. resonant, resonare faciunt, ut ap. Virg. Æn. VII, 12.
31. Siculi loquaces dicacesque fuisse dicuntur, unde et σικυλίζειν ac gerræ Siculæ in proverbium venerunt. Iidem acuti vocantur a Firmico Astron. I, 1; faceti a Cic. de Orat. II, 54; genus hominum acutum ab eod. in Verr. I, Cf. Fazellus de reb. Sic. I, 1. —32. Siculi non lingua tantum, sed manu quoque promti. Cf. Fazelli l.c. et inf. v. 281 sq.
Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,
Vomere verterunt primum nova rura Sicani.
35Pyrene misit populos, qui nomen ab amne
Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.
33. Locus class. de priscis Siciliæ incolis. Cf. Strab. VI; Thucyd. VI pr., Cluver. Sicil. I, 2, et Dorvill. Sicil. Primi Siciliæ incolæ fuere Læstrigones et Cyclopes. Læstrygonum rex fuit Antiphates tyrannus. Vid. ad VII, 276, et lib. VIII, 529 sq. De Cyclopum sede in Sicilia v. Heyne ad Virg. Æn. I, 201, et III, 569 sqq. —34. Post Cyclopas inmigrarunt Sicani, Iberica gens, ex Hispania pulsa a Liguribus, qui late olim tenebant oram maritimam Iberiæ, Galliæ et Italiæ. Cf. Justin. IV, 2; Heyne ad Guthrian. histor. T. III, p. 73, et in Exc. I ad Virg. Æneid. VII quæque ibi laudavit loca Thucyd. VI, 2; Dionys. I, 22, et Diodor. V, 6. —Vomere verterunt rura, ut metunt VIII, 564, ubi v. not.
35 sq. Pyrene, mons Hispaniæ, pro ipsa Hispania. —ab amne patrio, ἀπὸ τοῦ Σικανοῦ ποταμοῦ τοῦ ἐν Ἰβηρίᾳ Thuc. l.c. qui Hispaniæ fluvius videtur idem esse, qui vulgo Sicoris, et nunc Segre vocatur. Solinus Siciliam dictam tradit Sicaniam a Sicano rege, qui magnam Iberorum manum advexerit.
37 sq. Siculi (Ligurum pubes, de qua denominatione v. Heyne l.c.), ab Aboriginibus et Pelasgis pulsi ex locis quæ inter Tiberim et Lirim incolebant, duce Siculo binis trinisve ante bellum Trojanum ætatibus in Siciliam trajecisse dicuntur. Vid. Dionys. lib. I, 22, et Heyne Exc. II ad Virg. Æn. VIII.
Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos
40Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos,
Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda
Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,
Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba
39. Deinde Cretenses venerunt in Siciliam, quo Dædalum persequutus erat Minos: qui quum ibi in balneo periisset, fervida aqua a filiabus Cocali regis capiti infusa, Cretenses in hac insula remanserunt. De Dædali fuga, cf. ad XII, 89 sq., et de Minois morte Conon ap. Photium, Tzetz. Chil. I, 19; Bausan. in Achaicis, Athen. I, 8; Diodor. IV, 81; Strab. VI, p. 419 et 427; Euseb. in Chron. ubi vid. Scalig. p. 51, Meurs. in Creta III, 3; Boess. ad Ovid. Ib. v. 291; Lefeb. ad h.l. ita: «Verius hæc tradit Valer. I, 704 seq. non insequutus est Minos. Error a nomine urbis Minoa, quæ non a Mino rege, sed sic adpellata a Phœnicibus, apud quos sonat habitatio, hebr. Minoa, vel Minua. Dicta etiam hæc urbs Makera a ker, kir, Celtice Cær, urbs. Inepte Græci omnia turbarunt.» Sed ineptius Lefeb. —40. Mœnibus, urbibus, e centum: nam ἑκατόμπολις Κρήτη. Conf. Clarke ad Hom. Iliad. β, 649; Jani ad Hor. Od. III, xxvii, 33; Heyne ad Virg. Æn. III, 106. —41. Dædaleam, a Dædalo. —42. Vulgo non Minos II, sed primus, illius avus, judex inferorum factus creditur. Sed hi passim confunduntur. Cf. Heyne ad Apollod. p. 535 et 537.
Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,
Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,
In longum ex sese donarunt nomina muris.
Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam,
Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.
45 sqq. Acestes et Helymus Trojani jam ante Trojæ excidium pervenisse in Siciliam, ibique Acestam (Ἀκέστην, Αἰγέσταν, Ægestam, Egestam, Segestam) et Ἔλυμα condidisse dicuntur. Cf. inf. v. 220; Virg. Æneid. V, 36 sq., 73 sq., 711 sq., 718, 749 sq. ibique Heyne in not. et Exc. I ac III. Acestam vero ab Ægesta, vel Egesta et Segesta diversam, et hanc inter Syracusas et Pachynum in orientali, illam in occidentali Siciliæ latere inter Erycem et Drepanum sitam fuisse, putabat Salmas. ad Solin. p. 78 sqq. —46. structis; cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65.
48 sq. Postea Messenii ex Peloponneso venerunt in Siciliam, ibique Zanclen condiderunt, quae urbs a Saturni telo posito, h.e. falce ibi abjecta nomen adcepit. Conf. omnino supra ad I, 662, et Cluver. Sicil. ant. I, 6.
Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,
Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,
Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.
Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat
50. Græci etiam, et quidem Corinthii duce Archia, in Siciliam trajecerunt, a quibus conditæ Syracusæ, caput Siciliæ. Conf. Strab. VI, p. 186 (al. 269 et 413); VIII, p. 380 (al. 583); Tertull. de Pall. c. 2; Pausan. Eliac. I, 7; Scalig. ad Euseb. Chron. a. 1283; Cluver. l.c. I, 12; Thucyd. VI, 3. Corinthus autem in Isthmo sita, condita a Sisypho (v. Apollod. I, ix, 3, et Euseb. Chron.), et primum Heliopolis dicta, deinde Pagos, posteaque Ephyra: unde ornatum h.l. expedies. —Hennæis oris, Siciliæ. Cf. ad I, 93. —51. Quam quæ urbs, Syracusæ. —ab Isthmo Achaiæ. Cf. inf. v. 341, 642. —52. multum ante alias Siciliæ urbes.
53. Arethusa, fons Siciliæ ad Syracusas, quocum jungitur Alpheus, Elidis fluvius, qui subter terram ac mare in Siciliam procurrere perhibetur: de quo v. Plin. II, 97 et 103; XXXI, 5, seu 30; Strab. VI, p. 187 al., 270 et 415; Intpp. ad Ovid. Met. V, 494... 641, et Virg. Ecl. X, 1... 5; Æn. III, 694 seqq.; Senec. Nat. Qu. III, 26; Gesner. ad Claud. R. P. II, 60; D’Orville, Sicula I, p. 198; Cluv. Sicil. ant. I, 12, p. 156... 163. —piscoso fonte; Cf. Cic. Verr. IV, c. 53. —54. Alpheum portantem, secum in Siciliam auferentem coronas, in Olympiis ludis, qui ad Pisam et Alpheum agebantur in Elide, in hunc fluvium conjectas; cujus fabulæ etiam meminit Strabo, VI, p. 190 al., 275 al., 422: Τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν Ἀρκαδικὴν Ἀβίαν (leg. ex L. VIII, p. 236, Ἀσέαν, vicum Megalopolitidis, ubi fontes Alphei et Eurotæ vicini sunt) ὑποβρύχιον ὠθὲν ὀψὲ ποτε τόν τε Εὐρώταν καὶ τὸν Ἀλφειὸν ἀναδίδωσιν, ὥς τε καὶ πιστευθῆναι μυθῶδες τὶ, ὅτι τῶν ἐπιφημισθέντων στεφάνων ἑκατέρω καὶ ῥιφέντων εἰς τὸ κοινὸν ῥεῦμα, ἀναφαίνεται κατὰ τὸν ἐπιφημισμον ἑκάτερος ἐν τῳ οἰκείῳ ποταμῷ. Hinc Alpheus loco Nonni, a Drak. citato, Dionys. XXXVII, v, 173, dicitur ἄγων στεφανηφόρον ὕδωρ. Similiter fimum, vel cineres Pisis in Siciliam deferri tradunt Plin. et Senec. ll.ll.
