Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,
Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,
Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
430Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,
Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,
Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
430426. Cf. auctores ad v. 415 laudati. —427. Quantus, quanto animo. —prælia miscens; vid. ad I, 69. —429 sq. extrema Cœpta; cf. ad VIII, 25. —coquebant; vid. ad II, 327. —430. foribus sese arduus infert, ut ap. Virg. Ge. II, 145, et Æn. XI, 36.
Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum
Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam
Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum
Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
435Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,
Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,
Perque caput, nullo levius mihi numine, patris
431. cum voce; cf. ad IV, 660. —432 sqq. Jupiter, Juno et Minerva præcipue in templo Capitol., quamvis diversis cellis, colebantur, unde frequenter junctim et invocantur (ut apud Cic. Or. pro Domo c. 57, et in Verr. V, 72; Val. Max. V, 10 ex. 2 al.), et in numis aliisque monumm. vett. (ap. Rycquium de Capit. c. 13; Bellorium Lucern. Sepulcr. P. II, n. 9 et 10, et inpr. Wildium in gemmis num. 129), occurrunt; Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xii, 20. —433, 434. Iliacis, Romanis, ut V, 595; VI, 106 al. —nondum mutata mentem, mitigata. —435. Conf. ad IX, 441 sq. 462; Virg. Æn. II, 616; VIII, 435, 438, ex quibus locis etiam intelligitur, cur poeta caput Medusæ furores Gorg. dixerit, scil. propter oculos torvos et obliquos, iræ furorisque indices. —436. Indigetes Dei; cf. IX, 294. —437. Cf. VI, 113, 123, 416. —438. Magnanimi; v. ad I, 29.
Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis
Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,
Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,
Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo
445Pœnorum melior parietur gloria cæso.»
His excussa incepta minis: jamque ordine jusso
440. mœnia Romæ. —443. Quem tremis; cf. ad II, 53. —cujus formidine somnos rumpis, somnus tuus rumpitur, turbatur. —444. «Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cernerent, jurant omnes;» Liv. XXII, 53. —445. Non major mihi gloria parietur cæde ullius Pœnorum, quam tui.
447. dictata a Scipione, qui ea verbis præivit.
Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
450Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ
Facta recensebat, pertractans vulnera visu,
Hannibal, et, magna circumstipante caterva,
Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.
Quas strages inter, confossus pectora telis,
455Seminecem extremo vitam exhalabat in auras
Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu
Languida vix ægro et dubia cervice levabat.
Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem
Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,
460449 sq. Conf. Liv. XXII, 51, et sup. V, 668 sq.; VI, 1 sqq., 47 sq.; IX, 511 sq. quibus locis poeta jam ea, quæ Livius loco citato tradit, in rem suam convertere occupavit. His itaque prætermissis, novam nunc, eamque satis miram narrationem de equo Clœlium dominum adnoscente, comminiscitur: qualia in recentioribus poetis, a vita heroica remotioribus, displicere, jam recte monuit Ernesti. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. XI, 89. Similia tamen de Centareti equo tradunt Ælian. H. A. lib. VI, 44, et Plin. VIII, 42. —451. pertractans visu, ut præcontrectare videndo ap. Ovidium, Met. VI, 478; oculis comedere et devorare, Martial. IX, 59, et Justin. XXI, 1, similiaque plura ap. Heuman. Parerg. Crit. p. 147; Drak.
455. Seminecem vitam, ut mortuam vitam dixit Lucret. III, 1061; Drak.
460. captivo, captivus, ab eo captus.
Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi
Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.
Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,
465De more inflexis præbebat scandere terga
Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.
Milite non illo quisquam felicius acri
Insultarat equo, vel si resupina citato
Projectus dorso ferretur membra, vel idem
470Si nudo staret tergo, dum rapta volucris
461. glomerans cursum, prop. gressus, pedes in cursu. Conf. ad III, 336, et Virg. Georg. lib. III, v. 117. —pingui, ut uberior III, 261, et nutritas sanguine fruges, apud Petron. Sat. CXX, ubi v. Intpp. —462. Stante cruore, stagnante, ut apud Lucan. II, 103: nam Festus aliique stagnum a voce stare deducunt, et stagnans aqua est stans, paludosa, ac limo turbida, de quo v. Gron. Diatr. Stat. c. 28; Heins. et Drak.
464. submissus in armos, ut ap. Stat. Achill. I, 124; Lef.
468 sqq. Respexit Silius ad duplicem equitis artem, quum citato cursu, vel, capite per dorsum in nates equi inclinato, resupinus jacet, vel erectus in pedes in tergo equi stat; Burm. —projectus, jacens, ut passim. —citato dorso; v. var. lect. —470. Velocitatis notio luxuriante ornatu expressa. —rapta, raptim. Cf. ad I, 569. —471. Transigeret cursu, celeriter, ut ap. Virg. Æn. IV, 154; Drak. —certamina campi, campum, in quo certatur; Ern.
At Libys, humanos æquantem pectore sensus
Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ
Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque
475Erogitat, letique simul compendia donat.
Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,
Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)
«Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est
Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,
480Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim
Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,
Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
473 seq. quinam ille; cf. ad II, 645 in V.L. —sinistræ Depugnet morti, luctetur cum morte acerba; Cell. Conf. ad I, 234. —475. leti compendia donat, adcelerat Clœlio mortem, jubendo, ut telo conficiatur; Cell. Neque donare sine delectu dictum: nam beneficium exhibet tali misero, cui vitæ retinendæ nulla spes est, qui mortem ei adcelerat; Ern.
476. Transiit, vertit se ad Hannibalem, credulus adversis, credens, adversam fortunam non recessuram ab Romanis; Cell. ovanti, victori, Hannibali. —480. Libycos renuit frenos, Pœnorum adspernatur imperium, se Pœnis submittere recusat. —482. sceptra exegit, Tarquinium Superbum regno et urbe expulit. —483. Historia vel tironibus nota ex Liv. II, 9... 14. —fando, fama. —484. Lydia, Etrusca, Porsenæ, Clusini regis. Cf. ad IV, 719.
«Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,
Certabat pulsos per bella reponere reges.
Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus
Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,
Compressere odia, et positum cum fœdere bellum,
490Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda
Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata
Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos
Nondum complerat primævi corporis annos,
Una puellarum Laurentum, et pignora pacis
495Inter virgineas regi transmissa catervas
(Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis,
Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim
Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:
Cui si mutasset sexum natura, reverti
500Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,
Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est
Et genus et clara memorandum virgine nomen.»
485. Mæonia, id. qd. Lydia. Vid. ad IV, 721. —486. reges, rex ejusque familia, ut ap. Liv. I, 39; II, 2, 8 al. —reponere, ut V, 533.
490. Cf. ad II, 653. —492 seq. Cf. XIII, 828 sq. —Clœlia... primævi corporis, ut apud Virg. Æn. X, 345, et Val. Fl. II, 653. —494. Laurentum; v. ad I, 110. Pignora pacis per appositionem vocari catervas virgineas bene monuit Withof. —496. virum, Coclitis et Mucii Scævolæ. —497 sq. mirantem Thybrim Tranavit, ut apud Claud. in Eutrop. I, 447, et similia ap. Ovid. Amor. II, ii, 1, et Catull. LXV, 15; Drak. Cf. ad I, 49, et V, 542. Adcedit autem Silius hic eorum opinioni, qui Clœliam natando Thybrim transmisisse dicunt (v.c. Liv. II, 13); quum alii (e.g. Florus I, x, 17) velint, eam equo insidentem flumen trajecisse, quorum sententiam firmat statua equestris in memoriam hujus facti a Romanis ipsi posita, de qua v. Liv. l.c. et gemma ap. Beger. Spicil. antiq. p. 73; Drak. Sed forte equo insidens tranavit flumen. —498. frangens undam ulnis, ut III, 457. —501. juveni, Clœlio. —hinc, ab hac Clœlia.
Talia dum pandit, vicinus parte sinistra
Per subitum erumpit clamor: permixta ruina
505Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli
Eruerant corpus media de strage jacentum.
Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna
Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!
510Pulvere canities atro, arentique cruore
Squalebat barba, et perfracti turbine dentes
Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.
503 sqq. Silius exornat Liviana XXII, 52: «Consulem quoque Roman. conquisitum sepultumque quidam auctores sunt.» —504. Per subitum, vid. ad VII, 527.
507. Recte jam compararunt Virg. Æn. II, 274, ubi v. Cerda et Heyne. —508. Cf. ad VIII, 290; Plut. vit. Æmilii Pauli, Camers ad Flor. II, 13, et Schweigh. ad Polyb. II, 5 sqq. —Taulantii, Illyrica gens, dicta a Taulante, Illyrii f. unde IIlyrici nomen adcepisse feruntur. Vid. Mel. II, 3; Thucyd. I, p. 17; Ptolem. III, 13. —509. Vertit, evertit.
