Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro
Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
In medios fert arma globos, seseque periclis
5Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit, et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et ingenti cæde prosternuntur; 1-30.
Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres, Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt; 31-41.
Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno, in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in maximum temere discrimen adducat; 42-58.
At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem, obtruncat; 59-82.
Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Pœnum a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe diversam campi partem citatim contendit; 83-91.
Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.
Paulus contra ingentem Pœnorum stragem edit, et Phorcyn interficit; 170-184.
Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis, fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.
Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio inmergit; 202-214.
Paulus ipse cæco impetu in victores Pœnos fertur, et Viriathum, cæde Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, interimit; 215-231.
Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.
Tum Pœni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.
Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum sit; 260-275.
Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; 276-291.
Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.
Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus repletur; 309-325.
Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria, minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die Romam proficisci constituit; 326-336.
Temerario huic consilio Juno, et furoris Pœni, et iræ Jovis, fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur; 337-370.
Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.
Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum, vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; 377-386.
Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis, armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis occupantur; 387-414. Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant; 415-425.
Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.
Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453.
Præcipue convertit omnes equus Clœlii, qui, a Bageso captus, eum excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471.
Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat, et e Cinna, qui a Romanis ad Pœnos transfugerat, comperit, Clœlium genus duxisse a Clœlia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.
Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512.
Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem aliquando exoptat; 513-523.
Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et in illis cadavera Pœnorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.
Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; 558-577.
Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.
Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et inpavidi; 592-604.
Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.
Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium, iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum pœnis petere, neque hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli creatus sit; 615-622.
Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt, quod de republica non desperaverit; 623-629.
Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis pœnarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur; 630-639.
Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari, delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent; 640-649.
Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.
Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro
Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
In medios fert arma globos, seseque periclis
51. Conf. Liv. XXII, 49, et Virg. Æn. IX, 551 seqq. ubi vid. Heyne. —increbrescere, crescere, augeri, ut apud Tac. Hist. II, 67, et Stat. Th. IV, 30, ubi vid. Barth. —3. per vulnera hostem conligit, contrahit (ut V, 282; VI, 399), densat, eorum numerum auget, nisi malis, hostes retro cedentes in unum locum cogit, condensat. Cf. Homer. Iliad. μ, vers. 48. Gesnerus (ad Claud. b. Gild. vers. 468), conripit hostem. Ernesti: conligit hostem, dum, quamvis undique vulneribus inflictis, insatiabili furore in hostes inruit, eosque veluti conquirit. Drak. contulit Senec. de ira III, 3 (Gaudent feriri, et instare ferro, tela corpore urgere, et per suum vulnus exire), et Lucan. I, 212. —conligit hostem, in conlectum, densum hostem inruit, ut ap. Virg. Æn. IX, 555, «Inruit, et qua tela videt densissima, tendit.» Lenz. —4. In medios fert arma globos, ὅθι πλεῖσται κλονέοντο φάλαγγες, Τῇ ῥ᾽ ἐνόρουσε, Hom. Iliad. λ, 148. Cf. Virgil. Æn. loco supra citato, et XII, 4 sqq. Ed. —5. ab omni ense, quovis ictu. —letum molitur, ut ap. Virg. Æn. XII, 852.
Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,
Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga
Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,
Nil superest: idem sedes adeuntibus imas
10Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde
Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,
Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:
Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi
Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;
15Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus
7, 8. Cf. ad V, 594. —10. idem hic Paulus, δεικτικῶς, Drak. —11. Hæmonio Borea; vid. ad I, 587, et conf. Burm. ad Claud. in Rufin. I, 325, et Klotz. ad Tyrtæum p. 110 seq. Borea pennaque citatior ibat, ἀελλόπος, ποδήνεμος, θείειν ἀνέμοισιν ὅμοιος, Hom. Iliad. κ, 437, et al. v. Klotz. l.c. 12. Cf. ad VII, 646. —13, 14. Conf. VIII, 663 sqq. —15. Vasco levis; cf. ad III, 358.
Abscessere retro, pavidique in terga relatos
Abduxere gradus: ut lætus valle remota
Quum capream venator agit, fessamque propinquo
20Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,
Si ferus adverso subitum se protulit antro,
Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una
Et color, et sanguis, et tela minora periclo;
Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.
25Nunc in restantes mucronem comminus urget,
Nunc trepidos ac terga mala formidine versos
Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,
Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers
Uni turba viro; atque alter si detur in armis
3017. in terga relatos, retro cedentes. Vid. ad IV, 315. —18 seqq. aptissima comparatio, cui non satis respondet Homerica, a Drak. laudata, Iliad. ο, 630 sqq. —23. tela minora periclo, non satis valida et idonea ad periculum propulsandum.
27. Furere; cf. ad I, 32. —28 sq. nominis expers turba; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. —29, 30. Similis orationis color sup. VII, 147 seq. Hom. Iliad. β, 371 sq. et Virg. Æn. XI, 285.
Tandem inclinato cornu sine more ruebat.
Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris
Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle
Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa
35Miserunt muris: junxit fera tempora leti
Sidonius non consimili discrimine miles:
Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;
Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.
Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto
40Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,
Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
Per medios agitur, projecto lucis amore
Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur
31. sine more, præter morem, sine exemplo, vel inmodice. Vide N. Heins. et Drak. ad XII, 449; Barth. ad Stat. Theb. I, 238; Heyne ad Virg. Æneid. V, 694; VII, 377; Heins. ad Claudian. p. 910, et Fabr. Semestr. II, 18. —33 seq. Sternuntur leto ut ap. Lucret. VI, 1194; Virg. Æneid. VIII, 566; IX, 433. —Setia colle Vitifero; cf. ad VIII, 376. —34. Cingulum (hod. Cingoli) in Piceno belli civilis Cæsariani tempore conditum a T. Labieno. Vid. Cæs. B. C. I, 15. Hinc Silium licentia poetica (per πρόληψιν) hoc finxisse monuit jam Drak. —35 sq. Pœni tres illos fratres simul, sed non eodem modo occiderunt. —38. poplite, cæsis. Cf. ad IV, 341.