55 sqq. De solo Siciliæ Justin. IV, 1: «Ipsa terra est tenuis ac fragilis, et cavernis quibusdam fistulisque ita penetrabilis, ut ventorum tota ferme flatibus pateat; nec non et ignibus generandis nutriendisque soli ipsius naturalis materia; quippe intrinsecus stratum sulphure et bitumine traditur; quæ res facit, ut spiritu cum igne inter interiora luctante, frequenter et compluribus locis nunc flammas, nunc vaporem, nunc fumum eructet. Inde denique Ætnæ montis per tot secula durat incendium.» —55. non æquus, non propitius, noxius, ut lib. III, 260. Mulciber, Vulcanus; ignis. —56 sq. De Lipara, maxima insularum Æoliarum seu Vulcaniarum circa Siciliam, ejusque ignibus subterraneis (unde officina ibi ac camini Vulcani et Cyclopum, ut in Ætna, esse fingebantur), v. Strab. VI, p. 190 al., 275 al., 423; Heyne ad Virg. Æn. VIII, 416 sq. (quem locum Silius ante oculos habuit), et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 47. —subter depasta caminis, ut subter specus et Cyclopum exesa caminis Antra Ætnæa. ap. Virg. l.c. —57. vertice, monte, colle.
Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis
Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem
60Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores
Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro
Flammarum exundat torrens, piceaque procella
Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.
Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus
65Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,
Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)
Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore
Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi
Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.
58. Cf. Virg. Æn. III, 571 sqq. (ubi v. Heyne et Cerda), et simill. loc. Claud. de R. Pros. I, 164 sqq. Non male Silius colores variavit: sed præter ceteros mirum phænomenon verticis, in tanta ignis profusione nive et glacie obtecti, inprimis ornavit, non sine luxuria verborum, una re sexties variata; Ern. —61 sqq. Cf. sup. XIII, 563 sq. et 836 sq.
64 sq. Comparant Senec. Epist. 79. —66. cana Ætna ob æternam glaciem ac nivem. Cf. I, 205; III, 479, 534. —69. Collis, ut Αἰτναῖος ὄχθος in Eurip. Cycl. v. 114, ubi v. Cl. Hœpfner.
Quid referam Æolio regnatas nomine terras?
Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?
Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni
Pulsata Ionio respondent saxa profundo;
Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,
75Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.
At, qua diversi lateris frons tertia terris
70 sq. Conf. sup. IX, 491 seq.; Virg. Æn. I, 51 sq. ibique Heyne in Exc. I. —terras, insulas circa Siciliam, quæ Æoliæ, Liparenses, Vulcaniæ, seu Ἡφαιστιάδες et Plotæ dicebantur. —Æolio nomine Græce pro, ab Æolo. Cf. ad V, 161, et Casaub. ad Athen. I, 14.
72 sq. Tria Siciliæ promontoria, a quibus dicta est Trinacria, designantur, eorumque situs, de quo discrepant antiqui scriptores. Vid. Cluver. Sicil. ant. I, 3. —Pelopea ad regna versi, Peloponnesum et orientem prospectantis. —73. respondent, ex adverso, e regione sita sunt, ut apud Virgil. Æneid. lib. VI, 23. Cf. Var. Lect. —74 sq. Lilybæum prom. respicit Africam, quæ obnoxia est furori Caurorum (v. ad I, 469), et subjacet chelis, signo cælesti. Χηλαὶ propr. forfices scorpionis, quæ deinde libræ, ζυγοῦ, nomen adceperunt. Conf. Herman. Mythol. T. III, p. 99... 107; Intpp. ad Virg. Ge. I, 33 sq., et Ovid. Met. II, 195 sq. Cave cum Dausq. intelligas gemellos colles Plin. III, 8, vel cum Ortelio duo Africæ promontoria Apollinis et Mercurii, quæ sinum Carthag. veluti duabus cancrorum chelis amplectantur. —75. devexas, dependentes, et late extentas.
76. diversi, adversi. Conf. ad I, 264 in Var. Lect.
His longo mitis placide dominator in ævo
80Præfuerat terris Hieron, tractare sereno
Imperio vulgum pollens, et pectora nullo
Parentum exagitare metu, pactamque per aras
79 sqq. Belli Siculi origo et causæ traduntur. De hoc bello et Hierone, v. Liv. XXIV, 4 seq., et Polyb. I, 13... 64. —longo in ævo: nam Hieron annos amplius XC vixit, et LIV regnavit. Vid. Polyb. VII, 8, et Liv. l.c. —mitis placide Præfuerat, βασιλεὺς πραῢς ἀστοῖς, οὐ φθονέων ἀγαθοῖς, ξείνοις τε θαυμαστὸς ἀνὴρ, Pindar. Cf. Polyb. VII, 8. —80. sereno, miti, mansueto. —82. Equidem non video qua ratione inductus doctiss. Ruperti in Add. et Corrig. parentum pectora intelligat senatum, patres: hic enim designantur omnes qui parent, non magis senatus quam vulgum. Hanc videlicet maculam incuria fudit. Ed. —84. multos, quinquaginta apud Liv. XXIV, 4 et 28. —casta, sancta et inviolata. Conf. ad I, 481.
Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,
Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,
Et placida indomitos adcepit regia mores.
Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,
Caligare alto in solio, nec pondera regni
90Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.
85 seq. Hieroni successit in imperio Hieronymus, ejus nepos ex Gelone, «Puer quindecim ferme annorum, et vixdum libertatem, nedum dominationem modice laturus.» Ita Liv. XXIV, 4. Cf. Polyb. VII, 4 et 7. —86. sceptrum exitiale, et ipsi (cf. v. 99 sqq.), et Syracusanis. —87. indomitos mores, regem morum dissolutorum.
89. Caligare de juvene rege, quem splendor imperii, cui non par est, quadam veluti vertigine occupat, ut oculis cæcis agat; Ern. Cf. I, 299. —90. fluxis rebus; cf. ad VII, 17. —fluxis rebus, potestati et fortunæ cujus mox inconstantiam experiretur. Sic ap. Claudian. in Rufinum II, 440: «Desinat elatis quisquam confidere rebus, Instabilesque deos, et lubrica numina discat.» Ed.
Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,
Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi
Cura pudor: tam præcipiti materna furori
Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum
9592. Conf. Virgil. Ge. I, 505. —93. pudor significat verecundiam peccandi, quidvis turpiter aut inciviliter agendi fugam, cui ἔνοικος καὶ πάρεδρος Δίκη· φόβον ψόγου καὶ δέος ἀδοξίας. Ita Gron. Obss. III, 7. —94 sq. Hieronymus «inflatus adsentationibus eorum, qui eum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, jubebant meminisse.» Liv. XXVI, 6. Conf. Polyb. VII, 4, ubi a Nereide, Pyrrhi filia, natus dicitur. Comparanda et loca similia sup. III, 246 sq., et inf. XV, 291 sq. —Pyrrhus origo, a quo originem ducebat maternam. Ipse autem Pyrrhus, Epiri rex, ab Æaco, Pelei patre et Achillis avo, oriundus. Vid. ad I, 627. —95. Achilles æternus carmine, æternum nomen consequutus Iliade Homeri; Drakenborch. coll. XIII, 796 seq. —Æacides et Achilles unus idemque est.
Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi:
Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto,
Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.
Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys,
10096 sqq. Hieronymus, societate Roman. repudiata et cum Hannibale juncta (Polyb. VII, 2, 3), bis legatos Carthaginem misit, et primum Pœnis fœdus proposuit ile dividenda Sicilia, deinde vero (quæ sunt nova fœdera) postulavit, ut victor Sidonius, Hannibal, omnino Sicilia cederet, et totius insulæ imperium sibi permitteretur. Cf. Polyb. VII, 4, et qui eum ad verbum fere expressit, Liv. XXIV, 6. Ernesti V. C. suspicatur, Silium in h.l. Hieronymi levitatem et jactationem animi, cujus eum Livius (l.l. cap. extr.) ex duplici legatione illa arguat, exprimere voluisse, dum primum ardorem subitum Pœnum adjuvandi, et mox nova fœdera commemoret, quibus ille favor quodammodo sublatus sit. —97. pacto, quum pepigisset, ut ap. Liv. XXVIII, 21. Cf. supra ad V, 106, et quos Drakenb. laudat, Heins. ad Vellei. I, 7; Gron. ad Liv. I, 41; Bentl. ad Hor. Serm. I, vi, 126, et al. Sed v. Var. Lect.
99. Cædem Hieronymi accuratius exponunt Liv. XXIV, 7, et Polyb. VII, 6. —stabant pœnæ, instabant, vel fixæ erant. Conf. Var. Lect. «Relata tyranni fœda scelera fœdioresque libidines adeo mutavere animos, ut insepultum jacere corpus paulo ante desiderati regis paterentur,» Liv. XXIV, 21. —Erinnyes, Furiæ, ultrices scelerum: vel Erinnys h.l. pro furore conjuratorum Syracusanorumque, qui odium tyrannidis et tyranni perceperant. Cf. ad XIII, 289 seq. —100. socium, Hannibalem et Pœnos. Possis etiam ad Romanos referre.
Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento
Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,
Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,
Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt
105Femineam cædem, atque insontum rapta sororum
Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis
Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,
101 seq. cruento luxu, ap. Liv. XXIV, 5, libidines novæ, inhumana crudelitas; Lenz. —Sic ap. Virg. Æneid. III, 326: «Stirpis Achilleæ fastus, juvenemque superbum... tulimus.» Ed. —103. quos ira metusque coquebat; v. ad II, 327. —104. Jurati, conjurati. ensibus, cædi. —105 sq. Cf. omnino Liv. XXIV, 25 et 26. —Corpora sororum, v. ad VI, 572. —107. jugum servile jactat, ut alibi excutit, exuit. —107 sqq. Conf. Liv. XXIV, 27 sqq. —108. nota, antiquum fœdus Roman.
Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis
Exitio regis trepidis, sublimis honore
(Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)
Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.
Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,
115Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma
Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum
Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores
Concipiat, perstetque suas non pandere portas:
Incumbit bello, ac totam per proxima raptim
120110 sqq. Cf. Liv. XXIV, 27 sq., et Polyb. VIII, 3. —112. Marcellus tertium Consul. —113. Zanclæis, Messanæ, vel Siculis. Conf. ad vers. 48, et I, 662.
116 seq. quod vulgus amicum Duret Trojugenis, quinam Romanis etiam nunc faveant. —117. Arethusa pro Syracusis. Cf. ad v. 53. —tumores; v. ad II, 288. —118. portas incommode infert, quum de fonte dixerat; Ern. —120. Armorum effundit pestem; cf. ad II, 151.
Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps
Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum
121 sqq. Impetus Marcelli et copiarum ejus comparatur Boreæ. Conf. ad I, 468 sqq., 587... 595, et IV, 243 sqq. Rhodope mons Thraciæ, οἰκητηρίου ἀνέμων, unde Thracius Boreas, I, 587, ubi v. not. —122. decimo volumine, decumano fluctu, τρικυμίᾳ, Draken. Cf. Intpp. ad Ovid. Met. XI, 530, et Trist. I, ii, 50. —123. molem maris, ut III, 46. —124. stridentibus adfremit alis, ut I, 589. —Hanc comparationem vividissimis coloribus et poetico admodum œstro, gallicis carminibus expressit Voltaire, Henriade, chant VIII:
Ainsi, lorsque des monts séparés par Alcide
Les aquilons fougueux fondent d’un vol rapide,
Soudain les flots emus de deux profondes mers
D’un choc impétueux s’elancent dans les airs:
La terre au loin gémit, le jour fuít, le ciel gronde,
Et l’Africain tremblant craínt la chute du monde.
Ed.
Prima Leontinos vastarunt prælia campos,
Regnatam diro quondam Læstrigone terram.
Instabat ductor, cui tarde vincere Graias
Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;
(Femineum credas maribus concurrere vulgum)
130Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.
125... 177. Cf. Liv. XXIV, 29... 33. —Leontini, seu Λεόντιον, Ptolem. (hod. Lentini) opp. Siciliæ, in ora maris Siculi, inter Syracusas et Catanam, de cujus situ et partibus v. Polyb. VII, 6. Campi Leontini olim dicti Læstrygonii (v. Plin. III, 8, et sup. ad v. 33), ac Xuthia, a Xutho, prisco domino, teste Diodor. V, 8. De fertilitate agri Leontini v. Plin. XVIII, 10; Sidon. carm. 22; Cic. in Frumentar. c. 18; in Philipp. II, 17; in Verrinis passim, v.c. Act. II, L. III, c. 64. —126. diro Læstrygone, ut dirum Antiphatæ regnum sup. v. 33.
127 sq. ductor Rom., Marcellus, instabat, cui par, idem erat, tarde vincere inbelles et Græcos origine Leontinos, et vinci; quia nulla laus est molles vincere, nisi celeriter vincantur; Cell. «Marcellus tanto ardore militum est usus ab ira inter conditiones pacis interfectæ stationis, ut primo inpetu urbem expugnarent;» Liv. XXIV, 30 pr. Leontini a Naxiis oriundi: Naxum autem in Sicilia Corinthii eodem tempore, quo Syracusas et Megara, condiderunt. Vid. Strab. VI, pag. 186 et 189. Hinc Graias turmas Leontinos dixit poeta, et quidem contemtim. Vid. ad III, 178. Inde et femineum vulgus. Vid. II, 361. —130. Cereri placitos campos, Leontinos feracissimos. Vid. ad v. 125, et cf. I, 237; XII, 526 sq. —fecundat sanguine campos; vid. ad III, 261; X, 461, et Intpp. Horat. Od. II, i, 29, et Petron. Sat. c. 120.
131 seq. Eripuit evadere, facultatem evadendi letum, effugiendi. —133. occupat; v. ad V, 520, et X, 197.
«Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,
135Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.
Pigro luctandi studio certamen in umbra
Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,
Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:
Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»
134 seq. Verba Marcelli. —metite; cf. ad IV, 213. —135. Notus umbonum usus ad propellendum repellendumque.