510. sq. Cf. Virg. Æ. II, 272, 276 sq. et sup. VII, 343, et Hor. Od. I, xv, 20: Crines pulvere collines. Ed. —512. Muralis saxi, ut VI, 269; IX, 568. —toto corpore vulnus, ut V, 333, ubi Drak. comparavit Ovid. Met. III, 237; VI, 388; Stat. Th. V, 608, ut N. Heins h.l. Ovid. Met. XV, 529, de Hippolyto, «unumque erat omnia vulnus;» et nostras Racine, Phèdre, Act. V, sc. 6: «...Tout son corps n’est bientôt qu’une plaie.» Ed.
Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor
Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,
515Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,
Et populo consul totas edissere Cannas.
Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste
Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,
520Funere supremo et tumuli decoretur honore.
Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus
513. geminatus gaudia, geminatis gaudiis: nam ad victoriam tanti viri cædes adcesserat. —515. Fabio sedenti; conf. ad III, 142, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq. —516. Cannas, cladem Cannensem. Cf. IV, 505 seq.
522. fata vocabunt, ut IV, 508. Idem est sensus ad Æn. I, 98. Ed.
Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,
525Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,
Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,
Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,
Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos
Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni
530Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ
Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,
Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.
524. Imitat. Virg. Æn. VI, 176 sqq., et XI, 135 sq., 182... 212, ad quæ loca v. Heyne. —526. Comparant Liv. VIII, 30 med. XXX, 6; XLI, 12; Virg. Æn. VIII, 562, et Fabrett. ad Column. Traj. c. IX, p. 312. —527. munera, inpr. arma, ut ap. Virg. Æn. XI, 195. —528 sq. sparso Agmine, militibus passim per silvam missis. —530 seq. comæ, ut IV, 682. —albæ; nam folia inferius candida sunt. Cf. Heyne et Brouckh. ad Tibull. I, iv, 30. —531. alma; v. ad III, 203. —532. ilex proavorum condita seclo, ut fere supra v. 165.
Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,
Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.
535Funereas tum deinde pyras certamine texunt
Officium infelix et munus inane peremtis;
Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus
533. amantem litora pinum, quia naves inde conficiuntur: an quia in litoribus crescit? Lefeb. ad septimam pini speciem respici existimat, de qua v. I. Bauhin. Theatr. Botan. Zwingeri, pag. 158. —534. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. III, 64, et VI, 216; Jani ad Hor. Od. II, xiv, 23. —mæstas ad busta cupressos, quæ circa rogum positæ tristem præbent adspectum.
535. certamine; v. ad VII, 719. —536. Officium infelix, superstitibus amicis, ut triste ministerium, Virg. Æn. VI, 223, et munus inane peremtis, qui neque sentiunt illud, neque eo in vitam revocantur, ut ap. Virg. Æn. VI, 886, et vanus honor, Æn. XI, 52, quod jam alii monuere. —537. Cf. ad III, 399, et VI, 1. —stagna; vid. ad VII, 282. —538 sq. Titania Orbita, solaris currus, sol. Eadem res vario ornatu expressa.
Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena
Ignibus, atque sui terris rediere colores,
Subponunt flammam, et manantia corpora tabo
Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem
Formido incerti casus, tacitusque pererrat
545Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui
Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.
540 sq. Conf. V, 55 sq. —Phaethontia frena, solis equi, ut Phaethontia ungula, VII, 206. Cf. Virg. Æneid. V, 105. —541. colores sui terris rediere, h.e. tenebris involuti et absconditi rursum adparebant; Drak. coll. V, 56, et Virg. Æn. VI, 272. —542. Subponunt flammam, acervo armorum. Ævo heroico (Hom. Iliad. ψ, 154, 226 seq.; ω, 788 seq.) rogus interdiu quoque strui, sed vesperi adcendi, et per noctem ardere solebat; quod jam monuit Heyne ad Virg. Æn. XI, 202, quo tamen loco initium potius noctis designari, ut v. 188 sq. ea, quæ interdiu circa adcensos rogos facta sint, referri crediderim. —543 sq. Merito hos versus inter lumina carminis Siliani refert Ernesti, monetque in tam funesto loco nos veluti recreari notatione indolis animi nostri, qui aliena mala considerans facile soleat in hanc cogitationem deduci: quid, si tibi olim similia adcidant? —546. Cf. IV, 77, et ad II, 574.
At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo
Ingenti mons armorum surgebat ad astra.
Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
550Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:
Primitias pugnæ et læti libamina belli
Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,
«Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,
Arma electa dicat spirantum turba virorum.»
547 sq. Hunc locum de tropæo Marti erigendo agere, et maximam partem e Virg. Æn. XI, 5 sq. expressum esse, observat Ernesti. Sed arma, deorum cuipiam sacrata, non tropæa incendi solebant. Cf. v. 526 sq., et loca ibi laudata.
549. pinum, facem, ut ap. Virg. Æn. IX, 72. Cf. v. 555. —flamma comantem; v. ad VI, 183. —550. in vota ciebat; v. ad II, 115. —551. Primitias pugnæ, et libamina belli, ut apud Virg. Æn. XI, 16, ubi v. Heyne. Cf. IV, 827; XI, 376; XV, 262. —552. Ausonio de nomine, de Romanis. —553. genitor; v. ad I, 606, et III, 126 in V.L. —votorum haud surde meorum; cf. ad I, 692. —554. spirantum, viventium. Inest simul gratiarum actio pro vita conservata; Ern.
Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis
Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras
Actus apex claro perfundit lumine campos.
556. Flagrantem molem, acervum armorum. —caligine, fumo, ut ap. Virg. Æn. XI, 187. —rupta, flamma fumum perrumpente. —557. apex; v. ad II, 631.
559. Hæc non ad arrogantiam, sed ad generosum aliquem sensum munificentiæ erga hostem, at virum magnum, referenda esse, monet Ern. Humanitati id quoque tribuere Valer. Max. V, 1 ext. 6; notavit Drak. qui etiam laudavit sup. VI, 670 seq. et Dempster. ad Rosin. Antt. Rom. V, cap. ult. Cf. etiam inf. XII, 473 seqq., et XV, 387 seq. Exsequiarum quidem honos Paulo habitus humanitatis sensum indicat; sed verba hostilis leti jactabat honorem, vix aliam explicationem admittunt, quam quod simul de cæde tanti viri gloriatus sit Hannibal, vel quod tam honestum Pauli letum laudaverit. Hæc interpretandi ratio propter v. 520 seq. (cui fortia et hoste me digna... corda etc.), et 572 sq. præferenda: sed et sic hæc verba aliquam certe superbiam produnt et redolent.
Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti
Stramine composuere toros: superaddita dona,
Funereum decus; expertis invisus et ensis,
Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.
565Non conjux native aderant, non juncta propinquo
560 seq. Cf. Virg. Æn XI, 64... 67, et Stat. Th. VI, 54 seq. Drak. qui et torum monet esse feretrum, lectum exsequialem, de quo vide Gron. Diatr. Stat. c. 17, et Kirchman. de Fun. II, 9. —561 sqq. Cf. Virg. Æn. XI, 72... 92, et 193 sq.; Lucan. VIII, 727 sq.; Stat. Th. VI, 201 seq. et sup. v. 527. De more autem, arma insigniaque mortui cum ejus cadavere comburendi v. Kirchman. de Fun. III, 5 et al. —563 seq. Fasces cum securibus, qui modo terror et superbum fuerant insigne, nunc vel laceri erant et fracti, vel in pugna ab hostibus capti.
565 sq. Exsequiæ Pauli non decorabantur pompa funebri; sed eam laudes Hannibalis abunde compensabant. —567. Præcedens prisca imago, majorum imagines prælatæ. De quo more et de orationibus funebribus (laudationibus, λόγοις ἐπιταφίοις), quæ pro rostris haberi solebant, et ad quas poetam, v. 569, respexisse jam monuit Drak., v. inpr. Polyb. II, 53, 54, ubi cf. Schweigh.
Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
570Murice suspirans inicit velamina, et auro
Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas
Virtute et factis animas: tibi gloria leto
Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
575569 sq. Conf. Virg. Æn. XI, 72 sq. —laudator, ut apud Liv. II, 47, et Plin. Ep. II, 1: Hic supremus felicitati ejus cumulus adcessit laudator eloquentissimus. —pingui Murice, dibapha purpura. Sic fere pinguem colorem dixit Plin. XXXVII, 8 extr. et pingue aurum, Pers. II, 52. Cf. ad VII, 354. —570. inicit; vid. ad I, 113. —auro Intextam chlamydem, ut ap. Virg. Æn. VIII, 167. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 345. —571. honore; vid. ad II, 483, et Æn. XI, 61. Ed. —572 seqq. Nobilissimi versus, translati e Virg. Æn. XI, 96 seq., ubi v. Heyne. —superbas, magnas, præcellentes, ut θυμὸς ὑπέρβιος ap. Hom. Odyss. ο, 212; D. Heins. Possis et ornatas, vel augustas, venerandas, ποτνίας, exponere. Cf. Lucan. VI, 807; Val. Fl. VI, 735; Heyne ad Virgil. Æn. I, 21; XII, 326, et Gron. ad Sen. Œd. 804. —574 sq. Fortuna labores Versat, vario modo regit, ut apud Virg. Ecl. IX, 5. Forte et poeta ad fortunæ rotam respexit, de qua vide supra ad VI, 121.
577. Veteres rogo demum incenso animas in cælum subvolare putabant, ut de anima Pompeii Lucan. IX, 1 sqq.; Barth. Ad hanc superstitionem pertinet mos in consecratione Imperatorum usitatus, ut nempe, incenso rogo, ex summa ejus parte dimittatur aquila, qui ipsam principis animam in cælum ferre putatur: (v. Herodian. IV, 2 extr.) unde consecratio in numis nunc sola aquila, nunc ei insidente Imperatoris effigie indicatur; Drak.
Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
580Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem
Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.
Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
585578. Fama cladis Cannensis. Silius ante oculos habuit locum Virg. Æn. IV, 175 sq. ex quo tamen non nisi pauca orationis suæ pigmenta et lenocinia adoptavit, desperans, se ejus præstantiam adsequi posse. Cf. VI, 552 sqq. —gliscente sono, crescente rumore. —579. primamque; v. ad II, 235 in V.L.
580 sq. Cf. Liv. XXII, 54 et sup. VI, 555 seq. In arce Tarpeia, seu Capitolio omnem spem ponunt. —582. stare; vid. ad II, 639 in V.L. —582. vacuum sine corpore nomen; v. ad I, 293.
585. rapi, diripi, ut ap. Virgil. Æn. II, 374; Lucan. III, 99 al.
Lux una eversas bis centum in strage curules,
Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;
590587 sq. De numero cæsorum Romanorum, qui varie traditur, et quem poeta more suo non subtiliter exsequitur, v. Polyb. III, 117; Appian. R. Hannib. c. 25; VV. DD. ad Liv. XXII, 49 et 50; Magazin für Philologen, Brem. 1796, T. I, p. 71 sqq. Sensus est, ducentos Romanos, quibus jus fuerit in sella curuli sedendi, obcubuisse; Drak. —589. cf. VII, 378.
Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est
595(Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis
Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
592. Silius et variavit, et contraxit, et amplificavit narrationem Liv. XXII, 55. —Sed vero sed enim; v. ad I, 33. —593. omnia lustrans, ratione animoque, ut ap. Cic. Off. I, 17 h.e. secum reputans. —595. adproperemus quæ ad urbem defendendam pertinent.
Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
600Nudate, et clipeos in bella refigite captos.
597. sedere, ut ἧσθαι, et καθῆσθαι, tempus inutiliter et nihil agendo consumere, perdere, ut sæpe ap. Sil. v. Ind. et exempla larga manu suppeditata ab Heins. et Drak. inf. ad XII, 64; Heins. ad Virg. Æneid. XII, 237; Græv. Lectt. Hesiod. c. 11 et 12; Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq.; Bergler. ad Alciphr. lib. I, 25; Upton. ind. Epict. v. κάθημαι; Krebs. ad Plut. περὶ ἀκούειν, p. 153. Sic et stare passim, de quo v. ad I, 341; IV, 44; XII, 41. —598. gliscunt adversa, crescit calamitas et periculum. —599. «Vetera hostium spolia detrahunt templis et porticibus,» Liv. XXII, 57. Cf. Flor. II, vi, 23, et sup. I, 617 sq.; IV, 12 sq. —600. refigite, de pariete atrii deripite, revellite. Cf. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 11, et Heins. ad Ovid. ep. Her. VI, 104. Spolia tamen plerumque non in atriis, sed postibus et foribus, in adspectum prætereuntium suspendi solebant. Cf. VI, 434, 446, et Lips. de Mil. Rom. V, 17.
Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster
Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
601 sqq. Summa δεινότης in his verbis inest. Et numero et viribus ad patriam defendendam satis etiam nunc valemus, modo fortes erimus. —602. horrida lues, Hannibal, vir sævus et exitiabilis, ut et pestis, labes, ὄλεθρος et al. —604. Maurus agilis ad exsultandum, non ad urbem obpugnandum, et nudato corpore, sine clipeo et galea. Conf. Claudian. loc. class. de inbelli hoc populo B. Gildon v. 432... 441; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, ii, 39.
Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,
Varronem adventare vagus per mœnia rumor
Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ
Litoribus solus vacuis ex æquore sospes
610Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve
Jactato dextras, ipsamque odere salutem
Unius amissa superantis puppe magistri.
605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur. Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern. —acuit; v. ad I, 113. —lapsas mentes, ut supra v. 309; IV, 745. —608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup. v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern. Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq. quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid. VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis cecidisse.
Hos mulcens questus Fabius deforme docebat
Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
Adversis etenim ferri non esse virorum,
Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.
620Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum
Inluxisse diem, quo castris viderit ire
617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia. —Adversis ferri, moveri, se iis dare ac permittere, ut ferri avaritia, libidine, crudelitate ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71; Tusc. Qu. III, 2; aura populari non consilio ferri apud Liv. VI, 11, et agi secundis inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern. Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140. —618 sq. Qui Martem inscribant genti, qui genus Martis esse glorientur; Barth. Adv. II, 13. —Condere dolores, dissimulare, coercere iram, et ex pœna solatia poscere luctus, aliorum pœnis et suppliciis iram sedare et solatia quærere; Ern.
620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo hortatu sedaverat animos; Ern. —621. ire castris, ad castra, ut ire sorori XV, 327; Drak.
His dictis sedere minæ, et conversa repente
Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno
625Consulibus reputant cæsis erepta duobus.
Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
Gratantum, magnaque actum se credere mente
Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
623. sedere, sedatæ sunt. —624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn. II, 73.
626. effundit se; v. ad II, 151. —628. avis sceptrisque superbis, priscis Romanis, et potenti ac claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645. —629. Laomedont. Trojanorum, et hinc Romanorum.
Nec minus infelix culpæ, grandique pudore
Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum
Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,
Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.
Quod vero reduci tum se populusque Patresque
635Obferrent, non gratari; sed poscere natos
Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes
Ire videbantur laceranda ad consulis ora.
Sic igitur muto lictore invectus in urbem,
630 sqq. Ingeniose Varro, culpæ sibi conscius, dejectis oculis incedere, et iram populi pœnamque metuere fingitur. Cf. IX, 651 sqq.; conf. sup. v. 393... 399.
634 seq. se Obferrent, obviam irent.
638. Lictores, Varronem præcedentes, non audebant obviam plebem solemni formula, date viam consuli, submovere, sed taciti ibant; Dausq. et Cell. —639. Damnatum Superis, quoniam diis iratis factum erat, ut Varro vinceretur; Ern.
At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,
Præcipitant curas: raptim delecta juventa
Servitia armantur; nec claudit castra saluti
Postpositus pudor: infixum est Æneia regna
Parcarum in leges quacumque reducere dextra,
645Proque arce, et sceptris, et libertatis honore
Vel famulas armare manus. Primæva suorum
Corpora prætexto spoliant velamine, et armis
640. Cf. Liv. XXII, 57 extr., et Justin. V, 6. —641. delecta juventa, delecti juvenes, et quidem servitia, h.e. servi armantur, ut ap. Liv. l.c. octo millia juvenum validorum ex servitiis. Cf. V.L. et ad III, 383. —642. Non puduit Romanos armare servos pro salute patriæ; Mars. Servi enim, nisi summa necessitate cogente, ad militiam arcessebantur, quod vel tironibus notum est. —643 sq. infixum, decretum, est, Æneia regna, remp. Rom. quacumque dextra, quibuscumque militibus, in leges Parcarum reducere, ita tueri, ut ad imperium orbis terrarum, fato constitutum (sceptra, v. 645 et sup. v. 630), pervenire posset. Cf. IX, 475 et al. —646 sq. «Juniores ab annis septemdecim, et quosdam prætextatos scribunt» Liv. l.l. —Primæva Corpora, juvenes. Cf. v. 493. —prætexto velamine, prætexta, qua præter magistratus et sacerdotes etiam pueri puellæque ingenuæ utebantur, unde prætextati et pueri dicuntur. —648 sq. Cf. II, 318 seq. —hostis cæde, in castris et media bellorum cæde.
Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro
Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum
Millia), miranti durarunt prodere Pœno.
Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,
Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse
655Damnatis Siculas longe meritare per oras
Inpositum, donec Latio decederet hostis.
650 sqq. cf. Liv. XXII, 58 sqq. et Cic. Off. III, 32. —Iidem Patres Fabiusque (v. 640) legatos captivorum, obsecrantes ut redimerentur, Hannibali, Romanorum constantiam animique magnitudinem miranti, prodere durarunt, tradendos pervicacius censuerunt. —652 sq. nec pauca Millia, octo ap. Liv. XXII, 59, med. —durarunt; cf. ad II, 463.
653. Nihil turpius, imo scelestius videbatur, quam cives armatos capi potuisse. Cf. Liv. XXII, 59 pr.; Eutrop. III, 6, et Cic. l.l. —654... 656. Iis, qui damnati erant, quod fugerant, inpositum, ut in Sicilia meritarent, vel mererent, sc. stipendia, donec in Italia bellum esset. Cf. Liv. XXIII, 25.
657. Talis et tanta tum fuit Romanorum virtus et animi magnitudo! cui respicit Romam: post tuum, o Carthago, excidium, si fatis placuit, Romæ mores mutare in deterius (quod omnino contigisse satis notum est) potius vellem, ut tu, Carthago, maneres; Cell.
Hic operæ pretium mihi visum est pauca transcribere ex maximo inter Gallos scriptore, Montesquieu, Grand. et décad. des Romains, cap. IV:
«Rome fut un prodige de constance..... Elle fut sauvée par la force de son institution. Après la bataille de Cannes, il ne fut pas permis aux femmes même de verser des larmes: le sénat refusa de racheter les prisonniers, et envoya les misérables restes de l’armée faire la guerre en Sicile, sans récompense ni aucun honneur militaire, jusqu’à ce qu’Annibal fût chassé d’Italie... Ce n’est pas ordinairement la perte réelle que l’on fait dans une bataille, c’est-à-dire, celle de quelques milliers d’hommes, qui est funeste à un état, mais la perte imaginaire et le découragement, qui le privent des forces que la fortune lui avait laissées.» Ed.
1. increbescere c. Tell. ut rubescere a ruber, unde hanc orthographiam probant Lefeb. et Heins. ad Virgil. Ge. I, 359; Æn. III, 530; VIII, 14; XII, 222, 407. MSS. codd. sæpissime variare monuit Drak. —8. Ad manes deferte: viris, nisi gloria mortis, Nil superest frustra conj. Burm. —10. Heic Cell. et Barth. Adv. II, 9. Velocior, ut XV, 573, malebat Withof. quia mox sequitur citatior. —13. certamine Oxon. —14. Pœnus Gradivo mentem Cato Col. Pœnus G. m. et Cato Ox. Pœnis Gradivus mente Put. Pœnis Gradivus mentem R. 3; Pœnis Gradivus mentem Cato R. 1, Parm. Med. Benes. Pætus Gradivus mente et Cato Ald. Petus Gradivus mente cito f. Mars. Pætus, Gradivus mente, et cito f. ed. Paris. Colin. Dausq. Cell. et al. Pætus, Gradivo intentum et Cato fertur male corrig. Barth. Adv. II, 9; sed ingeniose N. Heins. Plenus, vel potius Fetus Gradivo mentem Cato, ut XI, 203; XIII, 592; XVII, 379, 447. —15. densis Col. densens conj. N. Heins. Cf. ad IV, 159. Sed græcismi in deliciis sunt poetis, inpr. Silio.
18. Adduxere gradus, h.e. contraxere (ut conligere IV, 391, et VII, 695), emend. N. Heins. —23. Ultima syllaba voc. sanguis producitur, quia in cæsura est, ut passim, v.c. ap. Ovid. Met. X, 459; (quem locum Silio ante oculos fuisse, suspicabatur Drak.) sed et extra eam ap. Ovid. Fast. VI, 488, et Tibull. I, vi, 66. Conf. Burm. ad Ovid. Met. XII, 127; Intpp. ad Hor. Od. I, xv, 36, et, quos Draken. laudavit, Gifan. Ind. Lucret. voc. sanguis; Bulæus ad Val. Fl. III, 234; Grotius ad Lucan. II, 338, et Brouckh. ad Tibull. I, vii, 72. —26. mali (periculi) formidine conj. N. Heins. —29. Ita quatuor scripti, jam alter Benes. Vulgo viro: alter, omissa voce atque, qui hiatus pluribus Silii et Maronis (v.c. Ecl. III, 6) locis firmari potest.
32. Acres Oxon. Put. R. 3; Mars. Ocris non est Latinum nomen, unde Ocres conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Fast. VI, 627. Id recepit Lefeb. et Marsus in notis exhibuit. —33. Sternuntur telo maluerit. N. Heins. quia tempora leti mox suhsequuntur; leto h.e. letiferis armis. ut mortes mittere et al. nec legendum telo, quia gladio cæsi v. 38; Withof. —37. corno (h.e. hasta cornea) Col. Vulgo cornu. Utrumque recte dicitur: nam cornum et secundæ et quartæ declinationis esse, monuit jam Drak. ad h.l. et inf. ad v. 122. —38. cæsis scripti et Parm. cæsi R. 1, Med. Cell. cæsus R. 2; cæso Nicander dedit, quique eum sequuti sunt. —43. Mors corrig. D. Heins.
46. fuissent Puteol. Vulgo fuisset. —48. spes ultima R. 1, 3, Parm. Mediol. Benes. ut VIII, 667, et XVII, 202. Sed vulgata quoque lectio non spernenda. Conf. inf. v. 274, et VII, 1. —49. Ita Colon. Incassum removes Oxon. et Put. Vulgo Incassum renovas. —51. trementem Put. unde frementem conj. N. Heins. Sed Drakenb. contulit VI, 598, et VIII, 232. —52. abscidere Col. vid. ad III, v. 552. Vulgo abscindere. —54. belli maluerit N. Heins. —58. Vulgo Hanc, quod recte forsan revocavit Lefeb. Huc Col. quod elegantius videbatur N. Heins. nescio quare.
61. Pertulerunt, non Pertulerint, Colon. Confer ad lib. V, v. 264. —67. furit Ven. Marsi. Vulgo sinit, quod retinuit Lefeb. qui monet, illud idem esse quod vers. 57, datur, hoc est, conceditur, sunt Colon. —69. certamina Oxon. —70. virum Colon. Vulg. viro.
76. melior plantæ opinabatur N. Heins. coll. V, 333; VII, 620. Sed Drakenborch. vulgatam lect. similibus exemplis firmavit, XIV, 500; Virgil. Æneid. V, 68, inpr. 152, 430; IX, 556; XI, 338; Hor. Epist. I, x, 34, ubi vid. Bentl. Acheram Col. et Ven. Marsi. Vulgo Acerram; vid. ad III, 299. —77. Bellicus Col. quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Sic recte c. Col. In c. Teli. Belicos: hinc forte melius Belicus. A regione Galliæ, ubi antiquissima urbs Belica, Bellium, Belley. Qui refert canes Gallos Oppianus, nil habet de Belgicis, nec alii. Refert quoque canes Anglos, agassæos dictos: an ita forte intelligeretur Belgicus q.d. Anglicus; nam Belgæ quoque fuerunt in Anglia: videant docti.» Ulitius etiam ad Gratii Cyneg. vs. 202, et in Proleg. p. 81, monet, ἀκυρόλογον esse, quod Silius canem Belgicum in apros inmiserit. Neuter vidit, Belgicum esse id. qd. Gallicum; (cui enim non nota Gallia Belgica?) Gallicos vero canes, quod jam Dausq. monuit, tamquam venatui aptos memorari ab Ovid. Met. I, 533, et Martiali III, 47. —78. tersa Nare perperam scribendum putabat D. Heins.
84. desinit iræ Modius restituit e Col. Vulgo ire, scilicet in Hannibalem. —86. Ita Col. Vulgo Advocat ignavum sæva ad certamina probb. Barth. et Dausq. Advocat hinc navum Benes.
