Punicorum Liber Quintus

Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.

Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias superat; 24-52.

Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.

Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat, omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex parte fractum, verbis confirmat; 105-185.

Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet, suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.

Tum Picentes pugnam capessunt, et Pœnis secunda fortuna, Romanis ira ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur; 208-228.

Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.

Nerius et Volunx pereunt; 258-267.

Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.

Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero Lusitano vexilloque ei erepto fœdam suorum fugam sistit, permultis vulneribus confossus cadit; 333-343.

Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo in castris sanetur; 344-375.

Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn, giganti similem, ingentemque aliorum Pœnorum numerum prosternit; 376-456.

Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.

Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium obtruncat; 530-583.

Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Pœnorum, qui exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.

Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit; 611-631.

Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans, populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat: quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum, qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo obruitur; 632-666.

Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ, admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam nocte in castra redit; 667-678.

1 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. —3. cæcis armis, insidiis. Cæca passive dici occultata, ἀόρατα, obscura, quæ non videntur, seu latent, et hinc quoque ignota, obscura, ignobilia, multis exemplis probarunt Heinsii et Drak. ad h.l. et ad VI, 7. Plura desideranti suppeditabunt Burm. ad Val. Fl. VI, 422; Heins. ad Ovid. Fast. II, 214, et Met. I, 307; III, 490; XI, 517, ad Val. Fl. VIII, 329, et Gifan. Ind. Lucret. Cf. inf. ad VI, 75, et Ind. —5. in Effigiem, in modum, instar. —8. volvente die, ut ap. Virg. Æn. I, 269, et Ge. II, 402, ad quæ loca vid. Heyne. Cf. sup. ad III, 579.

9 seqq. Cf. ad IV, 719. —9. Tmolus, Lydiæ urbs (ap. Herodot. I, 84, et Tac. Ann. II, 47, ubi vid. Ern.) et mons, vino generoso, sed et croco abundans, de quo dubitat quidem Heynius ad Virg. Ge. I, 56. Sed vid. Columel. III, viii, 4, ibique Gesn. —12. Hanc inventionem Tyrrheno Pisæo tribuit Plin. VII, 56; Tyrrheno Herculis f. Hygin. fab. 274, ubi vid. Muncker. incolis Vetuloniæ Sil. VIII, 488; alii aliis populis, sed plerique omnino Tyrrhenis; vid. ad II, 19. —13. bellis ignava silentia rupit, sustulit, morem belli segnius gerendi sine tubarum cantu, qui milites ad pugnas adcendit, Drak. Cf. IV, 169 sq. —ignava silentia, ignavos milites reddentia: nam tubis alacres ad pugnam animi fiunt. Ern.

20 seq. Naiades consolabantur Trasymenum, qui undas extimescebat et amplexus Nymphæ, quæ mox ei lacus imperium in dotem dabat. —fovere, metum et dolorem levarunt, ut vulnus, cui fomenta adhibentur. —Respexit Silius ad hæc Theocriti, Ειδ. ΙΓ, 53 sq.

Quod apud nos carmine suaviori imitatus est egregius ille veterum æmulator, morte infelicissima Musis et Patriæ ereptus juvenis, Andreas Chénier:

22. dotalis propr. ipse lacus, qui nomen inde adcepit. —23. Conscia, vid. ad III, 395. —lascivo hymenæo, ut lasciva licentia et lascivi amores, ap. Hor. Od. I, xix, 3, et II, xi, 7.

34 sq. Orta ex lacu nebula, campo quam montibus densior sederat, Liv. XXII, 4. Cf. Polyb. III, 84. —super, insuper. —37. cælum pressum, circumdatum, ut XII, 131, vel tectum, opertum, amictu, nigro quasi peplo noctis. —picea nubila, νέφος μελάντερον ἠΰτε πίσσα Il. δ, 277. Cf. V.L. —Squalebat, vid. ad I, 211.

45. cura, Pœnus curiosus et ad omnia intentus; vel, notante N. Heinsio, excubitorum et speculatorum custodia ac statio. —46. sub ictu, vid. ad IV, 42.