136 sqq. Mollities Leontinorum et gymnastica exercitia Græcorum designantur. Comparant Claud. in Eutrop. II, 407 sq.; Lucan. VII, 270 seq., et al. «Juventus docta pati molle certamen in umbra pigro luctandi studio.» Cf. ad III, 123, 145, et 578 sqq. —137. olivo, unguentis, in gymnasiis, et athleticis certaminibus. —139. Cæsareum illud adluditur, veni, vidi, vici, Barth. Adv. IX, 3. Cf. sup. v. 127 sq.
Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;
Solaque, quod superest secum certamina norunt,
Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.
Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,
Euripi magis unda furit; pontumve sonantem
145Ejicit angusto violentius ore Propontis;
141 seq. Certant tantum milites Marcelli, quis ceteris virtute antecellat, et spolia referat opima. Conf. V.L. —142. Spolia opima proprie quidem dicuntur amplissima, quæ dux exercitus duci hostium a se interfecto detrahit (v. Liv. IV, 20), sed deinde et egregia alia, ut h.l. et ap. Liv. XXIII, 46; Flor. II, xvii, 11 et al. Conf. Perizon. Animadverss. hist. c. 7, ubi copiose et docte de his spoliis disputavit.
143 sqq. Luxuriatur poeta, ut solet, comparationibus cumulandis; Ern. Conf. Senec. Herc. Œt. 775 sqq. —Caphareus prom. Eubœæ, periculosum navigantibus propter vertices scopulosque latentes, et infame naufragiis, inpr. Græcorum a Troja redeuntium. Cf. Heyne ad Virgil. Æneid. XI, 260; Muncker. ad Hygin. Fab. 116; Harles. ad Ovid. Trist. I, i, 83. Hinc cum delectu h.l. ponitur, ut et Euripus, fretum inter Eubœam et Bœotiam, de quo Liv. XXVIII, 6: «Euripi fretum non septies die, sicut fama fert (conf. Mel. II, 7; Plin. II, 97, et Senec. l.l.), temporibus statis reciprocat; sed temere in modum venti, nunc huc, nunc illuc verso mari, velut monte præcipiti devolutus torrens rapitur.» Conf. Strab. IX, p. 278. —145. Cf. Plin. IV, 12. —147. Cf. XVI, 659, et sup. ad I, 141 seq., et VII, 172.
Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta
Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo
150Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,
Servitium facile et dominantis mollia jussa
Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras
148. Inseritur episodium, qualia amat Silius, ne ulla pugna memorabili aliquo facinore careat; Ern. Idque fit optimorum poetarum exemplo. —152. patrias ad oras, in Etruriam. —154. veteres casus, inpr. captivitatem. —piabat, ulcisci volebat in Pœnis; Ern.
Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,
Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso
Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti,
Ærato cassis munimine clauserat ora,
Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem
160156 seq. Beryas Pœnus, a Carthaginiensibus ad Hieronymum regem fœderis firmandi causa missus, qua occasione se Siculis, seu Leontinis, cum Romanis bellum gerentibus, socium adjunxerat; Drak. prælia miscet; v. ad I, 69. —Inlatus, ut XI, 243. —158. Æratum munimen oris, περίγναθις, buccula, Juven. X, 134, et flexilium laminarum vincula, C. Soll. Apollinaris Sidon. III, epist. 3, p. 64, laminæ galearum, quibus aures buccæque tegebantur, et quæ vinculis constringebantur sub mento, vel loris, quæ Suidas ὀχεὶς adpellat. Cf. mox v. 163; Lips. Mil. Rom. III, 5, et Cl. Schlichtegroll in Abbildungen ægypt. griech. u. röm. Gottheiten, P. III, p. 135, ubi et ab his bucculis non diversa fuisse putat φάλαρα: quæ tamen laminæ potius erant vel scutula levigata (unde φάλαρα a φαλὸς, splendidus) quæ ornatus tantum causa galeis adfigebantur, unde τρυφάλεια, τετραφάληρον. Cf. Koeppen. ad Hom. Iliad. ε, 743; Ien. Allg. Lit. Zeit. ann. 1796, N. 105, p. 6; Lennep. Etym. pag. 1044, et Intp. Hesych. tom. II, c. 1492, 29.
At miser, audita victoris voce, trementem
Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,
Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,
162. Cf. VII, 586, 734, 741. —163. Cassidis malefidæ, quatenus nunc, quum agnosci ab hoste vellet, cassis incommodo tempore vultum et os tegebat; Ernesti. Immo male fida dicitur, quia nullo usui fuerat Beryæ, isque frustra ei confiderat: nam fida arma, quod idem V. Cl. recte monet, vocantur, quæ nos tegunt adversus impetum hostis. Cf. ad IV, 24.
Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,
Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro
Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:
«Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;
Fas hostem servare mihi: multo optimus ille
170Militiæ, cui postremum est primumque, tueri
169. Multo, longe optimus militiæ, miles. Cf. ad IV, 530, et VII, 619. Hæc tamen in tali carmine languere, recte putat Ern. —170. Proverbialis locutio, de qua vid. Erasm. in Adag. tit. II, Drak. Cf. XI, 163 sq. —171 sq. Ernesti: «letum das prior evadere, dabas olim, quum mihi parceres, et captivum tecum abduceres, et tunc servabas me nondum servatus, h.e. priusquam te mihi beneficio servatæ vitæ obligaram. In verbis ludentem antithesibus poetam adnoscas. Sed quotusquisque poeta est, qui ita non ludat?»
Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,
Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;
175Si tibi per medios ignes mediosque per enses
Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro
Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.
173 seq. indignum iis, quæ tristia, etc. Putaverim me captivitate pristina, atque adeo multo atrociore dignum, si te nunc non defenderem ab hostibus: quæ singula ad grati animi sensum adcommodate dicta sunt, sed languidius, meo sensu, quam ut altius animum lectoris adficere possint; Ern. —175. Imitat. Horat. Od. IV, xiv, 24, ubi Jani monet, medios ignes dici medium pugnæ fervorem, τὸ θερμὸν τῆς μάχης, ut ap. Hom. δαΐς, πῦρ αἰθόμενον et θεσπιδαὲς, Iliad. κ, 246; ν, 286; μ, 177, ubi v. Koeppen. Διὰ πυρὸς, per summum periculum, dixisse Eurip. Androm. v. 488, et Electr. vers. 1182 (ubi v. Barnes.), notavit Doering. V, III, in Eclog. vet. poett. lat. ad nostrum Sil. XV, 41. —177. vita exæquat munera vitæ, beneficium reddit, servans vitam Beryæ, cui ipse suam debebat.
At, compos Sicula primum certaminis ora
Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto
180178 sqq. compos certaminis cœpti, victor in primo prælio, quod in Sicilia commiserat. —179. quieto Agmine, a nullis hostibus jam lacessito, Lefeb. quia experiri voluit, an Syracusanos posset ad officium reducere; Mars. Hinc primum Syracusas misit legatos, quibus demum re infecta redeuntibus urbem obpugnare cœpit. Cf. v. 182 sq., et Liv. XXIV, 27 sq. et 33. —180. Ephyræa mœnia, Syracusæ. Vide sup. ad v. 52.