40, 41. Mæcenatis genus ab Etruscis regibus deducere solent poetæ. Cf. Hor. Od. I, 1; III, xxix, 1, ubi v. Jani. —Mœonia terra, Etruria. Vid. ad IV, 721.
42. projecto lucis amore; cf. ad V, 226. —43, 44. Cf. V, 372 sqq. et Virg. Æn. XII, 466 seq. «Turnum Vestigat lustrans.» Ed.
Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,
Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)
In faciem pavidi Juno conversa Metelli,
«Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,
Incassumque moves, fato renuente, furores?
50Si superest Paulus, restant Æneia regna;
Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem
Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus
Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
(Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.
55Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis
Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.
Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto
Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»
45. Molem, conatum, seu vim, seu malum. —46. Tempestas et rabies, impetus et furor Pauli. —47. pavidi Metelli; conf. inf. v. 418 sq.
54. ausit certare Tonanti, ut Diomedes ap. Hom. Iliad. ε, 362, 457, ὅς νῦν γε καὶ ἄν Διῒ πατρὶ μάχοιτο; Drak.
57. Sit, da, spatium fatis, iis concede.
Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis
60Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ
Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela
Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,
Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ
65Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum
Me vita, pulchraque indignum morte putasti?
Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella
Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ
Virtutis patrum! quando certamen inire,
70Cuive virum mallem memet componere, quam qui
59 seqq. Si nulla alia causa esset, cur deberem nunc mortem obpetere, nonne hæc esset maxima, quod te fugam suadentem audivi? Mars. —61. monstra; vid. ad II, 650.
62 sqq. Vim sarcasmi facile senties. Comparant Hom. Iliad. θ, 95, et I, 40, 43.
67 seq. Refelluntur verba Metelli sup. v. 53, 54. Pulcherrima mors est, a tanto viro vinci. Vid. ad II, 705, et inf. v. 302. —Quippe; vid. ad V, 117. —bella ferre Jovi; conf. ad III, 365, in V.L. —70. componere; vid. ad I, 39.
Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,
Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
Agmina, et in densis furantem membra maniplis
75Per conferta virum et stipata umbonibus arma
Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.
Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,
Erroresque feræ sollers per devia mersa
Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro
80Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;
74. membra furantem, occultantem, furtim, seu clam se subducentem, ut XII, 300, et XIV, 561; Drak. —76. melior planta. Conf. Virgil. Æneid. lib. V, v. 430: Ille pedum melior motu; et ibid. 69, et 150. Ed. —Acheram; cf. ad III, 298, 299.
77 sqq. Venusta comparatio Pauli, Hannibalem vestigantis, cum cane venatico; et ornate, sed non sine verborum luxurie, expressa. Compararunt jam alii Senec. Thyest. 498 sqq. et Hippol. 39 sq. —78 sq. Nare mersa, h.e. depressa, demissa, ut presso rostro et ore, vel demissi nare sagaci ap. Lucan. IV, 443, et Senec. ll. cc. N. Heins. et Gronov. Diatr. Stat. c. 38. Sic mergi apud Senec. Herc. Œt. 1348; Quinctil. Decl. XIX, 4; Stat. Theb. V, 502; Colum. R. R. III, 18 et al. quos laudavit Drak. —79. Tacito locum rostro pererrat, etc. Sen. Thyest. 501. Διφᾷν ἴχνια δορχαλίδος, Callim. Epigr. xxxiii, 2. —81. sistit, ut ap. Virg. Ge. 479, al.
At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis
Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,
85In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,
Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum.
«Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,
O decus æternum Carthaginis! horrida juxta
Stagnantes consul molitur prælia ripas;
9083 sqq. Conf. Virg. Æn. X, 633 sqq., ubi vid. Heyne. —84. desinit iræ, λήγει χόλοιο, ut abstinere irarum, Hor. Od. III, 27, 70, et desistere pugnæ, Virg. Æn. X, 441. Cf. Lambin. ad Horat. Od. II, ix, 17.
86. Pœnum ignarum, scil. ipsam Junonem, non Gelestam, hæc moliri. Juno, ut Pauli cum Hannibale pugna inpediretur, alia molitur: in faciem enim Gelestæ mutata Hannibali mentitur, Paulum juxta Aufidum ingentem stragem edere, quum tamen is in longe diversa parte pugnaret; atque ita ignarum Pœnum, qui falsi Gelestæ dictis fidem habebat, a sævo vicini Pauli certamine avocat; Drak.
Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;
Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant
Arma senem circa nati; pauperque penatum,
95Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros
92. aggere; vid. ad I, 265. —94. pauper penatum, ut lar parvus pauperum, Hor. Od. III, xxix, 14, et parvi penates, Virg. Æn. VIII, 543. Cf. sup. ad I, 616. —95. domus; cf. ad I, 572. —Tuder; vid. ad IV, 222.
Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu
100Innumero cum turre feram, facibusque sequutis
Ardentem monstri spectabat læta ruinam;
Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ
Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;
(Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos
105Sæva parens ultro in certamina, et addere passim
Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,
Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.
