Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut Roma, originem habuit; 28-32.
Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a Patribus dissentiebat; 33-54.
Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat; 97-108.
Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; 109-113.
Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.
Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se Romanis; 189-200.
Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici jubet; 225-241.
Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.
Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; 259-287.
Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.
Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias Hannibali molitur; 303-311.
Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot convivis, par sit; 329-350.
Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; 361-368.
Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post moritur; 377-384.
Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus exsatiari possunt, 410-430.
Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; 431-482.
Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
5Certavere palam rumpenti fœdera Pœno,
Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:
Sævior ante alios iras servasse repostas,
Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos defecere. Conf. Liv. XXII, 61. —Iapyge campo; v. ad I, 51. —2. Sarrana castra; cf. ad I, 72. —3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. v. Amici. —6. faciles læsis, adflictis, adversis, diffidere rebus, proni ad metum. —7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. —in tempore, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.
Mox levis et sero pressurus fata pudore
10Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.
Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
Manarent populos fœdi contagia morbi.
Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
159. pressurus fata, adgravaturus sortem. —10. Bruttii ultimi cum Romanis in gratiam rediere sero pudore defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (levis) et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et Strab. V extr. —ambiguis armis, propter fidem ambiguam.
12. indigna rupisse fidem, indigne, inhoneste, turpiter rumpens fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.
14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. —Atella, vetus Oscorum opp. in Campania, unde Atella, seu Atellana fabula dicta. —Calatia; cf. VIII, 542. —15. Fas, fidem Romanis jure præstandam.
Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
16. Phalanteo Tarento; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit levitas animosa, h.e. inconstantia et audacia, ut jugum Ausonium, a Romanis sibi inpositum, excuteret. —18 seq. Croton Alta dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. —Thespiadæ, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates h.l. Thesp. nepotes dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. p. 331 sq., 467 et 486 sq. —Afris submittere colla; conf. ad VI, 414.
Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi
Litoris, Argivos major qua Græcia muros
Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,
Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.
25Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ
Incubuere malis Italum, veteresque doloris
20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, Tyrio marti, Pœnis, jurarunt sua prælia, se pro iis arma capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. —21. Græcia major, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. —22. luitur pro vulg. adluitur. —23. e more, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. Possis etiam interpretari: fortunam suam e more, more suo, ut solebant, secuta.
25. Celtæ, ut mox Boii et Senones, Galli Cisalpini. —26. Incubuere malis, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. —veteres doloris, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, 530.
Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,
30Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu
Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno
Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. —bella referre: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. —referre, ulcisci, Lenz. et Ern. —30. Dardana ab ortu mœnia: nam Capuam a Capye, Trojano rege, qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam putabant. —31. barbarico Nomadum tyranno, Hannibali. —32. Vid. V.L.
Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
3533. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici discrepet, non est quod moneam. —insana lustra dici longum tempus luxuria exercenda consumtum putat Ernesti. Sed lustra sunt ganeæ. —34. Consumtus, omissus, cessavit, pudor peccando, diuturna peccandi consuetudine. —unis, unice, relictus Divitiis probrosus honor, quatenus eam tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et voluptatibus facultatem dant et materiam. —35. hiantem, oscitantem (gähnend) desidia, luxu, qui ignaviam, languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας, D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. —36. resolutam legibus, liberam exsolutamque legum vinculis ac metu.
Insuper exitio truculenta superbia agebat.
Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)
40Aurique argentique modus: madefacta veneno
Assyrio manibus vestis, medioque dierum
Regales epulæ, atque ortu convivia solis
Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
40 seq. Assyrio veneno ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. —venenum, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. —madefacta, infecta, tincta, vel veneno Assyrio manibus, est vestis, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. 45, et Ernesti clav. Cic.; v. manicatus. Hæc vulgaris interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus contorta esset et inpedita. Cf. V.L. —41. medio dierum: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam de die, immo de medio die cœnare, vel convivia in multam noctem et ad ortum adeo solis (quem morem Silius vs. sq. perstringit) producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad Hor. Epist. I, 18, 91.
Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus
45Invidia læta, et conlidens dissona corda
Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi
50Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas.