181. arces quatuor inf. v. 281. Ea tanta erat urbs, ut ex quatuor urbibus maximis constaret, quæ Insula, seu Nasus, Νᾶσος, Νῆσος, vel Ortygia, Acradina (Ἀχραδινὴ, Plut. in Marcello, p. 308, et Diodor. XI, 68; XIV, 64), Tyche et Neapolis dicebantur: unde quadruplices Syracusæ ap. Auson. de urbib. XI, 1. De hisce partibus v. Cic. Verr. IV, 53, et Liv. XXV, 24 sqq. Iis ab aliis additur quinta, Epipolæ, urbs prærupta et minus habitata, quam Dionysius muro circumdatam Syracusis adjunxit. Vid. Diodor. XIV, 19. Inde Syracusæ πεντάπολις ap. Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Florus vero triplicem urbi murum totidemque arces tribuit, lib. II, c. 6. Cf. Dorvill. Itin. Sic. p. 177 seq., et Schweigh. ad Polyb. VIII, 5. De Syracusis hujusque oppidi situ, portu, etc., vide Bartels Briefe über Calabrien und Sicilien, tom. III, p. 76... 148.
182 seq. Eadem fuit mens Henrici IV, quum Lutetiam obsideret:
Eux seuls voulaient se perdre, il voulut les gagner.
Heureux, si sa bonté, prévenant leur audace,
Forçait ces malheureux à lui demander grace!
Pouvant les emporter, il les fait investir,
Il laisse à leurs fureurs le temps du repentir.
Voltaire, Henriade, ch. X. Ed.
Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle
185Credant esse metum) laxis servatur omissa
Obsidio claustris: quin contra intentior ipse
Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;
Et struit arcana necopina pericula cura.
Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri
190184 sq. Obsidio quamvis remissa, tamen non est neglecta, si forte Syracusani monitis Marcelli morem non gerant, eumque existiment propter metum mitius agere; Ern. Præivit Gron. Obss. III, 7, ubi h.l. ita inlustravit: «Nec omissa, et non remissa (ut omissus adject. pro negligens apud Terent. Heaut. V, ii, 9, et Adelph. V, iii, 44), sive diligens, laxis et remotioribus ab urbe claustris, obsidio servatur (ut vigilias servat ap. Senec. de tranq. an. c. 3) a Marcello, si forte repellant sese, et, quod solet fieri, credant diffidentia virium pacem obferri a Romanis.» Lefeb. hæc notavit: «Metum: non absimile quod Galli in Justino, lib. XXIV, 5.» Brevi sensurum, etc. Nemo autem Marcello moderatior. Vide Val. Max. IV, i, 7: in voc. servatur frustra otiantur Gron. et alii. Locus clarus desumitur e verbis Liv. XXIV, 36: «ne frustra adsidendo spectandoque obsidionem sociorum tempus tereret.» Sed ibi de Himilcone et longe alia re sermo est. —188. necopina, ut IX, 98. —pericula struit arcana cura, quatenus omnia ad obpugnandam urbem necessaria instruxerat, ut præsto essent, quum primum iis opus haberet: quam secretam Marcelli curam et tacitam machinationem poeta illustrat v. 189 seq. consuetudine oloris, qui, quamvis immobili corpore undis innatans, tamen sub aqua pedibus agitandis remigare solet; Ern. De tali comparationem genere, conf. ad VII, 139 sq., et XIII, 24 sqq.
Interea, dum incerta labat sententia clausis,
Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:
Incumbens Messana freto, minimumque revulsa
195192. Livius, XXIV, 35... 39, memorat, Marcellum, Syracusis obsidione clausis, cum tertia fere exercitus parte profectum esse ad recipiendas urbes Siciliæ, quæ in motu rerum ad Pœnos defecissent. Hinc poeta, more suo, singula recenset oppida, quæ et Punicarum (v. 194... 247, 258... 276) et Romanarum partium (248... 257) fuerint, in quo fere arbitrium suum sequitur. Cf. ad III, 222 sqq., et VIII, 356 sqq.
194 sq. Messana, Osco memorabilis ortu; v. ad I, 662. —Incumbens freto, ad fretum Siculum sita, ubi Sicilia ab Italia minimum discreta est, distat. —revulsa Italia; v. sup. ad v. 11 sqq.
Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhœo,
Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,
Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.
196. Catane, Κατάνη, seu Catina (v. Var. Lect.), nimium vicina (ut simil. loc. Virg. Ecl. I, 28) ardenti Typhœo, h.e. Ætnæ, quæ huic giganti inposita credebatur. Vid. ad VIII, 540. «Ætna mons ultra solitum exarsit, et torrentibus igneis superfusis lateque circumfluentibus Catanam, urbemque finesque ejus obpressit,» Oros. V, 13. Cf. Diodor. IV, et Strab. VI, pag. 185. al., 269 al., 412. Plura de hoc opp. v. in Dorvillii Sicula, c. 13, et Cluveri Sicil. ant. I, 9. —197. Pios Fratres, Amphinomum et Anapiam, seu Anapin et Anapum, qui parentes suos humeris sublatos per medias Ætnæ flammas portarunt. Vid. Strab. l.c. Conon. Narr. 43; Senec. de Ben. III, 37; Solin. c. 11; Val. Max. V, iv, 4; Claud. Idyll. 7 de Piis Fratribus (ubi vid. Barth. N. Heins. et Gesn.); Salmas. Exerc. Plin. p. 78; Olear. ad Philostr. vit. Apollon. Tyan. I, 17, et Cluveri Sic, ant. I, 9. De Piis Fratribus, Amphinomo et Anapia, singulari nuper libello egit clarissimus Roos. —198. Verba Virg. Æn. III, 700, ubi Servius hæc notavit: «Camarina palus est juxta ejusdem nominis oppidum; de qua quodam tempore, quum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit: Μὴ κίνει Καμαρίναν, ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων· quo contemto, exsiccaverunt paludem, et carentes pestilentia, per eam partem ingressis hostibus, pœnas dederunt.» Cf. Heyne ad Virgil. l.c. Cluver. Sic. ant. I, 14; Vib. Sequest. p. 275 sq., ed. Oberl. et Brydon’s Travels through Sicily and Malta, qui noxias hujus paludis (Lago di Camarana) exhalationes etiam nunc procul in locis, qui mille passus distent, sentiri testatur.
Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,
200Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:
Et, justi quondam portus, nunc litore solo
Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.
Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso
Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,
205199 sq. Vid. sup. ad v. 26. —200. Selinus, nunc Selinonte, ad Fluv. ejusd. nominis, prope Lilybæum, urbs a Syracusanis condita, et ab Hannibale diruta, sed ab Hermocrate restituta. —palmæ arbusta; vid. Var. Lect. —201 sq. Myle, vel potius Mylæ (v. Var. Lect.), urbs marit. prope Pelorum, de qua vid. Plin. II, 98; III, 8; Suet. Aug. 16; Vellei. II, 79; Polyb. I, 9 et 23; Appian. b. civ. V, 105... 116; Cluver. Sic. II, 5, αἱ Μύλαι λιμὴν ap. Scylac. pag. 10. Ibi naufragium fecit Ulysses, de quo v. Scalig. ad Phot. c. 190. —De Mylarum portu vid. Sen. Nat. Quæst. III, 26, extr. Ed.
203. Eryx opp. ad radices Erycis montis, in quo templum Veneris Erycinæ. Cf. ad VI, 697; Polyb. I, 55 et 58 seq.; II, 7; Strab. VI, pag. 188. —altus; nam Eryx maximus Siciliæ mons post Ætnam. Vid. Polyb. et Strab. ll.cc. —204. Centuripæ XII M.P. ab Ætna, si fides habenda Itiner. Anton. p. 93. Conf. Cluver. Sic. Ant. II, 6, et Dorvillii Sicula, p. 167, qui urbem (hod. Certolibi) in jugis Ætnæis ponit. Vid. et V.L. et Cic. orat. frument. c. 45. —Entella ad Crimissum fl. largo virens Lyæo, vino abundans. Conf. Cluv. Sic. ant. II, 12; Cic. l.c. cap. 6 et 43. —205. Cf. Virgil. Æn. V, 387 seq. ibique Heyne in Exc. III, ubi monet, Silium sequi Maronis fidem, secundum quam Entellus inter ceteros Acestæ comites ante Æneæ tempora in Siciliam venerit eique junctus fuerit amicitia.
Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ
Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone
Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum
Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,
210Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.
206. Thapsus peninsula, non procul Syracusis, cum oppido. Vid. Steph. Byz.; Thucyd. VI, p. 478; Heyne ad Virgil. Æneid. III, 689, et Cluv. Sic. ant. I, 11. —Acræ, a Syracusanis conditæ prope mare Ionium et Pachynum prom, Cf. Steph. Byz., Thucyd. VI, pag. 413, et Cluver. II, 10, e tumulis glacialibus, propter situm editiorem, quem ipsum quoque urbis nomen indicat. —207. Agyrina manus; v. Var. Lect. —208. Tyndaris, Τύνδαρις, seu Τυνδάριον, ad Heliconem amnem, de quo v. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 5. —adtollens sese, superba (ut XIII, 224), h.e. clara origine: nam nomen deducitur a gemino Lacone, Castore et Polluce, Tyndaridis, Tyndarei et Ledæ filiis; quo significatur oppidum a Laconibus conditum. —adfluit, copiose, multis cum copiis advenit, ut ap. Virg. Æn. II, 796; Liv. XXXIX, 31 al. Cf. ad VIII, 604. —Agragas (v. 210), vel rectius forte Acragas, mons et oppidum in eo, quod vulgo Agrigentum dicitur, et adcuratissime describitur a Polyb. IX, 27. Cf. idem I, 17 sqq.; II, 7; XII, 25. —altor equorum Acragas, ut ap. Virg. Æneid. III, 704, ubi v. Heyne. Agrigentinos ad ἱππομανίαν usque equos aluisse, monet Ernesti coll. Plin. VIII, 42 seu 64: «Agrigenti complurium equorum tumuli pyramides habent.» —209. rapit; v. ad IV, 218. —hinnitibus aera flammæ, ut cælum, vel urbem clamoribus incendere, dixit Virg. Æn. X, 895, et XI, 147, ad quæ loca v. Heyne. —210. Pulveream volvens nubem, ut II, 174. —ad inania, in cælum, seu aerem. Cf. Ind. et sup. ad I, 97.
Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat
Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ.
Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,
Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras
215Credere erat stabulis armenta effundere voces.
211 sqq. Grosphus Ductor Agrigentinorum, in clipeo gerens cælatam effigiem tauri Phalaridis, tyranni Agrigentini. Cf. ad I, 407. Taurus ille æneus fuit et tanta arte factus, ut, si homines in eum inclusi lente subdito igni torrerentur sonumque lugubrem ederent, mugitus tauri audiretur: Perillus vero, conditor diræ artis, h.e. inventor tauri artificiosi, primus in eo inclusus est. Hæc vel tironibus nota ex Ovid. A. A. I, 653 sq., et Trist. III, XI, 41 sqq.; Plin. XXXIV, 8; Cic. Verr. IV, 33 et al. Ea falso in fabulas relata esse a Timæo, docet Diodor., XIII, p. 211. Sed mirum esse Silianæ phantasiæ lusum, quo res remotissimæ ex inproviso adreptæ, et satis quidem apte, conjungantur, bene monet Ernesti.
Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,
Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,
220Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;
Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,
Et dulci gratam Nereida perluit unda.
Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,
Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,
225218. Gela fluvii cognomine dicta ap. Virg. Æneid. III, 702, ubi v. Heyne. Conf. Oberlin. ad Vib. Sequestr. p. 116 sq. Halæsa ad Halæsum fluvium. Vid. Var. Lect. —219. Palici gemelli, Jovis et Ætnæ Nymphæ, vel Thaliæ filii, deorum loco culti et a terra, quæ gravidam hauserat matrem, ut tutam a Junonis ira eam præstaret, in lucem editi juxta duo stagna (λίμνας, seu κρατῆρας Παλίκων, Dellos), per quæ jurari solebat, et quorum aqua mergebantur perjuri. Vide Macrob. V, 19; Diodor. XI, 89; Serv.; Cerda et Heyne ad Virgil. Æn. IX, 585; Heins. et Burm. ad Ovid. ex P. II, x, 25, et Met. V, 406; Berkel. ad Steph. Byz. p. 618; Cluver. Sic. II, 9; Salmas. ad Solin. pag. 73; Olear. ad Philostr. Apoll. Tyan. I, 6; Fazelli Rer. Sicul. Dec. I, L. III, c. 2. —Palici, h.l. pro incolis Palicæ urbis, juxta fanum, oraculum et stagna vel lacus Palicorum, nec longe ab Eryce sitæ. De Palicis eorumque matre Thalia, nympha Siciliæ, conf. Wernsdorf in Poet. minor., tom. IV, p. 820 sq. —220. Trojana Acesta; v. sup. ad v. 45 et 205. —221. Acis fl. (nunc Aci, Iaci, Chiaci) qui decurrit ab Ætna et in mare fluit. —222... 226. In hunc fluvium Galatea, Nerei filia, Acin, puerum formosum, quem amabat, convertisse fingitur, quum Polyphemus, ejusdem Nymphæ amore captus, eum saxo ingenti percussisset. Fabula nota ex Ovid. Met. XIII, 750... 897. Cf. Cluver. Sic. ant. I, 9, et Casaub. lectt. Theocr. c. 2. —perluit et mox inmiscuit, quia in undas conversus Nereidi se miscuit. —223. calori, amori.
Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,
Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:
Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei
230Hipparin, ac facilem superari gurgite parco
Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.
227. qui potant; v. ad VIII, 367 et 564. —Hypsa, magnus fluvius, qui, in Panormitanis montibus ortus auctusque Crimiso, seu Crimisso, non longe a Selinunte in mare fluit. Duplex Hypsa videtur fuisse apud Siculos, alter Agrigento, Selinunti alter vicinus; N. Heins. et Cluver. I, 15 et 18. —Alabis, vel potius Alabus fluvius, inter Mylas et Megaram. Vid. Var. Lect. et Cluver. I, 11. —228. Achates fl. inter Gelam et Camarinam. —perlucentem splendenti gurgite, quoniam in eo, vel, si Plinio, XXXVII, 10, et Solino, c. 5, fides habenda, ad ejus ripas primum reperta est achates gemma. Confer Cluver. I, 15. —229. Chrysas fl. per Agyrinorum Assorinorumque agros fluens. Vid. Cluver. II, 7; Diodor. XIV, 96; Vib. Seq. et Cic. Verr. IV, 44, ubi Ursinus monet, hoc nomen sine adspiratione legi in numismate, quod ipse possideat. Sic quoque Crysas reperiri in numo æreo apud Parutam sub tit. d’ Asaro, docet nos N. Heins. —230. Hipparis fl. qui in Camerinum lacum se exonerat et ἀστήρικτος dicitur Nonno in Dion. XIII, 317, ut h.l. pauperis alvei: cujusque etiam meminit Pindarus et numus Camarinæ civitatis ap. Ursin. in not. ad rei rusticæ scriptores; N. Heins. Cf. Cluver. I, 14. —facilem cum inf. pass. sæpe occurrit; Luc. II, 656; Tac. Hist. IV, 39, etc. Ed. —231. Pantagias parvus fl. hodie Fiume di Porcari. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 689. —Vide et Ovid. Fast. IV, 469, et Claudian. Rapt. Pros. II, 58. Ed. —Symæthus (nunc Giaretta) maximus fl. Siciliæ.