98. crudo; cf. ad I, 405. —101. Ardentem ruinam, incendium turris delapsæ. —monstri, ut feram, pro elephanto. —102 sqq. Adventus Hannibalis ex magnitudine et splendore armorum cognoscitur. Cf. I, 496... 501. —103. nec tarda senectus; Crista senex non tardus fuit, tardavit, cessavit, sed rapuit, etc. —104. agmine, ut sup. cohors et phalanx, adeoque omnes simul natos rapit. —105. addere, jacere, ut XV, 716. —106 sq. Cf. ad IX, 444... 447. —107 seqq. Venusta comparatio Cristæ, filios ad fortiter pugnandum, adspectumque hostis intrepido animo ferendum, exhortantis, cum aquila, quæ ut verba Plinii (H. N. X, 3) aliis jam laudata, mea faciam, «inplumes etiamnum pullos suos percutiens, subinde cogit adversos intueri solis radios, et si conniventem humectantemque animadvertit, præcipitat e nido, velut adulterinum atque degenerem; illum cujus acies firma contra stetit, educat.» Eadem omnes aquilas, non solum haliæetum, de quo Plin. l.c. agit, facere memorant Aristot. Histor. Anim. IX, 34 et 45 (ubi iisdem fere verbis illa traduntur); Ælian. H. A. II, 26; Petron. Sat. 120; (ubi vid. Gonsal.) Lucan. IX, 902 seqq.; Claudian. Præf. in III Consul. Honor. 1 sqq. (ubi vid. Barth.) et alii.
Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido
Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
110Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,
Explorat dubios Phœbea lampade natos.
Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,
En medias hasta velox prætervolat auras.
Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,
115Ac senium invalido dependens prodidit ictu.
108. Armiger Jovis, aquila, quæ avis sola, supra nubes volans, fulmine non percuti, et hinc Jovis fulmina gestare fingebatur. Vid. Plin. II, 55; X, 3 extr. Heins. ad Ovid. Met. X, 158, et inf. ad XII, 56, 58. —111. Explorat dubios natos, quinam velut adulterini sint; ut explorare dubiam sobolem sup. I, 413. Phœbea lampade, eo, quod illos cogit adversos intueri solis radios. Cave cum Ill. Ernesti jungas dubios Phœbea lampade natos, et interpreteris, nondum satis firmatos ad solem intuendum. Videant latinæ poeseos studiosi carmen quoddam Car. RUÆI, cui titulus, Aquila cum pullis. Ed.
114. multiplex aurum, lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata (cf. II, 401 sq. et Virg. Æn. V, 259, 264); nisi malis intell. clipeum, σάκος ἑπταβόειον, auro obductum. Cf. ad V, 318. —115. Cf. V, 568 sq. et Virg. Æn. II, 544 sq.
Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus
Exsanguem senio dextram? vix prima momordit
Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
120A nobis melius discet bellare juventus.»
Sic propria miseri transfigit pectora corno.
At contra (horrendum) bis terna spicula dextra
Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.
Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam
125Venator premit obsesso quum Maurus in antro,
Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant
117. Exsanguem, debilitatam, ut II, 320; V, 328. —prima Tegmina; cf. ad V, 318. —118. Callaici metalli. Cf. II, 395 sq. —cornus, hasta, tremebunda, quæ in superficie clipei hærens nutat, sive tremulo motu per auras volavit; Ern. qui utrumque putat indicium esse teli exiguo impetu emissi: quod nobis non persuasit. Cf. II, 448; V, 628; VI, 251.
122. bis terna dextra, a sex Cristæ filiis simul torta, emissa. —124 sqq. Filii Cristæ, patre occiso, cum Hannibale pugnantes, comparantur catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus. —feta leæna, ut I, 406.
126. jam dudum, confestim. Cf. ad VIII, 37.
Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,
Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas
130Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,
Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,
128. Consumit clipeo tela, ut V, 642. —conlectus in arma, h.e. in clipeum, ὑφιζάνων, ut ap. Virg. Æn. X, 412, et XII, 491, ad quæ loca vid. Heyne.
Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
135Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:
«Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»
Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,
140Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens
Arma super fratrum resupino concidit ore.
Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
134. armiger, θεράπων. Vid. ad I, 66. —135. actus, cœpta, molimina. Drak. cf. Val. Fl. IV, 162 et sup. III, 78. —136 seq. Vadis liventis Averni Demitti; vid. ad I, 439. —globus ille, sex filii Cristæ. —138. Tegmina, clipeum. —stultæ pietatis, qua patris necem contra fortiorem frustra ulturi erant; Cell.
140. pressa, alte inpressa. Cf. ad I, 383.
143. hoc pilum. —jacentum Romanorum. —144. Fors dabat Hannibali.
Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,
Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
150Obcumbit; fratrisque videt labentia membra
Quercentis, quem funda procul per inane voluta
145. Cf. Virg. Æn. II, 551. —146. Conf. Stat. Th. VIII, 697, et Iscan. B. Troi. V, 253, Drak. —Ense metit; vid. ad IV, 213. —rapido, raptim. —149. qua spina interstruit artus, in imo dorso, scilicet ad femorum commissuras, Ern. —152. Sopire, sensu privare, et hinc interficere, ut ap. Lucret. III, 917, 1051; conniventem somno consopiri sempiterno ap. Cic. Tusc. Qu. I, 49; διευνάζειν apud Eurip. Hippol. 1375. Nam mors sopori, vel somno et nocti comparatur. Cf. ad II, 574 in V.L. —153. dubitantia lumina, ut natantes oculi II, 122, ubi vid. not. Conf. inf. v. 457, et Georg. IV, 496.
At fessus mærore simul, cursuque, metuque,
155Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor
Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
160Tentarat precibus sævum lenire furorem;
Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
155. non certa membra, quia vulneratus erat, Cell.
157. Libyci monstri, elephanti, jacentis, occisi. —per terga, ex incensa turri, elephantis tergori inposita.
160. furorem, iram Hannibalis. —161. Stygius fervor, sudes adusta, et hinc letifera. —primos hiatus, os apertum, quo preces modo fundere tentarat, h.e. tentaturus erat.
Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
165Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus
Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum
Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;
164 sqq. Heroes in pugna cadentes passim comparantur magnis arboribus, vento, vel securi, vel, ut h.l. et ap. Hom. Iliad. ξ, 414 sq. fulmine eversis. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 448 sq. Jani ad Horat. Od. IV, vi, 9 seq. —166. Jovi, a Jove. —sacros ramos; cf. ad III, 501 et 691. —sacros per ævum, inviolatos inde ab antiquissimis temporibus. Conf. Bentl. ad Hor. carm. sæc. v. 26. —167. sulfure; cf. Hom. l.c. —168. victa Deo, vi fulminis. —169. omnem prolem, minores arbores, ex majoris semine aut radicibus enatas; Cell.
Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor
Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram
Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,
175Unde genus tristique Deæ manabat origo.
173. Cf. ad II, 59. —ab antris, ut I, 431, ubi vid. V.L. —174. Calpes, intell. Mauretania, quæ objacet; Cell. Herculeæ; cf. ad I, 142. —cælatus Gorgone parmam, in cujus parma cælatum erat caput Gorgonis, seu Medusæ, filiæ Phorci, seu Phorcyos, a quo Phorcys miles oriundus fingitur. —175. Unde, a Calpe, ubi olim regnarat una cum sororibus; N. Heins. —Deæ, Medusæ. —tristi; cf. ad I, 147.
Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,
Dum lævum petit incumbens violentius inguen,
Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
180Adflictumque premens, tergo qua balteus imo
Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
176. tumentem; vid. ad II, 288; VI, 598; XVII, 429. —177. saxificæ Medusæ, ut ap. Sen. Herc. fur. 901; Lucan. IX, 670; Ovid. Met. V, 217, et in Ibin, 553. —179. Detrahit ad terram, eique adfligit. —vertice coni, galea. —180. balteus h.l. non a quo ensis in humero dependet, sed cingulum commune. —184. Atlanticus adcola, Phorcys Mauretanus. —Ætolos campos. Vid. ad I, 125. —subit campos, ibi cadit, moritur, ut τάχα γαῖαν ὑπὲρ Διὸς ἄσπετον αἶσαν Δυσόμεθ᾽ ἐσσυμένως, Calab. lib. III, Dausq. Sic et δῦναι δόμον Ἄϊδος εἴσω, dixit Hom. Iliad. γ, 322.
Has inter strages rapido terrore coorti
Invadunt terga, atque averso turbine miscent
Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:
Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
190Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam
In cædes aciem pone atque in terga ruentes
Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
185. Numidarum stratagema notum ex Frontin. Strat. II, v, 27; Val. Max. VII, 4 ext. 2, et inpr. Liv. XXII, 48. Appianus, B. Hannib. c. 20 et 22, Celtiberis illud tribuit, non Numidis. —186 seq. turbine, ut lib. I, v. 41. —miscent Bella; sic ad I, 69, miscentem pugnas, ubi videndæ notæ. Ed. —189. Subcincti dolis, ut contra discingere dolos VII, 153. —192 seq. «Adreptis scutis, quæ passim inter acervos cæsorum corporum strata erant, aversam adoriuntur Rom. aciem.» Liv. l.c.
Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
195Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste
Auferri signum, connisus corpore toto
Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
Ac dum comprensam cæso de corpore prædam
Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
200Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi
Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.
196. connisus corpore toto, ut II, 629; IX, 379, et Virg. Æn. X, 127. —197. occupat ictu, φθάνει πλήξας. Cf. ad V, 520. Sic et φθάνει μὶν βαλὼν, φθῄη ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς, φθῇσιν ὀρεξάμενος χρόα dixit Hom. Odys. χ, 91; Iliad. π, 861; ψ, 805.
198. prædam, signum, vexillum.
Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo
Iras sæva truces, sublatum pulvere campum
Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.
205Jamque reluctantes stridens inmane procella
Per longum tulit ad campi suprema, cavisque
Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi
Servabat tacito, non felix Curio, leto.
210Namque, furens animi dum consternata moratur
Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,
In præceps magna propulsus mole ruentum
202. Enyo, Ἐνυὼ, græcum nomen Bellonæ, de qua cf. IV, 439 sq. et V, 220 seq. —203. Pulvere campum, pro, pulverem campi, seu in campo. —204. candentes; v. V.L.
205 seq. Procella, ex vehementiori Vulturni flatu constans, reluctantes et invitos milites ad ultimam partem campi tulit; Drak. —stridens inmane procella, ut ap. Virg. Æn, I, 102. Cf. ad VII, 573.
209. tacito leto; v. ad III, 145, et cf. inf. v. 403.
214. sine nomine; conf. ad IX, 373. —Hadriaca arena, ut ad litora Hadriaca ponti I, 54.
Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla
Nescius, adversa fronte incurrebat in arma
Vincentum consul: pereundi Martius ardor,
Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;
Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ
220215. Fortunæ subdere colla; v. ad VI, 414. —217 sq. Conf. ad I, 559 seq. —Consul, Æmilius Paulus. —219. De Viriatho v. ad III, 354. —regnator Hiberæ terræ, imperator Lusitanorum. —220. Magnanimus; conf. ad I, 29. —221. hostem, Servilium consularem, de quo v. ad VIII, 664.
Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,
Post Paulum belli pars optima, conruit ictu
Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno
225Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram
Consul, et insani quamquam contraria venti
Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,
Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ
Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi
230Carmina pulsata fundentem barbara cætra
Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.