47 sq. Egregia comparatio, cui similem vid. inf. VII, 500 sq. «Non aliter, quam qui sparsa, etc.» —48. nassa, calathus vimineus angusti colli, ἐκ σχοίνων λαβύρινθοι Theocr. XXI, 11, κύρτος, de quo v. Oppian. Ἁλιευτ. III, 85 et 341 sq. Draken. adposuit verba Sapph. in Anthol. Gr. III, iv, 1, et Festi, «piscatorii vasis genus, quo quum intravit piscis, exire non potest.» Hæc nassa γραφικῶς h.l. definitur. —50. fastigans, acuens, in artum contrahens. Hoc verbum ubivis fere in optimis codicibus, quibus lex metri h.l. faveat, fastigare, non fastigiare, scribi, et vel a fastu, vel a fastigio formari, copiosius docuit Drakenb. —cacumina, τὰ ἄκρα, vimina summa. —52. Introitu facilem, active, qui facile intrat. Cf. ad I, 615.

53. Consul signa, quæ convelli non possunt (v. 66 sq.), jam præcesserat v. 29 sq., adeoque nunc iterum, ut moverentur, edixisse videtur. Teste Liv. XXII, 3, signa effodi jusserat, antequam agmen incedere et in angustias intrare cœpisset. Ibid, tamen c. 4, quum pridie solis occasu ad lacum pervenisset, inexplorato, postero die, vix dum satis certa luce, angustiis superatis, in patentiorem campum agmen pandit. —54. Excussus mentem, vid. ad II, 592, in V.L. —fatorum turbine, cursu, vid. ad IV, 731. —55. Teste Liv. XXII, 4 et 6, non nisi inclinata re, adeoque prælio finito, nebula incalescente sole dispulsa diem aperuit. —56. orbe renato, ut luce renata, ap. Sen. Herc. Fur. 127. Cf. Virg. Æn. IV, 119. —58. sereno, αἰθρίᾳ, serenitate, ut XII, 4, ubi Virg. Ge. I, 393; Lucan. I, 530; VI, 55, Stat. Th. IX, 135, et alia loca conferunt Dausq. et Drak.

59. Hæc pugnæ præsagia et historici memorant. Cf. ad VIII, 624 sq. et de ostentis, prodigiis ac monstris omnino Heyn. Opuscul. Acad. Vol. III, p. 198... 215, pag. 255... 275, et ad Virg. Ge. I, 466 sq., ad Tibull. II, v, 71. —Hujus prodigii Cic. de Div. I, 35, mentionem facit; eodemque contemto, P. Claudium b. Punico I male pugnasse, notum ex Liv. Epit. XIX, et Flor. II, 2, quod jam alii notarunt. Loco ejus aliud memorat Liv. XXII, 3. —62. Damnavit, vid. ad II, 595, et III, 331.

63 sq. Idem omen evenisse Syphaci inf. XVI, 264 sq., et Pompeio ap. Lucan. VII, 165; sed Flaminio ante hanc pugnam, quum magistratum iniret, teste Liv. XXI, 63, jam monuit Drak. Poeta autem ante oculos habuit Virg. Æn. II, 223 sq., ubi vid. Heyne. —65. Incerta cervice ferens, vulnere non certo et letali adcepto. —66. Notum est hoc prodigium ex Liv. XXII, 3; Fl. II, 6 (qui apum quoque examen signis insedisse tradit, de quo vid. ad VIII, 635), et Cic. de Div. I, 35. Sed poeta illud ornat augetque, respiciens forte fabulam Virg. Æn. III, 26 sq.; cf. ad v. 91. De causa portenti et de rivis sanguinis vid. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265 sq., et p. 213, not. i. —vellere, ut VIII, 240; nam signa terræ infigebantur in castris, hisque movendis evellebantur. —67. humo lacera, convulsa, effossa. —nitentum, qui convellere conabantur. —69. parens, terra.

70. Hujus prodigii non alius meminit, nisi forte cum Dausq. et Drak. huc referre velis verba Plin. II, 107. «Trasymenum lacum arsisse totum Valerius Antias narrat.» Causa ejus ab ignibus subterraneis, sub aqua ardentibus, repetenda; vid. Heyne l.c. Forte lacus ejusdem fere naturæ est, vel fuit, cujus nunc est Lago di bagni, seu Solfatora. Hujus aqua sulphurea est, et perpetuo fervet. Cf. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 589, et sup. IV, 677. Eadem res vario ornatu exponitur. —71. Cyclopum caminis, fabricis. Cf. Virg. Ge. IV, 170 sq. et Æn. VI, 630.