Litora Thermarum, prisca dotata Camena,
Armavere suos, qua mergitur Himera ponto
Æolio; nam dividuas se scindit in oras;
235Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.
Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,
Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.
232. Hunc locum docte ac copiose inlustravit Drak. e cujus notis hæc excerpsisse sufficiat: «Silius Thermas Himerenses respicit, biennium post Himeram urbem ab Hannibale, Gisgonis filio, excisam, A.U.C. CCCXLIII a Pœnis conditas (v. Diodor. XIII, 79) ad ejus nominis fluvium (Cic. Verr. II, 35), qui in pontum Æolium, h.e. Tuscum, seu Tyrrhenum, in quo sunt insulæ Æolides, decurrit (cf. Cluver. Sic. II, 3), non, quod Salm. Exerc. Plin. pag. 80 statuebat, ad alterum flumen Himeram, in Libycum mare influens. Verba autem prisca dotata Camena non, quod Dausq. putabat, ad Stesicbori statuam Thermis positam (v. Cic. l.l.), vel ad arundines Thermitanas, unde tibiæ fiebant (Solin. c. 11), sed ad ipsum Stesichorum, domo Himeræum, referenda esse, recte docuerunt N. Heins. et Salmas. Exerc. Plin. p. 82.» De Stesichoro, summo poeta lyrico, Himeræ nato, cf. Jani ad Horat. Od. IV, ix, 8; Ælian. V. H. V, 26, et Conon Narr. 42. Thermæ autem illæ nunc Termini dicuntur. —234... 237. Nam duo hujus nominis fluvii sunt, qui ex diversis fontibus in Nebrode monte (v. Grat. Cyneg. extr. Solin. c. 5 et 11; Cluver. II, 11) oriuntur et in contrarias partes currunt. Alter Himera in septemtrionem, alter in austrum fluit, et ille nunc fiume grande, seu fiume di Termini, hic fiume salso vocatur, si fides habenda Cluver. Sic. ant. II, 3 et 11.
Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
240Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,
Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.
Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto
Egit in inlicitas currum per inania terras.
245Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit
Adtonitos cæli visus lucemque paventes
238. Conf. ad I, 93 et inpr. Cic. Verr. IV, 48; Diodor. V, 3; Ovid. Met. V, 385 sq., et Claud. de raptu Pros. —Henna ardua, in loco edito sita. Vid. Cic. et Diodor. ll.cc. —sacram dextram paulo argutius de militibus ex Henna, religione et cerimoniis Proserpinæ sacra, ad bellum excitis; Ern. —dextram, vel potius dextras, milites, ut passim. Vid. Ind. et ad XI, 539. —Sacri proprie sunt luci, de quibus, ut et de specu, Plutone et raptu Proserpinæ, v. Cic. et Diodor. ll.ll.
242 sq. Cf. VII, 689 sq. —243. adire diem; v. ad XIII, 708. —mæsto, ut al. tristi, inamabili. —244. inlicitas terras; vid. ad III, 501, et Intpp. ad Val. Fl. I, 197 et 627. —inania; v. ad I, 97.
246. Cf. V, 617 sqq. et ibi not.
Romanos Petræa duces, Romana petivit
Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
250Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba
Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo
Cæruleis horret campis pascentia cete,
Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
255Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,
Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.
248. Petræa, Petra, hod. Petraglia. Cf. Var. Lect. Callipolis urbs incerti situs, quam cum oppidis prope fretum, et in orientali latere sitis conjungunt Marcian. Heracl. p. 12, et Herodot. VII, 155. Conf. Cluver. II, 13. —249. Enguion, Ἐγγύϊον, Plut. in Marcello, pag. 309; Ἔγγυον, Ptol. et Diodor. XVI, 78; hod. Gangi, inter Himeram et Symæthum fluvios, unde Ἐγγυῖνοι Steph. Enguini Plin. III, 8. Engyni apud Cic. in Verr. III, 43; IV, 44; V, 72. Cf. Cluver. II, 11. —250. Hadranum, seu Adranum (nunc Aderno), a Dionysio conditum, ad radices Ætnæ. Vide Stephan. Byz. et Diodor. XIV, 38. Ergetum circa Symæthum et Chrysam, hod. Citadella. Cf. Var. Lect. —251. Melite (nunc Malta) ins. inter Siciliam et Libyam, diversa ab illa, quæ in mari Hadriatico ad oram Dalmatiæ sita est, et hodie Meleda vocatur. Cf. Intpp. ad Acta Apost. XXVIII, 7. Ejus linteamina subtilissima laudat Diodor. V, 12; Melitenses vestes, e gossypio factas, et textrinum Cic. Verr. II, 72, et IV, 46. —tela superba Lanigera ut fere sup. III, 374. —Calacte; vide Varias Lectiones. —252. Cephalœdis, seu Cephalœdium, opp. maritimum inter Thermas Himerenses et Alæsam in boreali insulæ latere; Cell. De hoc oppido et ad illud cetariis v. Cluver. II, 4. —ora horret cete; propr. cete horrent ad oram in mari. Conf. ad I, 423. —253. Cæruleis campis, ut æquor maris et campi liquentes ap. Virg. Æn. II, 780; VI, 724, vel humentes inf. v. 368. —254 sqq. Conf. ad II, 306 seq.; Strab. VI, p. 185 al., 268 al., 411; Senec. Epist. 79, et Pacati panegyr. c. 26; vid. et Heins. ad Ovid. Amor. II, xvi, 26. —qui... cernunt, Tauromenitani. —256. Tauromenium (hod. Taormina) urbs in orientali ora Siciliæ sita, et in Tauro monte condita, quæ vino ac marmore inclaruit, et, Naxo excisa, ejus incolis aucta est. Vid. Diodor. XIV, 60; XVI, 7; Sallust. fragm. lib. V; Cluver. I, 7.
257. Hæc manus, hi populi antea enarrati, Latium et Laurentia signa movebat, pro Romanis arma gerebant et militabant; Ern. —Laurentia signa; v. ad I, 110.
Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.
Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
260Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.
Tergemino venit numero fecunda Panormos;
Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor
Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.
258. Elissæis votis, Pœnis. Vid. I, 81. —Alludit ad Æn. IV, 622 sqq. Ed. —259. Agathyrna; Ἀγάθυρνα, Polyb. ap. Steph. Agathyrnum Plin. Ἀγάθυρνον Diodor. V, pag. 991 ab Agathyrno rege; Ἀγάθυρσον corrupte Strab. et Ἀγαθύριον Ptol. ad fluvium cognominem, inter Messanam et Panormum, ubi nunc S. Marci opp. Trogilos, Τρώγιλος, opp. Syracusis et mari vicinum (v. Thucyd.), cum portu (v. Liv. XXV, 23), unde perflata austris. —260. Thoanteæ Dianæ; v. ad IV, 769. —sedes Facelina, fanum Dianæ F. inter Mylas et Naulochum, non longe a Peloro prom. Cf. Var. Lect. Locum designat Appianus B. Civ. V, 116. Ἀρτεμίσιον, πολίχνη βραχυτάτη, ἐν ἧ φασὶ τὰς ἡλίου βοῦς γενέσθαι, unde ap. Ovid. Fast. IV, 486: Sacrorum Melan pascua læta boum: nam Melas oppidum præterfluit, idemque Phacelinus dictus. «Phacelinus Siciliæ juxta Peloridem, confinis templo Dianæ:» Vib. Sequest. ed. Oberlin. p. 170 sq. Panormos (hod. Palermo) urbs condita a Phœnicibus (Thucyd. VI), et colonia Rom. (Strab. VI) cum portu peropportuno ad adpellendum, unde nomen adcepit a πάνυ ὁρμή. Hinc et Panhormus seu Panhormum dicitur, p.m. ap. Plin. III, 8, et Panhormitani in lapidibus vetustis ap. Spon. p. 176 et al. ut spiritus voc. ὁρμὴ seu ὅρμος exprimatur.
