Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa
5Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,
Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.
Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; 19-29.
At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine progreditur; 30-93.
Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis urbi admovet; 94-110.
Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.
Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis, incolumis evadit; 138-178.
Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; 213-248.
Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; 258-269.
At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; 270-298.
Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; 299-313.
Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan animos victorum mitigat; 314-350.
Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique umbras conveniat; 381-396.
Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem (516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum (562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus (601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in puerperio mortuam esse docet; 613-649.
Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse; 650-704.
Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus (719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.
Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios portumque redit; 894, 895.
Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa
5Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,
2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164.
4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam ab urbe,» Liv. XXVI, 11. —nulla ripa, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere campo rivuli instar profluens, ideoque gramina lædens; Lef. et Ern. Cf. Var. Lect. —5. sine nomine; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas luxuria orationis exprimitur. De Tutia v. Var. Lect. —6. Tuscis undis, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.
Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde
Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
10Armorum tonitru, quas exanimatus in oras
Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem
Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
7. jussa deorum, deos inmissa tempestate cœpta ejus interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium cepisse fingitur. —8 sq. Lydia stagna, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. —9. Daunia tellus, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. —10. exanimatus, anxius, timidus. —12 sq. alma Carthago; v. ad III, 203. —13. turrita celsa figura, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in celsissima rupe sitam. —14. abitus a Roma. —miles inlæse, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap. Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. Ed.
«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos
Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis
15 sq. Imbres... fugio, verba militum, quibus turpis defensio continetur. —16 seqq. hanc labem, Nescire Mavortem agitare, turpem ignaviam, quæ acie dimicare non audet, nisi luce serena ac sub æthra liquida, h.e. pura, clara, serena.
Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
20Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.
Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
19 seq. inerat in mentibus militum. —redolentia in armis Fulmina; cf. XII, 625... 627.
21. incumbere jusso, ut incumbere labori IV, 818.
Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
25Exiguos format per prima volumina gyros,
Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
Donec postremo laxatis circulus oris
24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. fur. 683 sq. —28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti absorbentur: nam tum patulum curvamen oritur, quum gyrus a ripa interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero patulum curvamen est late patens, orbis latior. Idem V. C. hoc comparandi genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.
At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque
Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat
Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. De Argyripa (propr. Argyrippa) v. ad IV, 554; de Œneo sup. III, 367; et de Dasio, h.l. V.L. —pravum decus, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus fidei et moribus corruptis; N. Heins. —31 sq. Semina, originem. —ductoris Ætoli, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI, 505. —33 seq. Lætus opum, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. —clauda fides, ut manca virtus, Cic. Fin. III, 9. —calenti Pœno; conf. ad XV, 337. —34. Latiæ habenæ, Romanorum rebus et imperio.
Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,
«Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno
40Narrabat memori Diomedes condita mente),
Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,
Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis
Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.
4535. volvens, ut ap. Virg. Æn. I, 262. —36. miles, Græci. —37. staret; v. ad IV, 44. —38. Calchas vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al. —Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais; cf. ad XII, 441 in Var. Lect. —41. e sedibus arcis, e templo Armisonæ Divæ, Palladis, in arce Ilii sito. —43. armis Therapnæis, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad I, 6; VI, 303, et VIII, 412. — 44. Ledæ nomen, Helenam, Ledæ filiam, ut nomen Echionium ap. Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. —Amyclas, Spartam, vel Laconiam.
«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
Custodes aditu templi, cæleste reportat
5047. Quidam poetæ palladium a Diomede et Ulysse (conf. tabula Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et Mezir. Comm. sur les Ep. d’Ovide, T. I, p. 67. —adjuncto Ithaco, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. —48. Tydides, Diomedes, meus cognatus. Conf. v. 31. —molitus, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel N. Heins. amoliens. Sic moliri montes sede sua, obices, portam, fores, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. —49. cæleste Palladium, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. —50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam urbem (Ἄργος ἵππιον) condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.
Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,
Æger delicti, Phrygium placare colendo
Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
55Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:
51. Œnotris; v. ad I, 2, et VIII, 46. —52 seq. Æger delicti, propter Palladium furto abductum; unde et inpius Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. III, 737. —Phrygium Numen, et Iliacos Penates, Palladem. Cf. ad I, 43.