93. Cristæ, non Christæ, Col. et primæ edd. —99. nece est ex conj. Dausq. et N. Heins. Ille etiam nece p., et hic necis tentavit; necemet Ven. Marsi. Vulgo necem, p. —100. secutis Put. et Ven. Marsi, secutus Col. et Ox. Vulgo secuta. —104. Ita Put. et ed. Gryph. agmine etiam in Oxon. R. 1, 3, Med. Ven. Vulgo hac luce, et agmina natos, quod, per adpositionem dictum, non displicebat N. Heins. agnita, scilicet certamina, in mentem venit Dausq. —107. galeæ R. 2. —112. vocantes Puteol. et vacantis Colon. unde pugnæ vocantis emend. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. II, vers. 338; XII, 125 et al. vid. supra not. ad IV, 508. Id recepere Drakenb. et Lefeb. Sed simpliciorem sensum esse, patrem filios vocasse, ut præsentibus exemplum pugnæ præiret, jam monuit Ern. —113. Et medias hasta scripti et edd. vett. a quibus etiam abest versus a Nicandro procusus, Stridentem gelidis vibravit viribus hastam, Quæ medias raptim velox prætervolat auras. Hanc vulgatam lectionem, quæ magnopere languet, (inpr. ob verba raptim velox p.) etiam Drak. servavit, cui tamen, ut et N. Heins., locus perplexus et mutilus videbatur. Ego extruso versu spurio En pro Et reposui, quod Lefeb. jam fecisse video, qui ita interpretatur: «prætervolat auras cum hasta, cujus idiotismi plura sunt exempla in poeta.» Sed mea qualicumque sententia verbum prætervolat e marg. in textum inrepsit, et poeta transverberat, vel diverberat (ut Virgil. Æneid. V, 503), vel simile quid scripsit. —115. Ac senium Col. Vulgo Atque senem.
116. Quisnam dedit Nicander, quem sequuti sunt editores tantum non omnes. Confer ad II, 645. —117. senio dextram, non dextram senio Col. Obfendit tamen nos vox senium, quæ modo præcessit. —119. ausi, vel hastæ pro ista malebat N. Heins. Ego τὸ ista δεικτικῶς adcipio. —121. corno, non cornu, Col. prob. N. Heins. Cf. ad v. 27. —124. Libycam feta t. l. Col. neque aliter Oxon. Put. R. 1, 3, Med. nisi quod in iis sæva, vel scæva pro feta. Vulgo Libyca feta t. leæna. Sed Libyca fetam t. leænam recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepi cum Lefeb. Libyca fetæ tellure leænæ conj. Scalig. ad marg. Silii. —125. Hunc versum ex scriptis addidere Modius et N. Heins. —126. rabidi, non rapidi, Col. Oxon. R. 2. Conf. ad V, 451. —129. urguentes hastas maluerit N. Heins. trepidantibus Puteol.
134. huic armiger acrem F. M. conj. N. Heins. qui tamen monet, una ira exponi posse, pari ira, et prorsus eadem, qua dominus. Ego potius crediderim, hunc esse sensum h.l. Abaris non arma modo Hannibalis ferebat, sed una, simul, ira, iratus, flammabat Martem h.e. Hannibalem ad bellum, ad virtutem. —137. lacessat scripti et priscæ edd. At vulgata lectio lacessit forte loco non movenda. —138. fructum malebat N. Heins. —140. Transegit Put. quod recepit Lefeb. —144. Sors vitiose ed. Dausq. —151. Quercentis Colon. Nomen viri ex Virg. Æn. IX, 684, notum, ut Lucas ex Æn. X, 561. Vulgo Quærentis.
157. raptam Libyci, non Libyci raptam, scripti. —162. demisit Colon. et Puteol. dempsit Oxon. Vulgo depressit. —165. consita præstare putabat N. Heins. Sed Drakenborch. jam recte monuit, quercum ab origine consitam sine sensu dici, et quercum ab origine sua, quum primum consereretur, cognitam proavis esse antiquissimam, proavorum ætate consitam.
172. noctem pro mortem Oxon. quod placebat N. Heins. Conf. ad II, 574. —173. Porcis Col. Phorcus in aliis. Cf. not. ad II, 59. —175. tristique Deæ Col. tristisque Dea emend. Barth. Adv. II, 9. Vulgo tristisque Deæ. —176. Hinc ed. Cell. et Drak. Sed in reliquis libris Hunc. —177. e, non ex, meliores libri. —181. utrique Col. unde coxæque utrique recte, puto, corrig. N. Heins. —182. Ita Col. ense super vomet Ox. Vulgo ense; supervomit, vel supervenit.
185. cohorti Parm. coorto emend. N. Heins. coacti h.e. densati, in unum coeuntes, conj. Burm. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 512. Sed coorti h.l. bene dicuntur Numidæ, qui, ut Livii verbis utar, specie transfugarum in mediam Romanorum aciem recepti, ductique ad ultimos, quieti aliquamdiu manserant, et nunc repente omnes commoventur. Similiter Livius dixit coortos gladiis rem gerere II, 30; cooriri ad bellum et in pugnam IV, 56; XXI, 32; coorti III, 41, pr. Vulturnus coortus in Romanos XXII, 46; omnibus in eum coortis VII, 3. —186. everso Col. Sed, quod jam Draken. monuit, Numidæ aversam adorti sunt Rom. aciem, teste Liv. XXII, 48. —192. viros recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepit Draken. Conf. ad VIII, 659. —193. evulsa Col. Vulgo avulsa. —196. connisus, non connixus, scripti. Conf. ad II, 123. —200. accurrentis Col. Vulgo occurrentis, probb. Dausq. et Lefeb. —201. prosperus ausis Col. Puteol. R. 2, et Mars. Inmori ausis dicitur, ut clavo XIV, 404, et hastæ Val. Fl. VI, 570, Drakenb. Vulgo prosper in ausis.
204. canentes malebat N. Heins. Sed conf. IX, 497 sq. 502. —205. reluctantes procellas Col. quod olim N. Heins. ad Claudian. in Eutrop. II, 171, probavit, sed in not. ad h.l. recte rejecit; v. not. —208. erit Col.
219. Viriathus, non Viriatus, Col. v. ad III, 354. —227. obtundit, vel obtexit, vel offundit scribendum censebat N. Heins. Sed vid. not. abtendit Tell. et R. 2. —229. ritu moris mira dictio. Forte leg. ritu victoris Hiberi. —233. est in Col. A reliquis libris abest. cauta pro tanta conj. N. Heins.
239. vulnere, non pulvere, scripti et R. 2. —243. teli inpatiens et fremebundus emend. N. Heins. Utrumque probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed h.l. agitur de Paulo et leone, qui, inruenti hominum multitudini inpares, pedem referunt, et letali vulnere adcepto, patienter magnoque animo mori malunt, quam fugere. Conf. not.
247. incumbunt, non incubuit, Colon. Puteol. R. 2. —251. connisus, non connixus, scripti; vid. ad lib. II, v. 123. —252. subjecta Put. Tell. R. 1, 3, Parm. Mediol. et al. —253. Hic versus si non totus interpolatricem manum, certe vel incuriam poetæ, vel corruptelam redolet: nam locutio super incumbere modo præcessit, et verbum cœptare mox sequitur. —254. Cum Col. Oxon. R. 1, 3, Parm. Med. et Venetæ Marsi. Vulgo Cui. —255. effunditur Parm. et Beness. effudatur R. 1; sed effunditur, vel effuderat a m. sec. —256. rediva Putean. recidiva recte, puto, emend. N. Heins. et recepit Lefeb. vid. ad I, 106.
260. libatus suspic. N. Heins. quo sensu et degustare atque perstringere dicitur. Sed v. not. ad V, 602. —266. totum tunc primum Oxon. totum tunc primi, vel Ætoli tunc primum, quod Lefeb. recepit, conj. N. Heins. —267. Ita Colon. Vulgo relictum est. —269. si, non sic, Col. —270. damna superstas conj. N. Heins. Sed damna h.l. dicitur bellum damnosum et exitiabile, cujus calamitas v. 269, 271, imaginibus, a re bellica petitis, adumbratur. —273. Cape, spes, hunc, unica rerum, vel cape, dux, quæso, unice rerum Fessarum, hunc cape cornipedem corrig. Burm. inprob. Lefeb. qui monet, τὸ unice ad nobilius genus spectare, quo et ipse illud retuli in not. ad V, 495. At nunc nodum ita solvi posse vix crediderim, et prior potius Burman. emendatio probanda videtur, coll. IV, 815, et VII, 1.