Quin etiam exhilarare viris convivia cæde
Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos rem traheret.» —sævi, irati, infensi. —læta plebes Senatus Invidia, libenter et cupide invidiam Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, et al. —45. conlidens, inter se committens.
48. despecta lucis origo, humile genus. —50. Deerant; cf. ad VII, 498.
51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, ubi conf. Casaub.
Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras
Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
(Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
Hortatur summi partem deposcere juris,
60Atque alternatos sociato consule fasces:
Et, si partita renuant sedisse curuli,
Æquatumque decus geminasque videre secures,
55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat lib. XXIII, 6 extr. Romam scil. «legatos missos esse a Campanis, postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id Pacuvii consilio factum poeta fingit. —Has, juventutem et senectutem, Lef. Immo has mentes junge. —56. nulla sorte, nullo modo. —57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere posset; Drak. —58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken. —62. geminas, similes; Withof. Vid. V.L.
Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
65Antistat cunctis præcellens Virrius ore;
Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu
Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
70Concordi fremitu renuentum effunditur asper
65. Antistat, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf. Liv. XXIII, 6.
67. Senatu ingenti, ut Senatu magno, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. I, i, 101; Drak. —69. tumidis; conf. ad II, 288. —incendit ira aures, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX, 500; X, 895.
71. Quisque fatigat, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad concilium referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. —72. templum, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.
Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa
Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta
75Romuleis durastis, ait, subcedere muris?
Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
80Propulsum dextra, qui tum mandata superbo
Ore adportabat, tanto per limina templi
Turbine præcipitem revoluti corporis actum,
73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc tempore contigisse comminiscitur. —avum non proprio sensu capio. De severitate Manlii Torquati Cos. v. Liv. VIII, 7. —æquavisse Nobilis; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. —75. durastis, passi estis.
77. Post Cannas, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti ad Tac. Hist. III, 49 pr. —78. in Tarpeia sede, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. Vid. Liv. VIII, 5 pr. —80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. —Propulsum dextra: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. —83 sq. spectante Jove, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset.
En ego progenies ejus, qui sede Tonantis
Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum
Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
Ut vidit majore adeo crudescere motu,
90Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi!
Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?
Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
9587... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6 extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc Torquatum inducit parantem proavita facta, h.e. imitantem ferociam proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. —89. crudescere; v. ad IV, 449. —motu animi, ira. —90. Pro cuncta pudendi, o homines plane probrosi, et omni ex parte famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. Vid. V.L.
91. Sedes belli, consulis imperium, viduata morte Pauli.
95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis?
I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,
Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
100«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,
O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
96. i, quo tendis, adspira ad consulatum apud Pœnos. —98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem Varronis perstringendi captat. —99. Fulminea ira; vid. ad I, 421. —ab ira; cf. ad II, 139. —torvum exclamat, ut apud Virg. Æn. VII, 399. —101. confusus, συγχυθεῖς, perturbatus. —Gradivi turbine, ut II, 4. —102. furibunda, insana. —insomnia id. qd. somnia, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, opinio et persuasio, (ut nostrum Träume) stulta illa Campanorum petitio et postulatio.
Nonne exturbatos jam dudum limine templi
Præcipites agis ad portas? et discere cogis
105Semiviros, quod sit nostro de more creati
Consulis imperium? non unquam sobria pubes
Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti
110Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.
Nec non et foribus propere Campana juventus
105. Semiviros, Campanos luxu effeminatos, ut mox non umquam sobria pubes.
113. Hannibalem, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.
Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis
115Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago
Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,
Ductorem vestris devinctum colla catenis
Romam victor agis, posthac intrare Quirini
Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
120114. Fulvio tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio collega Capuam obsedit; Cell. —115. Venturum decus, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. —117. Cf. ad VIII, 276 sq. —118. agis, adducis. —119. Sacratos sedes; cf. ad III, 501, et X, 367.
Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
Fata placet? veniet quondam felicior ætas,
Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
125Et per bella diu fasces perque arma negatos
Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos esse? —124. pia Roma; cf. ad V, 255. —126. magnanimos; v. ad I, 29. —nepotes, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata fuit, ut Campanum supercilium et Campana superbia etiam proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.