54. surgebat, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. —55. Laomedonteæ, ut VII, 437. —sedes, ut XII, 48, ubi v. V.L. —57. Nec celata deam, forma divina, ut vero ore XII, 705, ubi v. not. —Tritonia virgo; cf. ad III, 323.
«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore
«Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
60«Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,
«Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.
«Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»
59. Garganus et Daunia tellus, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, 561. —60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde.
62. vittas et penetrale signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi vittas Vestæ cum N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. Æn. II, 296. —castum penetrale, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus solenne epith. est, ut et sacrorum.
«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
65Armaque Laurenti figebat Troia luco.
Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis
Prætendens dextra ramum canentis olivæ.
64. Phryx, Trojanus; victor Turni, Æneas. —Lavinia Pergama, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium dixit.
66. Tyrrheni fluminis; cf. v. 6, et ad VIII, 362. —67. Castra, classem in statione positam, fulgentia, ut XII, 435, arx corusca; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. —69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. —canentis olivæ, ut pallentis ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.
Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:
«Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
«Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis
«Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,
«Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.
75«Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,
«Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus
Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ
80Conripuit leto; neque tot de millibus unum
Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»
70. Dauni gener; cf. ad v. 50 seq. —71. memores iras metusque; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. I, 4. —72. Idæos, Trojanos fluvios. —73. Sanguine sudatum; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. III, 350 sq. —74. Haud nostrum est, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum voluntate, fato, actum est. —sorores duræ, ut I, 281, ubi v. not.
76. dextras jungamus inermes, noto pacis, amicitiæ et fœderis signo. Cf. Var. Lect.
77. hæc, δεικτικῶς.
79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli tribuit. —81. aras patrias; v. Var. Lect.
His fractus ductor convelli signa maniplis
Optato lætis abitu jubet: itur in agros,
Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
8582. Conf. Liv. XXVI, 11. —His Dasii verbis fractus ductor, Hannibalis animus, furor, impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. —convelli signa, ut XII, 730, 733. —84. Feronia, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, inter Veios et Tiberim, in agro Capenate, ad radices Soractis montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, 3, p. 547. Fanum hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius Capenas ignotus. —85. sacer, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. Conf. et ad XII, 215.
Fama est, intactas longævi ab origine fani
Crevisse, in medium congestis undique donis,
Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
Innumeris aurum, solo servante pavore.
90Hac avidas mentes et barbara corda rapina
Polluit, atque armat contemtu pectora divum.
89. solus pavor, h.e. religio (v. ad I, 82), servabat, tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.
91. armat contemtu pectora, ut IV, 249.
92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. —sulcat aratro, ut Thraces arant ap. Virg. Æn. III, 14, et similia passim. Vid. ad VIII, 564.
Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,
95Victor, submoto patriis a finibus hoste,
Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis
Portabat famam, miserisque extrema movebat.
94. Haud lætus, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis territum, ac tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri constat; Drak. —97. miseris, obsessis Capuæ civibus extrema mala movebat, parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus relinqueretur.
Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
«Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi
100Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta,
Et missum ad portas Pœnum, post jura petita
Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis
Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»
Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas
105Educi turres, quîs vinceret ardua muri,
Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis
98. prensans, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. cuicumque est nomen in armis, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. —99. Verba Fulvii. —Dedecus defende, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed dedecus eo spectat, quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. —100. fœdera rupta; conf. XI, 29 seq. —101 seq. missum ad portas Pœnum, Hannibalem arcessitum, quum Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. —post jura petita Consulis alterni; conf. XI, 55 sqq. —103. lenta, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489.
104. robore, e ligno, ligneas. —106. conjunctas adstringere nodis, palilogia, de qua v. ad IX, 99. —107. trabes, arietes. —108. morantia claustra, ut VII, 130.
Hic latera intextus stellatis axibus agger,
110Hic gravida armato surgebat vinea dorso.
At postquam properata satis, quæ commonet usus,
Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros
Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,
Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.
109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum lateribus stellati axes, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de aggere sermo est; unde axes stellati videntur potius ligna dici sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. —110. dorsum armatum, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, duplici munitione, tabulatis (f. tabulis) cratibusque contextum (quod tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur gravida dorso armato, quia a tergo et dorso armatum militem revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. —gravida, ut fœta armis et gravis apud Virg. Æneid. lib. II, 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. —surgebat, ut v. 54.
Cerva fuit, raro terris spectata colore,
Quæ candore nivem, candore anteiret olores.
Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco
Signaret, grato parvæ mollitus amore,
Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.
120Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,
Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.
Aurato matres adsuetæ pectine mitem
Comere, et humenti fluvio revocare colorem.
Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ
125115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. —Cerva, in Virg. cervus. Cf. ad III, 39, in V.L. —116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne.
117 seq. Capys, de quo vid. ad XI, 30. —mœnia sulco Signaret, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. —118. mollitus, captus. Quod feram captam occidi noluerat; Burman. —119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo variata.
120. exuta feram, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496.
124 sq. Conf. ad VI, 283... 288, et Gron. Obss. I, 13.
Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam
Mille indefessos viridem duxisse per annos,
Seclorum numero Trojanis condita tecta
Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.
130Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,
Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
Extulerat sese portis, pavidaque petebat
Consternata fuga positos ad mœnia campos.
135Exceptam læto juvenum certamine ductor
126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores inveniri. —127. Mille tamen cervorum anni a nemine, quod sciam, memorantur, et poeta nimis rem auxit. —129. nox, mors. Vid. Var. Lect.
131 seq. miserabile bello Prodigium, ut sup. VIII, 638, ubi v. not. —134. Consternata; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314.
135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis primus caperet cervam; Ern. Excipere verbum proprium venatoribus, qui feras dolo ac fraude capiunt, ut δέχεσθαι. Vid. Burm. ad Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. in Chrestom. Phædr.
Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis
Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem
140Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona
Adligat, et telis in morem indaginis ambit.
Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,
Evehitur porta sublimis Taurea cristis
Bellator, cui Sidonius superare lacerto
145Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.
138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. —140. spissa vallata corona Adligat, urbem corona cingit; noto obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, telis in morem indaginis ambit, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac ferarum latibula indagine, h.e. ingenti retium cassiumque serie, cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. XIV, 368, navalis indago dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121.
142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. —pavitant, Campani arte obsessi. —143 seq. sublimis cristis, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. β, 816. —144. superare lacerto dabat, quum præposuit ceteris; Marsus. Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris præstare lacerti viribus. Withof. emendat: cui sidonios superare lacerto Robur, et, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid dare dicatur.
Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti
Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis
Vicinum sese videt, et clamore propinquo,
«Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte
150Bellandi, et merita mille inter prælia fama),
Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,
Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,
Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.
155Prævetitum namque et capital, committere Martem,
Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma
Imperio solvit, patulumque invectus in æquor
Erigit undantem glomerato pulvere nubem.
Indignatus opem amenti, socioque juvare
160Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,
Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.
Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.
153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. —Æneadæ, Romano. —154. auspicium (ut XVII, 563) jusque in certamina, potestatem ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5.
155. capital, ἀρχαϊκῶς pro capitale, scilicet facinus, seu crimen, pœna capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De pœnis militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. Lips. Mil. Rom. IV, 4. —156 seq. arma imperio solvit, pugnandi potestatem dederat. —158. Conf. ad lib. V, vers. 535.
159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam ope amenti, vel nodi, vibrare noluit, sed nudis conatibus (v. 161), sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, 14, 291. —Indignatus opem, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et inhonestam.
At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni
Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro
165In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,
Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu
Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
Tum strictum propere vagina detegit ensem.
163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. Rutulo, Italo, Romano, Claudio Asello. —165. comprimit, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. —166. Mentitur minas, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti.
Et jam ferrata rapiebat calce volantem
170Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.
Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:
Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.
Utque metus victum, sic ira et gloria portis
Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.
175Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem
Confisum nullo comitante inrumpere tectis,
Per mediam propere trepidantum interritus urbem
Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.
169. Vid. Var. Lect. h.l., et VII, 696.
171. Rutulus, Romanus, levior, velocior (v. ad III, 394), non perdere, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. Æn. II, 530; XII, 754). —terga cedentis; cf. ad I, 422. —172. fusis habenis, ut VII, 696, et passim apud poetas.
175. credunt, Campani. —178. porta adversa, e regione obposita illi, per quam Claudius Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr.
Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
180Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.
Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber
Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.
Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:
Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras
185Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.
Lætatur non hortandi, non plura monendi
Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.
Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse
Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto
190Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.
179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi ardor describitur; Ern. —Ignescunt, incensi sunt, ardore, cupiditate pugnandi. Conf. ad III, 136 et 305. —pari, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; ejus exemplo incitati. —tecta, Capuam.