278. restant Put. R. 1, 3; Parm. Med. —281. postes pro portæ Put. —282. et ante rerum inserendum putabat N. Heins. et ita distinguendum: atque hinc ocius urbis c. portæ, (ruet hæc ad m. p.) Dic, oro; et rerum F. etc. Dic ergo Put. R. 1, 3, Med. —283. actæ Q. s. vitæ, vel acta Quid super e vita opinabatur N. Heins. —285. Feror, non Ferar, Col. Furor Parm. in Urbem scripti. Vulgo eidem, scilicet plebi, eodem, h.e. in urbem, tentabat N. Heins. —286. Quantine Col. et Tell. Vulgo Quantive, quod servavit Lefeb. Quanti heu suspic. N. Heins. Vulnere quantivis emtum Dausq. —289. vano, non vario, Col. —291. Erige Col. unde Exige conj. N. Heins. coll. v. 482; quadripedem Col. Conf. ad I, 162, et Pier. ad Virg. Ecl. V, 26, et Æn. XI, 714. —297. Rictibus emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed non sufficientes iræ ictus a languente hiatu et vanis morsibus non differre, idque a luxuriante Silii ornatu non abhorrere jam monuit Ern.
299. Jertæ Col. Inerte Oxon. Put. et priscæ edd. Inerti utraque Ven. Marsi, Ilerthæ Junt. Nicandri, et quæ inde fluxere; Ilerdæ reposuit Cellar. ut ab Ilerda, Hispaniæ urbe, dictus sit. —300. Forte leg. Ante exspectatum; vid. ad II, 151. —deflexerat Col. pro defixerat h.e. penitus infixerat. —302. animam restantem, vel bellantem conj. N. Heins. luctantem Draken. in illa Exoptans anima certantem ponere dextram Burm. ut sensus sit, exoptasse Paulum, ut cædes Hannibalis ultimum facinus foret; non vero, ut ab Hannibale cæderetur. Sed vid. not. cedentem c. Tell. quod recepit Lefeb. Non male, judice Ern. —303. fixere suspic. N. Heins. et mox, Celta Burm. quoniam reliqui populi numero singulari memorantur, unde et tacite ita edidit Lefeb. —305. Hæc finis edd. Junt. Ald. et Gryph. Conf. Gell. XIII, 20; Heins. ad Virg. Æn. II, 554; III, 145, et ad Ovid. A. A. I, 282, quosque Drak. laudavit, Victorius ad Cic. Epist. ad fam. X, 32; Lambin. ad Lucret. I, 108, et Gron. ad Liv, IV, 11. —306. Dextra perperam ed. Marsi poster. et pleræque eam secutæ; quam emend. N. Heins. Sed vid. not. ad V, 495, et ad h.l. —307. mors addidit decus corrig. Dausq. Sed adpositio hæc longe magis poetica et elegans, judice etiam N. Heins.
311. fremit Col. Vulgo furit, tuto campo Put. —312. Picenum, h.e. Picenorum. R. 3. —316. Transfixos clipeos... Aufidus ejectat primum edidit Nicander in Junt. —317. ori conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. —318. derepta, Col. dejecta Tell. Vulgo direpta. Cf. ad IX, 29. —319. tumidis undis ed. Junt. et aliæ inde expressæ. —320. ferens maluerit N. Heins. et vide. —323. Naufragio operit, ut ap. Flor. II, 11. Vulgo male post scopulis et freta ponuntur commata. —324. amplustria Oxon. Put. Med. Drak. laudavit verba Festi: Aplustria, navium ornamenta; quæ, quia erant amplius, quam erant necessaria usui, etiam amplustria dicebantur.
331, 332. Vulgaris lectio, Stimulat d. i. t. Deorum: Hortatur nondum, etc. haud dubie incuria et stupore librariorum corrupta est, nec temperare mihi potui, quo minus eam desererem, etsi conjecturam meam non præstare, vel cuiquam obtrudere ausim. Hortator emend. Barth. Adv. II, 13; Hortatus Livineius; mens... stimulat d. i. t. Deorum Hortatu N. Heins. qui præterea post τὸ Quirini versum excidisse putabat. Eum mens stimulat d. i. t. Deorum Cunctatum n. p. i. Q. (quod cunctatus esset in tam felici rerum cursu, nec jam antea ad Urbem duxisset exercitum), Burm. cui τὸ Hortatur glossa vocis stimulat esse videbatur; mens... Ferre nequit, stimulat, d. i. t. Deorum, Hortatur nudi portas i. Q. (h.e. mœnia Rom. nuda auxilio et defensoribus post tantam cladem) Lefeb. Stimulat d. i. t. D. Optatas n. p. i. Q. Ernesti, ut sensus sit, excitat Hannibalem cogitatio hæc, se nondum Romam occupasse. Ego pro vulg. lectione Hortatur, quam ex compendio scripturæ ortam esse suspicor, levi mutatione Corque acuit reposui, et h.l. ita interpretor: id, quod Romam nondum ceperit, in tam secunda rerum fortuna, cor ejus stimulat et acuit, ut sup. I, 113, ubi vid. not. Infinitivo autem centies ita Silius utitur, v.c. v. 379. Pro Hortatur, Withof. conj. Iratum, vel Mirantum, vel denique Sacratas, ut sensus sit, hoc eum stimulat, urit, sollicitat, male habet, (vid. eum ad Guntheri Ligurin.) quod nondum ipsas Romæ portas intraverit. Cf. v. 367; XI, 118 al. —333. huc pro hinc substituendum censebat N. Heins. et v. 334; furor pro cruor.
338. haud inscia Col. ut I, 41. Vulgo haud nescia. —339. ad futile nomen Put. —342. inviti scripti et R. 2. Conf. VII, 204, et Intpp. ad Val. Fl. I, 116. Vulgo invicti. —347. multa morte Put. —348. bona somnia conj. N. Heins. et vers. 349, sibi pro nunc. —350. Quîs tacite et sine auctoritate scripsit Lefeb. Confer ad VI, 498.
351. volucres suspic. N. Heins. Sed verba volucris (h.e. velociter) portat jungenda sunt, et τὸ volucris etiam masc. genere dici, docet Drak. coll. XIII, 345. Sic contra volucer fama Petron. Sat. c. 123; ubi vid. Burm. Cf. et inf. v. 470. —353. Atque ubi Lefeb. e c. Tell. —362. Latii campi conj. N. Heins. —365. aures Col. unde offusa per aures opinabatur N. Heins. quem v. ad Val. Fl. IV, 482, et Gron. Obss. IV, 21, ad Liv. XXVIII, 29; XXXIII, 7; ad Sen. Ep. 82, et natur. Quæst. V, 3. Sed vulgatam lect. firmavit Drak. e lib. IV, 260, et Virg. Æn. IX, 112. —366. pressa est scripti; unde pressis Cannis, vel pressæ tibi gloria Cannæ conj. N. Heins. coll. v. 487; parta est suspic. Drak. Sed prensa exquisitius quam parta videtur Ern. —368. exscindere opinabatur N. Heins. quem vid. ad Claud. Gigant. v. 31; conf. IV, 473; XII, 580, et Virg. Æn. VI, 583; scandere conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. Sed scindere id. qd. rescindere vel exscindere. —369. visus ed. Gryph. prob. N. Heins. qui etiam visi tentabat. —370. relinquit, non reliquit, scripti.
372. vanosque, non variosque scripti et R. 2, conf. v. 367, 368; monitus somni conj. N. Heins. Conf. not. ad IV, 120, et mox v. 377, Quos i. motus animi variosque tumultus non male emend. Burm. quoniam dies jam orta fuerit, soporque Hannibalem reliquerit, qui monitus somni secum revolverit, unde motus hi et æstus animi orti. Motus autem animi passim tumultus dici monet Drak. coll. Hor. Od. II, xvi, 10; Claud. in Rufin. I, 20, et Lucan. VII, 183. Sed motus somni et tumultus crediderim esse motus animi, per somnium excitatos. —375. vertice, non in vertice, Col. lautas mensas conj. N. Heins. quia lætis rebus mox subjunxit poeta. Drak. contulit XI, 370, et Stat. Silv. IV, vi, 60. —378. exustas Put. —382. Roma (ut credidit) ipsa vulgo legitur, quod mutavit N. Heins. qui etiam ut creditur ipsi reponi posse monet, quum in Put. exstet ut creditur ipsa. Forte leg. ut credis inepte, h.e. alieno tempore, præter rem, ut res mihi inepte nocet ap. Cic. ad Div. VI, 7. Vix certe adsequaris, quomodo nunc jam noverit Mago, Romam id credidisse. —383. Quenam R. 1, 2, unde Quænam edidit Lefeb. qui hæc verba e Lucano VII, 107, desumta putat, et hoc sensu capit: quam prosperos successus (ut I, 443; IV, 648; XIII, 870) tradis, committis fortunæ? Idem rescripsit: patriamne moreris? h.e. diu hærentem in Italia militem patriæ detinebisne? Sed vid. not.