Hic fuit extremus cædum labor: addere bello
Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
222. Conf. V, 190. —optima belli pars, ut ap. Virg. Æn. X, 427, 737. Cf. ad V, 329. —224 seq. addidit Invidiam Cannis, Cannensis cladis memoriam ingratiorem, ipsamque calamitatem acerbiorem fecit. Cf. VI, 402. —225. Cf. XV, 690. —226 sq. contraria vis venti Exarmat, hebetat, lucem, aciem oculorum. —insani, ut VI, 175. —227. Exarmat, arma extorquere conatur; Lenz. —obtendi proprie dicuntur res, quibus vela obducuntur, vel tenebræ, unde obtendit h. l. tegit, occultat, velat. Cf. Val. Fl. III, 718; Intpp. ad Virg. Ge. I, 248; Heins. ad Claud. R. P. II, 226, et Gigantom. 92; Barth. ad Stat. Th. II, 248, et V, 45; Gronov. ad Senec. Œd. 625; Ernesti ad Tac. Hist. III, 56. —229 seq. Cf. ad III, 348, et IV, 215. —231. vitalia membra, unde vita maxime pendet, ut ap. Lucan. VI, 194, 197; VII, 620; IX, 743 al. Eodem sensu qua fata celerrima dixisse Virg. Æn. XII, 507, observat Lef. —vitalia, cor; Lenz.
Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca
Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra
Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.
Inde pedem referens, labentia membra propinquo
Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,
240Sedit terribilis clipeum super ore cruento:
Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
Stat teli patiens media tremebundus arena,
Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
245Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,
235 sqq. Cf. Liv. XXII, 49. —cæca manu; v. ad V, 3. —236. perfractæ cassidis æra, ut ap. Lucan VI, 193; Lef.
239. undanti vulnere, ut apud Virg. Æneid. X, 908; Stat. Th. I, 449; II, 124, et unda sanguinis mox v. 244 et apud Val. Fl. VI, 573. Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 700, et Heins. ad Claud. R. P. III, 127. —241 sqq. Conf. Virg. Æn. IX, 792 sqq. ubi vid. Heyne. —243. tremebundus, ut territus ap. Virg. l.c. Cf. V.L. et Hom. Iliad. λ, 553; ρ, 111 seq. —arena amphiteatri. —245. murmura torquens languentia, ut IV, 278. —246. spumantem cruorem, ut canentem I, 424, ubi v. V.L.
Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
250Obrutus hic telis ferri per corpora Piso
Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam
Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:
Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam
255Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;
«Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant
Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»
248. Ductor, Hannibal. —status, Vulturnus, Pœnos adjuvans.
250. ferri, equo citato vehi, per corpora, cadavera Rom., inter quæ saucius jacet Piso. —252. subrecta cuspide, sursum erecta; v. ad VII, 650. —Ilia transit Piso, propr. cuspis. —254. Conligere corpus, se erigere. —255. Cf. Virg. Æn. X, 894, et ibi Heyne. —256 sq. Num exanimes Romani reviviscunt, et arma retractant? Lefeb. Hunc locum putat expressum ex Hom. Iliad. φ, 55. Similem Silii locum me supra legere memini, quem tamen nunc frustra requisivi.
259. arduus insurgens, ut alte insurgens I, 401, et adsurgens IV, 610. —permiscuit visceribus, h.e. infixit.
Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,
Lentulus effusis campum linquebat habenis;
Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari
265Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus
Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,
Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
260. Cf. Liv. XXII, 49. —Cydonea arundine; vid. ad II, 90, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 858. —262. rorantem saxa cruore; v. ad IV, 447, et Heins. ad Claud. in Rufin. I, 383.
264 sqq. Mortuo Paulo Roma ipsi et omne Latium perire videbatur. —Mens fugæ abiit, fugiendi impetus eum reliquit; Lenz. —267. campi Cannenses in Apulia sorbentes Latium totum, sanguinem totius Italiæ. Conf. XI, 565, 566, et ad I, 50, 51. —269 seq. Verbis, e re nautica petitis, designatur auxilium Romanis in summo discrimine præstandum, puppim (gubernaculum), gubernare damna belli, etc.
Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas
Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum
Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
275270 sqq. Ernesti monet, poetam manifeste veritatem Livii non adsecutum esse, apud quem Lentulus non adhortetur Paulum, ut ne desit Romanis, nec mortem vitæ præferat (quod nunc non integrum fuisset ei vulneribus confecto et moribundo), sed hoc modo postulet ab eo, ut, dum aliquid virium supersit, hostibus se eripiat, ne in ipsa pugna consul moriatur. Meo vero qualicumque judicio Silius recte mentem Livii cepit. Non tam triste fuit et acerbum, consulem, in acie, quam talem virum perire. Vulnera autem Pauli forte sanari potuissent, nisi obstinato ad moriendum fuisset animo. Ipse ap. Liv. l.l. a Lentulo petit, ut patiatur se expirare, ne aut reus iterum e consulatu sit, aut adcusator collegæ existat. Quod non rogasset, si nulla vitæ spes reliqua fuisset. Conf. V.L. —273 seq. rerum Fessarum; v. ad I, 566. —unice rerum fessarum; v. V.L. —unice rerum Fessarum, cladis communis, h.e. qui præ ceteris dignus es, ut serveris; Lenz. coll. verbis Liv. XXII, 49: «L. Æmili, quem unum insontem culpæ cladis hodiernæ dii respicere debent, cape hunc equum, etc.» Livius superat poetam. Ed.
Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem
Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!
Nec vero spes angustæ, quum talia restent
Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
280Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis
Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.
Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.
276. Respondet Paulus, at multo loquacius, quam in Livio (XXII, 49), cujus omnis narratio naturæ rei et tempori convenientior videtur; Ern. Enimvero Silius huic narrationi vix quidquam addidit præter ornatum poeticum. —277. Macte o virtute paterna; ut ap. Liv. l.c. Cf. ad IV, 475. Laudatur juvenis virtus, quoniam is equi sui usum consuli obtulerat, ejusque loco mori cupiebat.