181. saxeus imber; v. ad I, 311. —182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat adstantum turribus, hoc est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus pugnantes adstabant.
184. Dictæa arundo; vid. ad II, 90. —185. Tranat; v. ad III, 682.
187. rapiunt sibi quisque laborem, eleganter, ut XI, 197, 491; XII, 478. Cf. ad I, 569.
188 sq. Vid. Var. Lect. —190. magnæ optat discrimine famæ, quo sensu Curtius, VIII, 13 extr., dixit gloriam sibi ex periculis arcessere.
Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,
Quîs delecta manus centeni cuique ferebant
Excubias, unaque locum statione tenebant.
Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri
195Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.
Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;
Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu
Prælia moliri, et nudo non credere ferro;
Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.
191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. —æquævo corpore fratres, ut tergemini fratres sup. IV, 355. —192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. ferebant, tenebant, Excubias unaque locum statione tenebant; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 252.
197. medicatæ cuspidis et nudo ferro; vid. ad I, 219; VII, 453, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857.
Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam
Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,
Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;
Una ignes sævos, ast altera pone sagittas
Fundebat, validam torquebat tertia cornum,
205200 sq. Cf. ad I, 277 seq. —Atlantiaco litore, in Erythia ins.; v. Heyne ad Apollod. p. 71 et 386 seq. —201. Geryones; v. ad III, 422 in Var. Lect. —203 sq. sagittas Fundebat; v. ad I, 267.
Hos ubi non æquis variantes prælia consul
Conspexit telis, et portæ limina circum
Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,
Concitat intortam furiatis viribus hastam.
210Letum triste ferens auras secat Itala taxus,
Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.
At, non obsepto contentus limine Martem
Exercere levis bello, sed turbidus ausi,
215Virrius incauto fervore eruperat amens
Reclusa in campum porta, miseramque furori
206. non æquis, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, non passibus æquis. Ed.
210. taxus; cf. ad IV, 255, 567. —211. fundit, ut v. 204.
214. levis bello, inbellis, nullarum virium, nullius artis ac momenti in bello. Vid. ad VIII, 515. —turbidus ausi, audax. —215. Virrius, de quo vid. ad XI, 65 seq.; XII, 86. —218. metit; cf. ad IV, 213, 462.
Tifata umbrifero generatum monte Calenum
220Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno
Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,
Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,
Atque obliqua trucis deducere cornua tauri
Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.
219. Tifata; v. ad XII, 487. —220. audere trucem, audacissimum; noto græcismo. Audacia et vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus adumbrantur. —221. subsidere leonem; v. Var. Lect. —222. Nudus caput, sine galea. Cf. ad III, 358. —223. deducere Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in rectam seriem deflectere, ut deductum carmen, quod subtile unoque tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. VIII, 45. —224. crudo facto; v. ad I, 405; V, 423. —aliqua sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 75.
Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,
Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor
Thorace exierat, leviorque premebat anhelos
Pondere loricæ, et palantes victor agebat.
Jamque Veliternum media transegerat alvo,
230Jam, solitum æquali ludo committere equestres
Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso
226. nudus, sine thorace. Conf. ad IV, 313. —227. levior, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum sine lorica esset, premebat et urgebat Romanos, cursu et armorum pondere fessos.
230. Marium, æqualem Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —232. Perculerat saxo; cf. ad IX, 395. —233. hiantem, bene de eo, qui scopuli, h.e. saxi pondere premitur, et hianti ore auram captat.
Sed, validas sævo vires duplicante dolore,
235Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem
Scipio, solamen properans optabile in armis
Hostem prostrato morientem ostendere amico:
Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,
Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;
240Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,
Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ
235. Effudit cornum sonantem; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. —237. Hostem morientem tamquam solamen in armis, viris in acie cadentibus. Cf. II, 258. —238. Tranavit; v. ad III, 682. —240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, ludentem poetam adnoscit. —Liburnæ, seu Liburnicæ sc. naves, levissimæ ac agiles, velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare infestabant. —cærula; v. ad I, 21. —241. Conf. XI, 489, et Ovid. Met. XI, 461 sq. —242 sq. se, Quam longa est, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, etsi longissimum est.
Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
245Quo levior peteret muros, per aperta volantem
Adsequitur planta: dejectum protinus ense
Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
Conruit ulterior procursus impete truncus.