Pœna superborum tamen hæc durabit avorum,
Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
130Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem
Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
Turbatis signum belli. Furiata juventus
Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta
135Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes
Herculei socius decoris, Divisque propinquas
Transierit cursu rupes: ut cæde referta
Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
Lydia Romano turbarit stagna cruore:
140Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ
Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem
Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
128. suos ad suffragia, ferenda mittet Romam: nam civitas præcipue continebatur jure suffragiorum. —129. Carthago, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43.
129. Postquam, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. —131 sq. signum cecinit belli, defectionem a Romanis suasit. —fatale, quod Capuæ fuit exitio. —132. Turbatis; v. ad I, 477. —133. Hannibalem, ut sup. v. 113. —135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4. —137 sq. Clauserit vada cæde, cadaveribus ita fluvium repleverit, ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et sup. ad IV, 621. —138. Eridani, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut passim. —vada; v. ad I, 52. —139. Lydia stagna, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. —140 sq. famæ Tradiderit; cf. ad IV, 73. —142. demiserit umbris, ut I, 439.
His super excisam primori Marte Saguntum,
Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
145Juratumque viro bellum puerilibus annis
Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,
Tot fusis acie, stare inter prælia nullis
Adtactum telis. Superum quum munere detur
Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;
150Fastus exsanguis populi vanumque tumorem
Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?
Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
143. His super, ut I, 60, ubi v. V.L. —primori Marte pro vulg. primoribus annis, ut I, 511. —144. juga Pyrenes, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. —Iberum v. ad I, 480. —sacra parentis; cf. I, 77 sqq. —146. Adcumulant, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57. —150. populi exsanguis, populi Romani, cladibus continuis ad internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» —tumorem; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato spiritu.
153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector. —tanto nomine scil. consulis.
Talia jactantes jam lectam sorte parabant
Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem.
Sed non invictum ponebat pectore robur
Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus
In medios cœtus, neque enim differre dabatur;
160155. jactantes, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam acerbe de Romanis.
157 sq. De Decio Magio; v. omnino Liv. XXIII, 7.
Damnatumque caput temerati fœderis aris
Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,
Sacram atque in magnis positam populisque virisque
Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
165Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,
Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:
Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,
Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
170Novi Dîs animas similes et pectora magnis
Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell. —162 sq. Quæ tanta oblivio recti, quomodo justi et æqui tam inmemores esse potestis, ut fidem sacram (v. ad I, 481 et in V.L. II, 479) atque in magnis positam, quæ magni æstimatur, vel venerabilis est populis et viris, singulis hominibus, adeoque et publice et privatim sanctissime summaque religione colitur, adversam Romanis ostentetis, vel simpl. violetis?
170 sq. Cf. II, 315... 324. —170 sq. Dis similes, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq. —pectora angusta, animum humilem et timidum. —171. capiunt Cannas etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, et Gronov. Obss. I, 17.
Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem
Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
175Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere
Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
180Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter
Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,
173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari deceat. —174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. —175. jura dedere, vobis leges et libertatem reddidere. —176. Terrore, hoste. —Sidicina bella remorunt, propulsarunt bellum, quod Samnites intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; Cell. Cf. ad V, 551.
177 sq. fuqitis sc. Romanos. —additis, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne Exc. VI ad Virgil. Æn. III. —179. Capys, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas et nepos Iulus fuit. —magno Iulo; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. —180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos. Conf. VI, 531.
Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque
Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?
185Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque
Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto
Armavit Natura bono, quam janua mortis
Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»
183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504.
185. Non ita, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. —Decio, δεινῶς pro, mihi. —permixtum fas nefasque, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. —186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; Ern. Cf. ad II, 576. —187 sq. janua mortis patet, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. —188. vita non æqua, iniqua infelici.
189. vana, frustra.
Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno.
Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu
Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
Festinata citus per campos signa movebat.
Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
195Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex
Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
Si parat, obstructas replete cadavere portas,
Et ferro purgate nefas: hic denique solus
200190. Cf. Liv. XXIII, 7.
197. rapite; vid. ad I, 570. —decus hoc, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe. —198. obstructas replete cadavere, cadaveribus; cf. ad IX, 99. —199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, restituerent se Romanis.»
Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,
Audita asperitate viri cœptoque feroci,
Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus
Adstabat muris, propereque arcessere lectos
205Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,
Armatumque fide pectus, rectique cupido,
Et major Capua mens inperterrita mole
Invicta stabat, torvoque minacia vultu
201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. —203. feta ira præecordia; cf. ad X, 14 in V.L. —204 seq. arcessere castris, in castra sua, non procul ab urbe posita. —205. Horrida virtus; v. ad I, 58. —207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. —major Capua, mente, seu animo civium.
Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis
Spernentem increpitans magno clamore profatur:
«Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!
Vecordi Decio, mecum certasse volenti
In decus et famam leti: rapite, ite citati,
215Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante
Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,
Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora
Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.
212. componimur; vid. ad I, 39.
214. In decus et famam leti, ut mors, a tanto viro, quantus ego sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. —217. saxa cælum inpellentia, tangentia, in illud adsurgentia, ut cælum pulsantes scopulos XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. —218 sq. uni calcata Deo, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu Herculis; Lefeb. —Subfuderat ora Sanguis; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. —219. surgebant flammæ, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 in V.L.
Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta
Versabant penitus dirum suspiria murmur.
Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. descripserat: rictus vero et fauces indigne de homine, quamvis furente et irato; Ern. —rictus quidem et fauces hominibus, etiam non furore et ira concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est spumante rictu, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. —221. suspiria, iræ, ut gemitus apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur.
Nec non et Decio propiora pericula mentem
Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
230Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:
Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis
Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
Incessens victor dictis, «Solusne ruentem
235225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, commentus est.
232 sq. pedibus Ductoris sistunt, apud Liv. lib. cit. c. 10. «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» —sublime sedentis; v. ad III, 9.
O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,
240Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)
Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»
Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.
Inlatus velut armentis super ardua colla
Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
245Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit,
Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
236. Divum munera, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse videtur. —238 sq. Cf. ad II, 361. —239. Agenoreis; v. ad I, 15. —241. Magnanime o miles, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29.
243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I, n. 528; v. et V.L. —245. hæsit ut ap. Virg. Æn. X, 726.
At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,
(Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus
250Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum
Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.
En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum
Templorum intrati postes; jam panditur acri
Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
255Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras
Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»
Nec plura effari concessum: obnubitur atra
Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, neque tam acerbis conviciis lacessit. —250 sq. sanguine lætum Humano, sævum, inmanem, sanguinis sitientem militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa adlusio; Ern.
252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti» etc. Liv. l.c. —254. primordia etc. ut XV, 654. —255. mihi fama sub umbras foret; conf. V.L. et ad I, 398. —256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, Capuam Hannibali Cannas fuisse; Cell.
258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. v. 377 sq.
Exin victor ovans sedato pectore tandem
260Spectandis urbis tectis templisque serenos
Lætus circumfert oculos, et singula discit:
Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
Quot bello pateant argenti ærisque talenta:
Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
265Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,
Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. —261. discit, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. —263. bello, in usum belli, pateant, parata et in promtu sint. —264. frenata acies, equitatus. —265. Capitolia, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. —Campus Stellatis, fertilissimus, in mediterranea Campania, de quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. —266. Cererem benignam, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. l.l. p. 1090.
Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo
Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
Paullatim infusa properantem ad litora currum.
270267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. —Phœbus defessis equis inpellebat ab Olympo, cælo, diem, lucem, quam Phœbus spargebat ad metas, Hesperio positas in litore, et Hesperus, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.; Ovid. Met. II, 142.
271. Cat. 63, 305, large multiplici constructæ sunt dape mensæ; Lenz.
Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
Præcipuis multoque procul splendentibus ostro
Adcipitur sublime toris: non una ministri
275Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,
His adolere focos, his ordine pocula ferre.
Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. —dignatus passive, divino honore cultus; Lenz. —273 sqq. splendentibus ostro toris, ut strato ostro et pictis toris ap. Virg. l.c. —274. sublime; v. ad III, 9. —Grex minister; cf. ad I, 173. —275. addita, data. —276. adolere focos, ut adolere penates ap. Virg. l.l. ubi vid. Heyne. —ordine longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz.