261. Tergemino numero, tribus militum millibus. —fecunda omnis generis animalibus, feris, piscibus, volucribus; quod mox poeticis coloribus adumbratur. —262 sq. Verrere æquor retibus, unde rete verriculum, everriculum. Conf. ad XI, 472 in Var. Lect. et Bentl. ad Horat. Sat. II, iii, 235. Vide quoque Servium ad Æn. I, 59. Ed. —263. cælo traxisse, h.e. deducere, ut trahere crescente arundine prædam dixit Martial. IX, 54, de quo aucupio cf. sup. VII, 674 seq.
Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
265Sederunt; non frondosis Morgentia campis
Abstinuit Marte infido: comitata Menæis
Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.
264. Herbesos, seu Erbessus (v. Var. Lect.) ad fontes Anapi, qui in portum magnum Syracus. effluit, ubi nunc Cryptæ, la Grotte, si fides habenda Fazello, Rer. Sic. I, 10; Cluverus (Sic. ant. II, 10 et 11) duplex hujus nominis oppidum in Sicilia fuisse putabat, alterum supra Agrigentum inter Acragantem Halycumque amnes, quod ex Polyb. I, 18, alterum Syracusis vicinum, quod ex Liv. XXIV, 30, colligebat. Hæc tamen conjectura parum probabilis videbatur Cellar. Geogr. T. I, p. 810 sq. Naulocha, al. Naulochus, seu Naulochum; et Ναύλοχοι, Appian. B. Civ. lib. V, 116 et 121, prope Pelorum prom. cum statione navium, unde nomen adcepit. Cf. Suet. Aug. 16 et 101. —non iners et pigra pericli, ut piger militiæ apud Horat. Epist. I, ii, 124 h.e. non pigra ad periculum in bello subeundum. Sic piger in militia dixit Cic. ad Div. VII, 17, et gens pigerrima ad militaria opera, h.e. ignava, inbellis, Liv. XXI, 25. —265. Sederunt; v. ad III, 142, et X, 597. —Morgentia (vid. Var. Lect.), supra ostium Symæthi non longe a mari. —266. Marte infido, bello ancipiti, vel, ut Marsus exponit, pro infidis Pœnis. —Menæis viris a Μέναις opp. quod lacui Palicorum subjacebat inter Syracusas et Hennam, Μεναὶ, Steph. Μέναινον Diodor. XI, 78; hodie Meneo. Hinc Menenii, Cic. Verr. III, 43. Menanini, Plin. III, 8; ΜΕΝΑΝΙΝΩΝ, ΜΕΝΑΙΝΩΝ et ΜΗΝΑΙΝΩΝ in numis Parutæ; forte et Goltzii. —267. Amastra ad Halæsum fl. Ἀμήστρατος, vel Ἀμέστρατος, Steph.; Μυττίστρατον, Polyb. I, 24; Μουτίστρατον, Zonar.; Μύστρατον, Diod. in Eclog. p. 876; hod. Mistretta. —Tissa ad radices Ætnæ, nunc forte Randazzo. —parvo nomine, ut ap. Cic. Verr. III, 38 pr., perparva et tenui civitate. Cf. ad XIII, 5. —Vide Ptolem. lib. III, cap. 4. Ed. —268. Netum; Νέητον, Ptol. nunc Noto, Citta ingeniosa, prope Pachynum. —Mutyce; Μοτούκα, Ptol. III, 4; Μότυκα et Μότικα al. hodie Modica, inter Syracusas et Pachynum. Cf. Cluver. II, 10; Hard. ad Plin. III, 8; Græv. et Ern. ad Cic. Verr. III, 43 —liquentis Achæti; v. Var. Lect.
Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,
270Et mox servili vastata Triocala bello,
Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
Nec major Megara Mute concordibus ausis
Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
275269. Sidonios, Pœnos, juvere Drepane, Helorus, etc. —Drepane, vulgo Drepanum (Δρέπανον et τὰ Δρέπανα, Polyb. I, 41, 46, 55; Drepanis Anton.), prom. et opp. Conf. Cluver. II, 1; Virg. Æn. III, 707 sq. —Helorus fluvius, præter opp. ejusdem nominis, et inter specus primum rupesque exesas procurrens, unde clamosus undæ. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 698, et Cluver. I, 13. Cf. sup. ad III, 471, et IV, 524. —270. Triocala opp. mediterr. inter Crimissum et Himeram fl. Τριόκαλα, Diod. in Ecl. l. XXXVI, p. 913; Τριόκλα, Ptol. III, 4; Τρίκαλα, Steph.; ΤΡΙΑΚΑΛΑ in numis Parutæ; hod. Troccoli; unde Triocalini, Plin. III, 8, et Cic. Verr. V, 4. —mox servili vastata bello, arx belli a servis capta et summa vi diruta. Vid. Diodor. l.c., et Cluver. II, 12. —271. Arbela ferox; v. Var. Lect. —Ietas; Ἰεταὶ, Steph. nunc Iato, ad Crimissum fl. in excelso monte, unde celsus, ut ardua v. 238. Hinc Ietenses ap. Plin. III, 8, ubi vide Harduin. —272. Tabas; v. Var. Lect. —Cossyra parva ins. inter Siciliam et Africam, hod. Pantalarca. Κόσσυρα Ptol. IV, 3 extr. Κόσσουρα Strab. VI, pag. 191. COSSURA in numis ap. Parutam et Holsten. ad Steph. Κόσυρος Scyl. ac Steph. Cosura Mel. II, 7. Cosyra, Plin. III, 8; V, 7, et Ovid. Fast. III, 567, ubi v. Heins. et Burm. Nullam ejus mentionem fecit Cluver. qui eam forte ad Africam retulit. —273. Megara; v. sup. ad v. 26. —Mute; v. Var. Lect. —274. Gaulum, al. Gaulos, ins. Siculi maris prope Meliten, Pachyno adversa. Γαῦλος πελαγία καὶ λιμέσιν εὐκαίρως κεκοσμένη, Ποινίκων ἄποικος, Diodor. V, 12. Hinc et strato ponto, plano et tranquillo mari. Vid. ad III, 55, in Var. Lect. —275. «Halcyone avis paulo amplior passere, colore cyaneo ex parte majore, tantum purpureis et candidis admixtis pennis, collo gracili ac procero: quam videre rarissimum est, nec nisi Vergiliarum occasu et circa solstitia brumamve, nave aliquando circumvolata statim in latebras abeuntem. Fetificant bruma, qui dies halcyonides vocantur, placido mari per eos et navigabili, Siculo maxime;» Plin. X, 32, ubi v. Harduin. et ad II, 47. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. I, 399; Plaut. Casin. Prol. vers. 26, et Pœn. I, ii, 143; Varr. L. L. VI, 5.