Nec spes obsessis ultra reserata tueri
250Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes
Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
Obnixi torquent obices, munimina sera.
Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,
255Perfractæ rabido patuissent milite portæ.
245. levior, ut v. 171 et 227. —per aperta, apertum, seu patentem campum, volantem, ut per apertum fugientes cervos dixit Horat. Od. III, xii, 8. —246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. —248. procursus impete, ex nisu et impetu procurrendi: res ad miraculum usque exaggerata; Ern.
249 seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et Virgil. Æn. XI, 883 sq. —obsessi Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis portis (cf. v. 215 sq.), quum mœnia reserata tuendi spes relicta non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, excluduntur. —251 sq. Vid. Var. Lect.
253. clausos in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui, clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. XXVI, 6.
Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.
Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum
Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
260Tormentis finem metamque laboribus orat.
Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.
Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,
Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
«Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis
265Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset,
Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:
Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos
Portaret fasces nostro de nomine consul.
270Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.
256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac dulcis.
258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.
261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis auctor,» Liv. l.c.
262. Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. —264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. —sceptra Ausoniæ, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. —265. dexter, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, si fata fuissent, ut caderem. Ed. —268. vigor, animus, audacia.
270. Hactenus est vixisse satis; v. ad IV, 795. —dum copia noctis, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129 in Var. Lect.
Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam
Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,
Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
275Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»
271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. —273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum omnes sumserunt,» Liv. c. 14. —274. necis morsu, dolore, ut XVII, 345, ac morsus curarum et exsilii ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, 271, et Ernesti clav. Cic. —medicamina cladis, venenum, quod cladem arcet et fata exarmat, h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam honesta, etiam leni, possum,» etc.
Ædibus in mediis consurgens ilice multa
Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
280Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus
Exsilio punita truci: despectat ab alto
Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:
285Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro
Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum
Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide constanter servanda. Fidei Deæ ministerio poeta usus erat et sup. II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta bene fingitur. —281. ab alto, de cælo. —282. Sacra Fides; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect.
283. Vox occulta Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, quod ex v. 291 seq. probabile fit. —subit, ut al. venit, h.e. audita est, passim diffusa per auras; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect. —285 sq. castam servate fidem; cf. ad I, 481; II, 700 sq. —fulgentia ostro regna pro imperiis summis, splendidissimis, inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V. C. verba dubio rerum dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut mox dicitur. Ego dubio rerum docte positum crediderim pro, in dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut in dubiis sup. I, 562.
Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper
290Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque
Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque
Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
295Porrigit, et large pœnas letumque ministrat.
Virrius interea, dum dat penetrare medullas
289 sqq. Erynnis advocatur in desperato consilio Virrii, noto more poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. pocula Stygio tabo (v. 294), h.e. atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; l’Hist. de l’Acad. des Inscr., T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.
294 seq. spumantia Porrigit Virrio ac XXVII senatoribus, et ita large pœnas letumque ministrat, omnes necat ac perfidiam eorum punit. —295. ministrare verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et Burm. ad Petron. Sat. c. 31.
296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. —dum dat, concedit, Exitio, veneno letifero, dum sinit veneni vim penetrare medullas. —297. Exitium, pernicies, pestis, lues, ὀλεθρος, dicitur poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt,» etc., Liv. l.c. —298. Jungentum fata, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, fato, seu voluntariam mortem obpetebant. —subici; v. ad I, 113.
Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.
300Jamque superstantem muro, sociosque Milonem
Voce adtollentem pubes campana videbat.
Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas
Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
305Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.
Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus
Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
299. Stringebant tenebræ metas, ut V, 24, ubi v. not. —victorque Romanus ruebat, inrumpebat, vel muros adscendebat; quod primus fecisse fingitur Milo (v. 300), de quo cf. v. 365. Is socios voce adtollit, dum læto eos clamore et hortatu ad murum adscendendum excitat.
302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi consciverant) ire in castra ad imperatores Romanos jussit,» etc. Liv. XXVI, 14. —305. Tyrio hospite, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis juncto.
307. nullique hominum lacrimabile vulgus, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.
Stabant innixi pilis exercitus omnis,
Spectabantque viros et læta et tristia ferre
310Indociles, nunc propexis in pectora barbis
Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem
Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
Femineum tenues ululatum fundere in auras.