277. certis, ab aliis servis penus struitur, coquuntur et adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. aspera pondera auri antiquitus cælati, vasa aurea, et quidem tam aspera, h.e. anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.
Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum
280Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ
Sidonius mensæ miles, faciemque superbi
Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
285Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram
Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L. —280. Stupet etc., ut mirantur apud Virg. Æn. I, 709 sq. —281. faciem, ut IV, 591. —282. oculis mirantibus haurit; vid. ad VIII, 135.
283. ipse, Hannibal. damnat, inprobat, tam splendide parari epulas. —284. agmine, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque multitudinem respexit. —mensas faciles paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. Cf. ad I, 615. —285. Bacchi munera; v. ad VII, 748. —duram, severam.
Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ
290Inter bella tubæ permulcet cantibus aures.
Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,
Electræque toros Atlantidos: unde creatus,
Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
295Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo
Assaracus, nulloque minor famave manuve
Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum; (conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740 sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, iii, 11. —Euboica testudine, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 2. —Personat, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. —Cymes; v. ad VIII, 531.
291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et 177 sq. —furta; v. ad VII, 487.
Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
Campanæque manus: ante omnes ductor honori
300Nominis augusto libat carchesia ritu;
Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
298. Cf. Virg. Æn. I, 747. —299. ductor, Hannibal, honori nominis, in honorem Capyis. Cf. ad IV, 729, et V, 161. —300. libat, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox inrorat mensis. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et VIII, 279. —carchesia; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. —ritu augusto, sancto. Cf. Var. Lect.
Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu
Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
305Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo
Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)
Mens una inviolata mero, nullisque venenis
Potando exarmata, decus pugnæque, necisque
Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.
310Quoque esset miranda magis tam sacra libido,
Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. —gaudia resoluta, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, in gaudia resolvi, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et Burm. ad Petron. Sat. c. 131. —306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. —307 sqq. nullis venenis Potando exarmata, molesto ornatu variata sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu venenum, vires animi frangit; Ern. —308. necis Sidoniæ Hannibalis molem, quia et magnus et difficilis conatus.
310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis artibus, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 sq. —sacra libido; v. ad VII, 9.
Is variis oneratum epulis atque atria tardo
Linquentem gressu comitatus pone parentem,
Postquam posse datum meditata aperire, novosque
315Pandere conatus, et liber parte relicta
Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna
Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque
Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum
Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
320312. atria, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit Serv. ad Virg. Æn. I, 726. —313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. Liv. XXIII, 8. —314. datum, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. —319. Tonanti, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit, vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. —321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.
Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,
At tu securis concede penatibus, et me
325Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas
Hannibalem Superis, o quantum nomine major
323. tremit inceptis, ad incepta majoribus lasso, debili, ævo, senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. —lassum ævum, ut fessa ætas ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. ad Plin. Ep. VI, 21. —324. securis penatibus, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. me linque meæ menti, patere me consilium meum perficere. —325. quod, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro quamvis positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.
Quum senior, tanti pondus conaminis ægra
330Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem
Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
«Per si quid superest vitæ, per jura parentis,
Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
335329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis amens metu dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. dicitur tremebundus sc. metu, et pavida oscula figens; et vers. 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. —334 sq. ne sanguine cernam Polluta hospitia, quod apud Romanos (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime exsecrandum scelus habebatur; Drak.
Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes
Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,
340Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense
Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat
Majestas æterna ducem: si admoveris ora,
345337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. I, 496 sq. —339 seq. Fulmina, quæ vertice fundit, splendorem cassidis, terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421.
343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq. —346. Pauli ingentem umbram; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288.
Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,
Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
350347. in casu, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, tanto, tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. —juxta, prope eum, jacentum, ad mensam adcumbentium. —348 seq. Torpebunt dextræ; cf. Liv. l.l. —desine velle aliquid, Cui nequeas victor superesse, quod si tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; Ern. —349 sq. vincla et Decius; v. Decio indita. —350. erudiunt, docent, commovent. —componere mentem, sedare animi æstum, et a proposito declinare.