387. tanto pro cauto Oxon. et Put. —389. profugus, scilicet ex prælio Cannensi, maluerit N. Heins. et v. 397, Detracto, vel Deterto, vel Deterso, vel Derepto. Ibid. pugnantibus Put. et priscæ edd. —399. damnati, vel damnatos omnino scribendum putabat N. Heins. coll. inf. v. 639, et XI, 161. Sed vid. not. —400. Ac corrig. N. Heins. ut a superioribus hæc dependeant, perfusus Tell. —404. deflentur, non defletur, Col. Ox. et primæ edd. —405. Hos passim, h.e. perfunctorie, at Paulli graviter... gemunt conj. Burm. Sed v. not. —406. mali præsagia non male suspic. Barth. Adv. II, 13, quod recepit Lef. qui et menti, sed perperam, refinxit. —408. Utque, non Atque, Col. toties scripti et priscæ edd. quoties primus edidit Nicand. —410. præducere pro producere post Lips. de Mil. V, 5, et Scal. rescripsit N. Heins. coll. Tac. Ann. XIV, 32; Cæs. B. G. VII, 46, 69, et B. Civ. I, 27, al. Conf. Gronov. et Ern. ad Tac. Ann. XI, 20, et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 83. —411. adituque perperam ed. Dausq. et Cell. —414. stilus Col. Ox. et antt. edd. silus Tell. et Mars. quem præter alios secutus est Lefeb. cujus hæc nota est: «Silus vox est celtica et orientalis de acie, vel acumine. Superest apud Suecos syl, gall. poinçon, et skosyl vox composita de subula, alênc. Ita apud orientales sil, silon, de spina, a pungendo; apud Græcos σίλω, σίλλω, pungo.» Marsus silum exponit per telum, in terram defixum, aciem sursum versam habens; et ad Festum provocat, quo teste silus proprie dicitur nasus sursum versus et repandus.
417. raptabat R. 1, Parm. Med. —420. ex illo c. Marte, h.e. ex prælio Cannensi, emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Hac vero ratione admissa, vox Sed plane ab h.l. aliena est; exilis (haud bello spectatus) conj. Livineius, quod monet Ernesti, qui tamen ipse h.l. sententiam suam non expromit. Meo qualicumque judicio, vel nihil mutandum est, (vid. not.) vel poeta parvi vir nominis scripsit. Voc. vir facile excidere potuit, iisdem fere literis præcedentibus, et τὸ cognominis acumen interpolatoris redolere videtur, qui noverat, Metellum proprie cognomen, non nomen Cæciliæ gentis fuisse. —421. Is mala Oxon. R. 3, et Benes. Conf. Gronov. Obss. I, 13; is mana Col. Ismara R. 1, Parm. Med. hismara Tell. Vulg. is nova.
431. strictum vagina mucronem opinabatur N. Heins. frustra. —434. Italicis Colon. et ita Lefeb. coll. XI, 26; Iticis forte Tell. —436. numina vestra Colon. Vulgatam lect. sponte inter numina nostra probat Barth. Adv. II, 13, et jungit sponte nostra, hoc est nostro allectu in Deorum numerum relati; spondens per nomina vestra,... juro (hoc est spondeo jurans, seu jurejurando, ut σὺ δὲ σύνθεο, καί μοι ὄμοσσον Homer. Iliad. α, 76) conj. N. Heins. sponte, (per emphasin, ut ultro, volens, v.c. ap. Virg. Æn. X, 677.) en, per numina vestra, P. c. n. l. m. nomine, etc. edidit Lefeb. cui vox en, quæ tamen mox sequitur, in deliciis est. Ego legendum crediderim Indigetesque Dei patrii (vel et patrii,) per numina vestra (coll. Virg. Ge. I, 498, ubi vid. Heyne), vel, quod minus a lectione cod. Col. recedit, sancte hic per numina vestra... juro, ut ap. Terent. Hec. II, ii, 26; Plaut. Capt. IV, ii, 112, et Cist. II, iii, 27; sponte en per, vel potius Dei Ausoniæ per numina vestra corrig. Withof. —440. antestare (quod vetus juris verbum est ap. Hor. Sat. I, ix, 177; Plaut. Pers. IV, ix, 10, et al.) opinabatur N. Heins. et v. 441, nullas efferre, Metelle, Orsurum, vel Ausonia in terras g. Ibid. nullos te ferre, M. Ausurum in terras (scilicet exteras, quo abire in animo habes) gressus emend. Scal. —444. moriere Col. (duo scripti, teste Lefeb.) et R. 2; morere Put. periere R. 1, Med. Ben. perimere ad marg. R. 1. Vulgo majore. —446. jussi (jurare ordine obstringunt) conj. Burm. Conf. Heyne in Var. Lectt. ad Virg. Æn. X, 444.
453. pendebat, R. 1, Parm. Med. vitiose pro pandebat, ut apud Hor. Sat. II, ii, 26; N. Heins. —454. Ita scripti et Marsi edd. Vulgo Quas inter strages. —455. exhalabat, non exhalarat, Col. Ox. R. 1; Parm. Med. Ben. necdum enim exhalarat, sed exhalabat moribundus; quod jam monuere Dausq. Barth. et N. Heins. exhalatat R. 2. —456. Murmure haud dubitanter cum Lefeb. reposui pro Munere ex emend. N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17; conf. Stat. Th. X, 435; et sup. ad III, 680. —459. Bagesum Col. R. 1, Parm. et Med., unde cum Lefeb. recepi. Vulgo Vagesum. —461. pingui, non pinguis, scripti et Parm. —462. Stagna soli (h.e. solum cruore stagnans, ut VI, 36; XII, 43, 127) malebat N. Heins. et mox cædis, vel mactata cædi, ut ap. Virg. Æn. XI, 197. Withof. malebat, cumulata cadavera cæde. Nec tamen diffitetur, nostram quoque lect. bene se habere, mulctata cadavera cædi scripti R. 1. Parm. Med. unde recepi. Cædi pro cæde, (vid. not. ad III, 88), et mulctata c. pro cæsa, ut m. morte ap. Virgil. Æn. XI, 839, ubi mulcatam scribendum putabat Heins. ut h.l. mulcata Drak. qui laudat VV. DD. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 23, ad Auson. VI, 90; Gronov. ad Liv. XXVIII, 30; Græv. ad Suet. Cæs. 17; Victor. ad Cic. Brut. c. 22. Sed vid. Heyne ad Virg. l.c. cui tamen, ut Burm., multatam scribendum videtur. Ego optimorum libb. scripturam retinui: nam verba mulctare et mulcta formata videntur a mulgere, et vulgari olim sermone mulgere aliquem, scilicet pecunia, ut emungere, pro privare, seu damnum inferre, dictum fuisse, non inprobabilis est conjectura Schelleri in Præceptis stili bene lat. T. I, p. 37 et 86; mutata c. cæde Mars. quem secuti sunt alii. Sed τὸ pingui ineptum videbatur Withof. et vulgatum servandum; conf. Ovid. Ep. Her. I, 54. —463. in ore maluerit N. Heins. (conf. ad III, 66) ad ora Burm. latentis Oxon. —464. Ita scripti et edd. antt. nisi quod vitiose in c. Oxon. marinos pro in armos, et in Ven. Marsi subnixus reperitur, inclinatus collum, submissus et armos primus dedit Nicander. —466. propero conj. Barth. Adv. II, 13; prono N. Heins. qui tamen τὸ proprio probavit coll. III, 515. Idem legendum putabat ut quondam, quia quondam in Put. —468, 469. citati, scilicet equi, frustra; sed ferretur, quod recepi, pro vulg. ferret quum recte, opinor, emend. Gronov. Obss. IV, 17, p. 741, probb. Ernesti et N. Heins. qui tamen Provectus, vel Proreptus præstare existimabat, et citatum dorsum non inepte dici, ut similia XII, 521; Sen. Agam. 326, et Med. 852; Stat. Th. VI, 768; Claud. laud. Stil. v. 335; conf. not. ad VI, 21; ferret sua membra corrig. Burm. Porrectus Lefeb. —470. dum, non cum, scripti R. 1, Parm. Med. volucri cursu R. 1, Parm. Med. Ben. prob. N. Heins.
472. pectora Col. h.e. κατὰ p., unde forsan non spernendum. —473. sinistræ sorti, vel sinistro Marti opinabatur N. Heins. —476. Hic, non Hinc, Col. Oxon. R. 1, Med. et Venetæ Marsi. —477. adversis, et tum Colon. adversi sat tum Oxon. et Putean. sat tunc R. 1, Mediol. adversi, et tum Venetæ Marsi et Mart. Herb. adversi, qui tum edidit Nicander, et deinde alii. —482. Vi sceptra exegit conj. Barth. Adv. II, 13, Male!