280. Qua, quatenus, permittit vulnus in planta, v. 260. —281. hæc pestis, Hannibal. Cf. ad I, 174.
Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi
285Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem
Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
283. Nostris monitis pugnavit, obstitit, furor Varronis; Mars. —284. cæcæ plebi; vid. ad VII, 540. —286. Conf. Virg. Æn. XII, 678 seq. En animæ magnæ Prodigum Paulum, superante Pœno, ut verba Horat. Od. I, xii, 37, mea faciam. —286. Quantine emtum velit Hannibal? Cf. ad V, 601, 602. —288. Vid. ad VIII, 145 sq. —imago; v. ad I, 97.
Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,
290Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum
Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,
Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
Letifero cedens tandem, projectaque corpus
295Luctatur morti, et languentem pandit hiatum
In vanos morsus, nec subficientibus iræ
Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
289. Ille ego..., abrupta oratio, de qua vid. ad VI, 110. De formula loquendi ille ego, cf. Heins. ad Ovid. Trist. V, vii, 55. —292 sqq. Paulus extremas vires in hostibus ulciscendis consumit: scena heroica, exiguam veri similitudinem habens, at narrata probabiliter; Ern. —293 seq. Similis comparatio sup. v. 241 seq. et I, 421 sqq. —294. projectaque corpus, ut projecto lucis amore sup. v. 42. Cf. ad V, 226. —295. luctatur morti; v. ad II, 514. —297. extrema, extremum spirante. Ed.
Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ
300Non exspectatum surgens defixerat ensem,
Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
Exoptans animam certantem ponere dextra.
Sed vicere virum coeuntibus undique telis
Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.
305Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens
Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi
298. coruscanti telum, ut ictum daret. Cf. ad I, 434. —299. securo cædis, qui non dubitabat, quin Paulum facile occideret. —302. Exoptabat mori in certamine cum Hannibale, viro fortissimo. Sic tuaque animam hanc effundere dextra, dixit Virg. Æn. I, 98. Cf. sup. ad. v. 67 sq. et ad II, 705.
305. ingens Dextera, vir fortissimus. —Dextera, quem, ut βρέφος φεροντα, Anacr. III, 17, ubi vid. Intpp. σώματα ὅστις, Sophocl. Ajac. 760, ubi v. Brouck. Cf. sup. ad V, 495, et Köppen ad Hom. Iliad. β, 278. —306. darentur, data fuissent.
Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,
310Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis
Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ
315Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;
Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,
Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
Cornipedum derepta fero spumantia frena.
Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
320Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.
309. mentes lapsæ, animus Rom. fractus est. —in consule, morte Pauli.
313. Sicana pubes; cf. V, 489 sq.
315. Sarrastes populi; v. ad VIII, 536.
319. Cf. VIII, 669 seq.
Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
325321 sqq. Lagea ratis; v. ad I, 196. Drak. suspicabatur, poetam respexisse ad naves portentosæ magnitudinis, a Ptolemæo Philopatore exstructas (v. Athen. Deipnos. V, 8, pag. 203, et Plut. Demetr. 59), vel ad naves Antonianas, de quibus v. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 691 sqq. ex quo loco etiam navis cum insula comparatio petita est. —324. aplustre, seu aplustrum, ἄφλαστον, seu ἄπλαστον, ornamentum puppis, tabulatum, in quo post diætam erigebatur baculus, στηλὶς, e quo dependebat velum, h. est, linteum, seu fascia (ταινία, Flagge), quæ motum venti indicabat. Conf. Köppen ad Homer. Iliad. ο, 717; Gesneri Thes., et, quos Drak. laudat, Scheffer. de Re Nav. II, 6; Salmas. Exerc. Plin. p. 403 seq.; Cuper. Apoth. Hom. p. 50 et 196; Fabrett. ad Column. Trai. pag. 117, et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 408. Cf. et V.L. Vide etiam Wernsdorf ad Rutil. Itin. I, 513, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 167. —325. æquora, aquam.
At Pœnus, per longa diem certamina sævis
Cædibus emensus, postquam eripuere furori
Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem
Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.
330Sed mens invigilat curis, noctisque quietem
Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.
Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,
Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,
335326 sqq. Hannibal post victoriam Cannensem extemplo Romam contendere et obpugnare constituit: in quo poeta non historicam veritatem (v. Liv. XXII, 51), sed rationem poeticam, et episodii de machinatione Junonis (v. 337 sqq.) comminiscendi occasionem spectavit. —329. suis, suorum labori, in cæde Rom. peragenda; Dausq.
334. Dum recens est ardor militum. —336. Occupat et jungit, spe et cogitatione.
Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,
Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,
Incautum ardorem atque avidas ad futile votum
340Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis
Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro
Edomita inviti componit lumina fratris.
340 sq. Similiter Somnus mittitur ad Agamemnonem Hom. Iliad. β, 6 seq. ad Neptunum Iliad. ξ, 354 sq. ad Jovem Iliad. ξ, 230 sq. quo et h.l. v. 342 spectat. —quietis tenebris, a vestibulo et aditu locorum inferorum; ubi Somni sedes. Vid. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 278, et Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 231. —342. fratris, Jovis.
Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,
Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis
345Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi
Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.
Ductori precor inmittas nova somnia Pœno,
Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,
350Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»
343. majoribus Ausis, ad majora ausa. —344. mollibus alis; χρυσέαις πτερύγεσσιν, Orph. Arg. 1009. Ὄνειροι μελανοπτέρυγες, Eurip. Hecub. 71. Somnus alis, vel, ut mox v. 356, virga tangit, quibus soporem inmittit. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 89; III, iv, 55. Cuper. Apoth. Hom. pag. 178; Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 234, et Herderi zerstreuete Blätter, T. II, p. 322. —345 sq. Non Argus tibi sopiendus est, custos Ius, filiæ Inachi, in vaccam mutatæ: quæ fabula vel tironibus nota est ex Ovid. Met. I, 624 sqq. —mille oculi, Argus πανόπτης, de quo v. Heyne ad Apollod. p. 252 seq. Centum ei oculos tribuunt Ovidius et alii. Cur spernat numina Somni, docebit idem Ovid. l.c. v. 626 sq. et 685 sq. —347. nocte, somno. Vid. ad II, 563. —multa, propter multos oculos.