Talia commemorans, famæ majoris amore
Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
«Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
355Sidoniæ fodienda manu tutantia regem.
Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,
Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum
352. surdum timori, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad I, 692.
356. Hoc jugulo, et hæc per viscera δεικτικῶς dicta.
Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
360Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ,
Et magna Superum cura servatus in arma
Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt
Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,
Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
365Amisit quantam posito conamine laudem,
Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. —362. Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —tantum facinus, peragi, perfici: nisi malis, tantum virum vinci et occidi, ut peragit ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. —363... 366. dextra Externa, Campani hominis. Hæc sententia exiguam vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. —367. tristia fronte serenant, tristitiam serena fronte dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus haud mirabilem interturbationem causante.»
Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,
370Jam rapido summis curru splendente sub undis;
Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras
Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces
Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur
Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur
375Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento
372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. Vid. ad I, 260 et 675. —Jam dudum de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi vid. Broukh. —374 seq. Spolia jam postridie ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum eliguntur, ut Mago ea secum Carthaginem avehat, et exuviæ inpr. sunt annuli equitum. —376. fausti Superis libamina belli; cf. ad X, 551.
Altera curarum Libycis demittitur oris
Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;
Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto
380Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.
Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum
Eripuere minis, resolutaque vincula collo.
377. Cf. Liv. XXIII, 10. —Libycis demittitur oris, Carthaginem mittitur. —378. reduci, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. —lentas servatus ad iras, sero ei pœnas daturus. —380. Batti urbem, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum Alexandriam deportatum Pellæa Ptolemæi sceptra, h.e. Ptolemæus, rex Ægypti, eripuit minis vehentum, eorum manibus et vinculis liberavit.
381. sceptra Ptolemæi, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. —Pellæa, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68.
383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non mox deinde obiisse traditur.
385. Capuæ Pœnorum animi et corpora luxu deliciisque ita enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Pœnos ipsamque rei indolem. In tota vero hujus deæ machinatione Silio ante oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. —386 sqq. cæco Exitio, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere monet v. 388 sq., tela fallentia et tacitas flammas; v. 396, tacita tela; v. 423, occultam sagittam, et ap. Virg. Æn. I, 688, et IV, 2, occultum atque cæcum ignem. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. —387. inportuna, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. Nati Veneris Ἔρως, et Ἀντέ-Ἔρως, vel ρως et Ἵμερος, a quibus distinguuntur multi Ἔρωτες, ὀπαδοὶ Αφροδίτης, Νυμφῶν παῖδες. Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 turba Veneris, et v. 411 exercitus Cupidinum.
Spargere tela manu passim fallentia natis
Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.
390Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno,
Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis
Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:
Parvula nos arcu puerili spicula sensim
Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.
388. Spargere tela; cf. ad I, 267; V, 19, et VII, 443 seq. —389. flammas; v. ad V, 19.
390. dulce adridens; cf. ad VII, 467. —Eat inproba Juno, σαρκαστικῶς, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad Petron. Sat. c. 115. —391. quid enim sumus? quam imbecilli, si Junoni comparamur? —acta secundis, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, 617. —393. Parvula spicula; cf. VII, 443. —394. nullus sanguis: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector καὶ ἐμὸν βέλος ὀξὺ πάροιθεν ap. Hom. Iliad. υ, 437, et Turnus nostro sequitur de vulnere sanguis ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco Silius orationis colorem petiit. —nostro, quod nos infligimus.
Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,
Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.
Amplexu multoque mero, somnoque virorum
Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,
Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.
400Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,
Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,
Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.
395. mea turba; vid. ad VII, 446. —396. exurite telis; vid. ad V, 19.
397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. —amplexus, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. —399. inmissis Gradivus habenis, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139.
400. Combibat luxus, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut ap. Virg. Æn. I, 749; πίνειν αὔρας, ἔρωτα et similia apud Anacr. XIX et al. Conf. ad V, 274. Pœnos «nimia bona ac voluptates inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. l.l. —402. pugnet, repugnet, recuset. —amomum, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde Assyrio h.l. pro Armenio positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76.