308. innixi pilis, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. —exercitus Romanorum stabat exspectans signum mœnia diruendi, v. 315. —309 sq. et læta et tristia ferre Indociles præclare dicuntur cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. —310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De propexis, h.e. promissis barbis, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, barbas de animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. —313. ululatum fundere; v. ad XII, 292.
Atque ea dum miles miratur inertia facta,
315Exspectatque ferox sternendi mœnia signum,
Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
Relligio, et sævas componit numine mentes;
Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno
In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
320Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ
Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
In spatium inmensum campis habitanda relinqui
Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ
325316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... 347, ad ornatum poeticum pertinent. —317. componit mentes, ut XI, 350. —318. velint, ut II, 518. —321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. —322. Non cuiquam visus, more Deorum, qui nube vel caligine involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I. —refusis, expansis, In spatium immensum campis (v. 323), cf. ad III, 464. —325. senescit, inminuta est. Cf. ad II, 457.
Pan Jove missus erat, servari tecta volente
Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
326. tecta Troia, ut Dardana mœnia XI, 30, ubi v. not. —327 sq. Locus class. de Pane ejusque habitu, in quo poeta Hymnum Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne antiq. Aufsätze Fasc. II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, celer, suspensus, pendulus (schwebend), pendenti ac volanti similis, ut se per auras librent (cf. v. 337), et vix terræ inscribant vestigia, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves, veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X. —imo cornu, ungulis corneis: imo, ad differentiam ejus, quod summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, 17. Nam Pan non modo duo cornua parva in fronte habet (cf. v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c. p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph. sed etiam pedes cornutos, cornipedem plantam inf. v. 338, unde et ipse vocatur cornipes, capripes, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης, Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.
329. Dextra tenet ac movet verbera, cæsa capra, h.e. flagellum ex pelle caprina factum. —lascivire hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (nudi juvenes, Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt), Budæo ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. —Tegeatide, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 87... 89. —330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte festa cauda), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.
Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
335Velat grata latus teneræ de corpore damæ.
331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. XI, 10. —332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti posita verba erumpunt, stant, cadit pro vulgari, habet cornua in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. —fronte rubicunda, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. —333. Stant aures, erectæ sunt et acutæ. Sic stare I, 527; IV, 142, 620; V, 319, 521 et al. Contra cadit barba, promissa est, et hirsuta (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. Mariette, pier. grav. T. II, P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.
334. Pastorale baculum Pani tribuitur, quia armenti pastorumque curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. baculum pro vulg. baculus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. —335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et Montfauc. Suppl. aux Antiq. expl. T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni Mythol. Lyric. not. 351.
Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,
In qua non, librans corpus, similisque volanti
Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.
Interdum inflexus, medio nascentia tergo
340Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.
336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et montivagus; Drakenb. Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. —337. librans corpus similisque volanti; conf. sup. ad v. 327, et I, 317; V, 284; XII, 94. —338. Cornipedem præcisa; cf. ad v. 328.
341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. —Obtendens; cf. ad III, 613 in Var. Lect.
Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
345Arcadiæ volucris saltus et amata revisit
Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro
Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
343. mandata dei, Jovis, v. 326. —344. permulsit corda furentum, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. —345. Cf. ad v. 329, et I, 27. —346. Mænala, ut Taygeta IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus pastoralis, canit calamis, fistula, σύριγγι, et hujus quoque inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. —argutis Dulce, dulciter, sonat calamis, ut in Hom. Hymno, v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν, et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς. —de vertice sacro, Mænali, montis ipsi sacri. —347. ducit cantu, adficit, et oblectat, eoque movet et ad obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius cantu fistulæ stabula, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, duxisse, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.
At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
Arceri portis, stantesque relinquere muros,
350(Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.
Multa deum templis domibusque nitentibus auro
Egeritur præda, et victus alimenta superbi,
Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,
355348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq.
351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. —353 sq. Femineæ vestes, non tam ob formam, quam materiam, scil. subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. ad Juvenal. II, 65 seq. —354. mensæ alia tellure petitæ, citreæ, quas ex Africæ silvis advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. —355 sqq. De poculis gemmeis ac cælatis, v. Intpp. ad Juvenal. I, 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.
Nec modus argento, cælataque pondera facti
Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
Pascere longinquum non deficientia bellum,
360Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.
356. pondera auri, epulis tantum facti, vasa aurea magni ponderis, in usum convivalem facta. —359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, faciendis. —360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.