489. cum, non tum, scripti et primæ edd. —494. pignore R. 1, et Med. in pignora Ben. quod placebat N. Heinsio. Sed Clœliam pignus pacis vocari exemplo Liv. II, 13, observat Draken. —501. hinc scripti, teste N. Heins. sed huic, si Lefeb. fides habenda, qui hanc vulgatam lect. servavit, in duobus scriptis, et hic in c. Put. est non exstat in R. 2.
502. a virgine primus edidit Marsus, et deinde alii, etiam Lefeb. qui in duobus scriptis præpos. a reperiri testatur. —510. Pulvere concilies atro, accensique cruore perperam scripsit Dausq. —512. unum toto corpore vulnus Tell. quod recepit Lefeb. Non male! toto unum c. v. conj. Barth. Adv. II, 13.
513. Quem duo scripti et R. 2 (teste Lefeb.) it. Marsi Ven. et deinde aliæ edd. Quem p. a., geminans, en, gaudia, etc. tacite et sine fide librr. reposuit Lefeb.
528. sparsosque edidit Marsus, et deinde alii. —529. icta coll. Virgil. Æn. VI, 180, et XI, 135, recte, opinor, emend. N. Heins. Idem v. 530, pro silva alta, quam pro nutrita sumi posse putabat, conj. silva atra, quia vox alta confestim sequitur. Nam mox vulgo legitur altæ Populus alba c., (ut δρῦς ὑψικόμους dixit Hom. Iliad. ψ, 118); in c. Put. albæ P. alta c. quod Heinsiis suadentibus recepit Drak. qui tamen albæ P. alma c. scribendum suspicabatur, quod cum Lefeb. reposui, quoniam c. Oxon. habet alte P. alma comæ. —532. ilex consita corrigendum esse, jam monuere N. Heins. et Drak. qui multa exempla, quibus opus non est, congessere, ut et Brouckh. ad Prop. I, xiv, 5, et Bentl. ad Horat. Od. III, x, 6; Lefeb. condita exquisite pro consita poni arbitratur, ut ἔκευθε, condidit, pro sevit, Hymno pseudhomer. v. 431, et forte abdere sulco semina III, 350. Sed arbores quoque hoc sensu conditas cuiquam dici haud memini. —533. Advolvunt tentare possis coll. Virg. Æn. VI, 182. Sed vulgata quoque lectio bene se habet: devolvunt, scilicet de jugis v. 530. —534. Ac scripti, Ad R. 1, Med. et al. Vulgo At. Mox mæstas ad justa c. putabat N. Heins. et v. 535. Funereo certamine.
546. ast ipsis scripti et priscæ edd. est i. R. 1. ad oram; hac i. i. sede (hic in Italia) conj. N. Heins. atque ipsis tacite et sine librr. auctoritate scripsit Lefeb. jacentum Col. —547. At Put. et primæ edd. unde recepi; Ac Col. Vulgo Ast. —549. flammamque Med. —551. leto Put. leti Mart. Herb. et Cell. lethi Colin. et Dausq. —552. ductor Put. —554. superantum, h.e. victorum, vel spirantum e strage virorum corrig. N. Heins. sperantem conj. Withof. At idem vulgatum turbatur coll. XIII, 407.
556. ruptas corrig. N. Heins. Sed vid. not. —560. rubenti Stramine (hoc est texto Tyrio, seu purpureo, quod toris mortualibus locupletiorum insternebatur), vel virenti Gramine conj. idem. At vid. not. —563. terrorque modum Oxon. Putean. et primæ edd. unde clipeus terror Nomadum emend. Barth. Adv. II, 13, et N. Heins. quod recepere Drakenborch. Lefeb. et Ern. Non male! Sed vulgata forte lectio non spernenda; insigne supernum, hoc est galea cristis exornata, in mentem venit Barth. loco citato. —564. Hic versus in Colon. non exstat; laceri, non lateri, Ox. et Put. ruptæque Oxon. prob. Barth. fractæque putabat N. Heins. —568. exuviis scripti et Ben. Vulgo exsequiis prob. Burm. modo namque legatur. O. exuviis nudos corrig. N. Heins. ut hæc a superioribus dependeant; nudæ Put. —569. decori reposuit Lefeb. Sed junge laudator decoris, et τὸ decoris adcipe ut II, 324.
582. Ausoniæ scripti R. 1, 3, Parm. Med. et al. Ausonium Mars. et Mart. Herb. Ausonia Junt. Ald. Gryph. Ausoniam R. 2; Buschii ed. Basil. et inde aliæ, prob. Lefeb. Nec stare R. 1, Parm. Med. —587. in strage Ven. Marsi, n. stār Tell. in stare R. 2; astare Parm. et Med. hac strage, vel (infame) conj. Burm. Vulgo instare.
592. Sed vero sed enim scripti R. 2; Ven. Ben. ut XII, 332. Sed non (nō pro uō) sed enim R. 1, et Med. Vulgo Hæc inter sed enim. —594. adtonitis pro adtonitus recte, opinor, legendum censuere Dausq. Barth. et N. Heins. relicta est, non relicta, scripti, R. 1, 3, Parm. Med. —596. armatis muris invitis libris reposuit Lefeb. coll. XI, 75. Sed vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XIII, 611; Heyne in V.L. ad Virg. Æn. III, 541, et VII, 161. —598. ite, ite ocius, Oxon. Put. ed. Marsi et inde aliæ, quod retinui, quoniam et metro et adfectui convenientius est. Alterum ite deest in Col. R. 1; Parm. Mediol. probb. N. Heins. et Draken. Neque ignoramus, ejusmodi hiatus in Silio et Marone passim occurrere: sed cur sine necessitate eos poetis obtrudamus? —599. Deripite pro Diripite ex emend. N. Heins. Conf. ad IX, 29. —600. Præstiterit fere refingite, h.e. renovate; confer. Heyne ad Virg. Ge. IV, 202. Sed vid. not. —601. nostre Ox. nostræ, teste Lefeb., tres scripti cum R. 1 et 2, nostro e Ven. Marsi. suadente N. Heinsio; recepere Drak. Lefeb. Ern. Sat p. s. a numero, si ad p. nostri scribendum videbatur Barthio Adv. II, 13.
605. lassas Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. quassas opinabatur N. Heins. ut XII, 7. —610. tendantve negentve Col. Tendantve vagentve Ox. tenduntve negentve Put. tendantne negentve R. 1, et Med. Vulgo tendantne negentve. Vulg. tendantne non spernendum, judice etiam Withof. —611. Luctato Put.
617. ferri Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte, opinor, suspicatur, vulgatum frangi glossam esse. —618. generi et nec pro non malebat N. Heins. —626. effundi longo jamjam et v. 628, Testantum conj. idem.
633. renovare Colon. ut et Liv. XXII, 61. Vulgo revocare. —636. miserique primæ edd. —638. multo scripti et primæ edd. Sic amoto igitur lictore emend. N. Heins. sed ad Ovid. Art. Am. III, 702; Sic igitur moto lictore hoc est sine lictore. Eodem sensu nullo lictore scripsit Lefeb. nullo conj. Withof.
640. simul pro procul Marsus, et post eum alii. —641. Ita scripti et antt. edd. et raptim d. i. Junt. et al. raptim et delecta j. ed. Colin. et inde aliæ, raptim d. j. et Servitia a. conj. Barth. Adv. II, 13; raptim delecta jubentur S. a. Burmann. delecta juventæ S. N. Heins. vel potius juventas h.e. juventus, de quo vid. ipse ad Virg. Æn. V, 398; ad Claud. Epithal. Hon. et Mar. v. 84; ad Ovid. Met. IV, 17; Brouckh. ad Tibull. I, iv, 33, et Harles. ad Ovid. ex P. I, x, 12, juventus edidit Lefeb. frustra. Si quid mutandum, reponerem deleta juventa Servitia armantur, ut ap. Flor. II, vi, 23, deerat juventus; in sacramentum militiæ liberata servitia: et ap. Val. Max. VII, vi, 1, aliquot adversis præliis secundo Punico bello exhausta militari juventute Romana, senatus censuit, uti publice servi emerentur. —642. claudit claustra Oxon. quod ad ergastula referendum suspicari possis: sed alii tradunt, servos illos emtos prius, postea in militiam adscitos esse; Barth. Adv. II, 13. —650. Vulg. Iidem.