348. nova somnia, inusitata, ab ipso Somno inmissa. Lefeb. étranges. Drak. quæ cum aliquo terrore animum percellunt, aut forma ac modo inusitato metum atque horrorem incutiunt, ut ap. Tibull. II, 7, 19 (al. vi, 37), ubi vid. Broukh. —349 sq. Conf. VI, 599... 605, et XII, 605 seq. Drak. —vetitos muros. Cf. ad III, 501; IV, 788.
Imperium celer exsequitur, curvoque volucris
351 sq. Cf. ad II, 543 sq. Somnus manu tenet cornu, unde soporem infundit, (v. Burm. ad Val. Fl. IV, 16; VIII, 72; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. I, 692; Cl. Doering. Eclogæ poett. lat. pag. 249; Spencii Polymet. XII, pag. 264; Barth. et Lutat. ad Stat. Th. II, 144; VI, 27. Lessing. Wie die Alten den Tod gebildet, p. 1, 45 al.) et papavera (propter vim soporificam, quæ nigro inprimis papaveri inest, unde opium paratur) effundit, de quo v. Martin. ad Virg. Ge. I, 78; IV, 545; Ovid. Met. XI, 605 seq. Signum a Tollio post Cic. Or. pro Archia et a Drak. ad h.l. editum, Mariett. Traité des Pierres gravées, T. II, pag. 1, n. lx (ubi Somnus ex manu Noctis, cui tres Ὄνειροι a tergo stant, papaverum manipulum adcipit), et auctor libri qui inscribitur, papaver ex omni antiquitate erutum, Norib. 1713, 1714, p. 155 sq.; 170 sq. —352. medicata; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 486, et VI, 420.
Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima
Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas
355Devexo capiti pennas, oculisque quietem
Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.
Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:
353. per tacitum adlapsus, ut Ille volat, nullos strepitus facientibus alis ap. Ovid. Met. XI, 650; Drak. Cf. ad VII, 527. —354 sq. Barcæi juvenis, Hannibalis. Cf. I, 72. —soporas pennas; cf. ad v. 344. —quatit Devexo capiti, supra caput, στῆ δ᾽ ἂρ ὑπὲρ κεφαλῆς, Hom. Iliad. β, 21, ubi vid. Köppen. —355. oculis quietem Inrorat; cf. ad VIII, 121 in Var. Lectt. Heyne et Cerda ad Virg. Æneid. I, 691, et III, 511; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. —356. Imitat Virg. Æn. V, 854 sq. ubi Heyne coll. Apollon. IV, 156, monet, virgam, vel ramum proprie adcipiendum, et rem ab aqua lustrali ductam esse. Conf. Barth. ad Stat. Silv. V, iv, 18; Doering. Eclog. poett. lat. p. 242; Gronov. Obss. II, i, p. 210 sq.; Turneb. Advers. XXI, 4, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 84. Sic et Mercurius ῥάβδῳ ὄμματα θέλγει, Hom. Odys. ε, 47; v. Gronov. l.c. Ernesti virgam h.l. ipsa papavera dici putat. Lethæa virga, ut Ληθαῖον πτερὸν ὕπνου, dixit Callimach. Hymn. in Del. vers. 234. Cf. Virg. Georg. I, 78; IV, 545, et Æneid. V, 854.
357. insomnia, somnia, ut XI, 102; Virg. Æn. VI, 897, et Tibull. III, 4, 1, ubi v. Broukh. Singula h.l. ἐναργῶς et apte expressa, inpr. adparitio oratioque Jovis. —358. videbatur sibi, somniabat.
Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,
Elata torquens flagrantia fulmina dextra,
Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,
Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;
Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
365Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:
«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»
Adtonitum visis, majoraque bella paventem
370Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;
363. Cf. ad I, 49, et V, 542. —367 seq. Hæc graviter et ad dignitatem majestatemque Rom. urbis adumbrandam adcommodate dicta. —sacris muris; vid. ad III, 501; inrumpere muris; conf. ad II, 378 in V.L. inrumpere proprie significat, quo non licet penetrare, v.c. in adyta et penetralia, de profanis et non initiatis. Vid. Heins. ad Ovid. Trist. II, 305, et Burm. ad Quinctil. II, 1, p. 320.
371. Nec lux purgavit imagine mentem, etiam vigili imago nocturna menti obversabatur; Ernest.
Quos inter motus somni vanosque tumultus,
Dedita per noctem reliquo cum milite castra
Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.
375Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas
Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
Celatis Superum monitis clausoque pavore,
Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,
373. Cf. Liv. XXII, 52. —374. pleno, onusto præda.
375. Cf. Liv. XXII, 51, in cujus tamen imitatione Silius ingenio suo indulsit, his additis, illis resecatis. Dictum hoc, die quinto victor in Capitolio epulaberis... quod Silius Magoni tribuit, et de quo vid. Gell. X, 24 et, qui eum descripsit, Macrob. I, 4; Maharbali dedere Liv. XXII, 51, et Val. Max. IX, 5 ext. 3; Adherbali vero Florus II, 6, ubi tamen Grævius Maharbalis nomen ex Mstis restituendum docuit; Draken. Possunt plures uno consilium dedisse; Dausq. et Cell. —377. monitis; cf. ad IV, 120. —clauso, dissimulato, celato, pavore, a somnio sibi incusso. —378 seq. Vulnera excusat, h.e. iis ad excusandum utitur, se iis excusat.
Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis
Terga juberetur muris, ac signa referre,
«Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
Munera destituis fato, patriamque moraris?
385382. Tanta mole, tantis conatibus. Mago elevat res ab Hannibale gestas, spiritusque ejus reprimit. —383. Quonam tristi adversoque fato fit, seu efficitur, ut tam felicem rerum cursum non persequaris? Vincere scis, victoria uti nescis, Liv. XXII, 51. —384. patriam moraris, quatenus tergiversando et cunctando patriam imperio jam prope comparato fraudas; vel etiam milites diu hærentes in Italia patriæ detines; Ernesti. Imo patriam poeta dixit pro spe patriæ; ut vota meliora morari Stat. Th. III, 651.
385. Sequere: cum equite, ut prius venisse, quam venturum, sciant, præcedam; Liv. l.c. —juro hoc caput; cf. ad VIII, 105.
Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
Jam Latius sese Canusina in mœnia miles
Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
390Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris!
Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum
Imperium, non subnixæ lictore secures.
Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,
Corpora debilibus nituntur sistere membris.
395Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis
In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ
Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
387. Cf. Liv. XXII, 50 et 52. —388 sq. Latius miles, decem millia hominum, qui duce Sempronio ex majoribus castris Canusium pervenerunt. Alii Venusiam, vel Cannas, vel in silvas profugerunt; et qui in minoribus castris restiterant, capti sunt. Conf. Appian. B. Hannib. c. 26. —sese conligere; v. ad VI, 399. —vicino urbi. —390 seq. Poeta ad similem rem transtulisse videtur narrationem Livii IX, 5 et 6.
393. elisa ruina; conf. V, 509.
398. carpsere, decerpsere, deripuere. —399. damnarunt, respuerunt, præ mœrore projecerunt, M. honores, illud superbum decus cristarum, et reliqua ornamenta insigniaque militaria.
At multa thorax perfossus cuspide; et hærens
Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.
Interdum mæsto socios clamore requirunt.
Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.
405Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis
Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam
401. Loricæ, in lorica hærens.
402. Verba Virg. Æneid. I, 217, ubi v. Heyne.
403 sq. Galba, v. sup. v. 194 sq. et VIII, 470. —Piso; cf. v. 250 seq. et VIII, 463. —Curio; cf. v. 209, et VIII, 426. —leto inerti; nam in Aufido perierat. Cf. ad v. 209, et III, 123, 145. —404. Scævola; cf. IX, 370, et VIII, 383.
405. Hos duces passim hic et ille per exercitum, non omnes simul, sed ut quisque in hunc vel illum animatus erat, lugent: at Pauli fata omnes pariter gemunt; Burm. —pariter ceu, ut ὁμοίως ὡς, Lef. Male! —406. vera mali præsentia, vera et certo futura, quæ nunc præsentia sunt; Cell. Milites commemorabant inter se, ut ille sæpe prædixerit hanc calamitatem præsentem; Ern. —407. canere; cf. v. 60 seq. sistere, cohibere, mentem, consilia, vel θυμὸν, μένος furorem et iram.
Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
410Quos premit, aut fossas instant præducere muris,
Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;
Quaque patet campus planis ingressibus hosti,
Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,
Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.
409. quantus dextra, quam fortis fuerit. —413. Terræ infigunt stipites ramosos, in formam cornuum cervinorum truncatos, qui aggeribus committendis muniendisque, vel adscensui hostium prohibendo inserviebant, quorumque stili, h.e. cuspides, ex terra exstantes, et frondibus vel herbis occultatæ, equorum pedes lædebant inpediebantque. Dicuntur inde cervi Tibul. IV, i, 84 (ubi v. Heyne et Broukh.); Varr. L. L. IV, p. 30 et 51 (ubi v. Scalig.); Cæs. B. G. VII, 72; Liv. XLIV, 11; cervuli Frontin. Strateg. I, v, 2 (ubi v. Tennul.). —414. cæcum vallum, ut h.l. cæcum telum, Festo et Cæs. B. C. I, 28; stili cæci Hirt. B. Afric. 31; stimuli, Cæs. B. G. VII, 73, et tribuli, Veget. III, 24. Conf. Cæs. B. G. V, 18; Cerda, Guell. et Serv. ad Virg. Ecl. II, 29; Lips. Poliorc. II, 2, et al. —cæcum; v. ad V, 3.
Ecce, super clades et non medicabile vulnus,
Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis
Inpia formido ac major jactabat Erinnys.
Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant
Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.
420Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,
Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello
Pectora degeneremque manum ad deformia agebat
Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,
Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla
425415. Hæc ad verbum fere adumbrata ex Liv. XXII, 53. Cf. Val. Max. V, vi, 7, et Oros. IV, 6. —416. Verba Virg. Æn. I, 30, et X, 430. —417. jactabat, movebat, agitabat, vel vexabat. Cf. ad VIII, 291. —Erinnys, furor, insania; evadere, effugere.
419. cælo, plaga cæli.
420 seq. Dux erat exsilio, ad exsilium; conlectis Metellus, Marte quidem parvi cognominis, sed stirpe haud parvi cognominis, h.e. non bello quidem et factis, sed genere clarus. Cf. sup. v. 59... 69. —421. cognominis pro nominis, ut apud Gell. X, 12; Prop. IV, i, 69; Virg. Æn. III, 133... 350; XII, 845 et al. Nomen autem, ut ὄνομα, pro fama et gloria dici, vix est quod moneam. Cf. XIII, 98, et ad IX, 373. —mala bello Pectora, homines timidos et inbelles.