75. Justo poeta dolori indulget ob ferociam consulis, hæc prodigia spernentis. —Parcas fatum. —morantia, de conatu. —76. fatis Superi certasse minores, ut tanto certare minorem dixit Hor. Serm. II, 3, 313, ubi vid. Bentl. Sic et ἥττων ὀργῆς et alia; vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 349. Fatis autem Dii quoque inpares credebantur. Nota sunt Pittaci verba, ἀνάγκῃ δὲ οὐδὲ θεοὶ μάχονται ap. Plat. Leg. VII, pag. 818, et alios; Liv. IX, 4, «necessitas, quam ne dii quidem superant.» Δοῦλοι βασιλέων εἰσιν, ὁ δὲ βασιλεὺς θεῶν, ὁ Θεὸς Ἀνάγκης, dixit Philiscus ap. Stob. Serm. LX, p. 33; πρὸς τὴν Ἀνάγκην ουδ᾽ Ἄρης ἀντίσταται Sophocles, et similiter alii ap. eund. l.c. et Ecl. Phys. c. 8, p. 10, et in Excerptis p. 127. Conf. inf. v. 201; IX, 543; Menag. ad Laert. I, p. 48; Burm. ad Ovid. Her. I, 28; Spanh. ad Callim. H. in Del. 122, et de P. et U. N. XIII, p. 639 (IX, p. 839, ed. 2), ubi Fata Victricia ex numis illustrat.

77. Sic omnes frustra in concilio salutaria suadent ap. Liv. XXII, 3, et Polyb. III, 82, quorum verba Silius amplificavit. —egregius linguæ, ut Drances linguæ melior dicitur Virg. Æn. XI, 338, ex emendat. VV. DD. Poeta autem respexisse videtur M. Valerium Messalam Corvinum, summum oratorem, philosophum et historicum, nec minus rei civilis, quam militaris peritissimum, de quo vid. Jani ad Horat. Od. III, 21, in Argum., Ernesti Clav. Cic. et Heyne ad Tibull. I, iii, 1, et alibi passim. —nomen, vid. ad IV, 729, et cf. XI, 514. —78. Corvinus fingitur unus esse ex posteris M. Valerii M. F. Corvini, seu Corvi, cujus pugna cum Gallo et cognomen a corvo, in galea ejus considente, ipsi inditum vel tironibus notum est ex Liv. VII, 26; Flor. I, 13; Val. Max. VIII, 15, et Gell. IX, 11, qui et statuæ meminit, ab Augusto ei positæ, ad quam, nescio quare, poetam respexisse suspicatur Drak. —Phœbea ales, corvus, vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 66, et Ælian. V. H. I, 48. —79. Ostentans, etc., cf. ad I, 415. —80. Plenus Deûm, perturbatus prodigiis, vel ἔνθεος, vid. ad III, 698.

82. Conf. Virg. Æn. IX, 258 sqq. —Iliacas flammas, sacra Vestæ, vid. ad I, 543. —83. suspensa, sollicita; vel suspensa ex eventu, quorum salus ex eo pendet. —86. camposque diemque, h.e. locum et tempus ad prælia aptum. Cf. V.L. Utrumque v. 88... 96, illustratur. —91. Cf. sup. v. 67 sq., et VIII, 644, 645, ubi Drak. laudat Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2; Appul. Met. IX, p. 201, ed. Pric.

97. ducere, trahere, protrahere, differre. —98. Cn. Servilius, alter consul, qui placandis Romæ diis trahendoque delectui operam dabat; vid. Liv. XXII, 1 et 2, pr.

100. Lefeb. adscripsit verba Val. Fl. IV, 622: sæpe acri potior prudentia dextra, et Hor. Od. III, iv, 65; vis consilii expers mole ruit sua.

106. In hac oratione singularum sententiarum vim, verborum dilectum, ferocisque animi signa et adfectum quilibet facile percipiat. Primæ quasi lineæ reperiuntur in verbis Flaminii ap. Liv. XXII, 3 (unde expressi v. 121 sq.), et Polyb. III, 82. —Auditoque, quum audivisset, ablat. absol. vid. App. et Drak. ad XIV, 97. —107. Cf. ad IV, 706. —Siccine nos Spectastis, tales nos cognovistis, etc. Conf. Turni oratio ap. Virg. Æn. XI, 396 sq., in qua etiam a v. 392, non minus omnia in majus augentur. —108. lues, ut pestis, pernicies, ab hoste timenda, vid. Ind. —109. iterum, ut olim, quum Galli Senones Romam diriperent et incenderent.

110. corpora Irata tellure sata, monstra corporum: nam Γαῖα, omnia fere, quæ unquam exstitere, monstra genuisse fingitur. Cf. VI, 151, 254; Barth. ad Stat. Th. V, 506; Heins. ad Ovid. Met. III, 102; Intpp. ad Virg. Æn. IV, 178; Cl. Hermann Mythol. Lyric. p. 31... 35. Poetam tamen potissimum procreationem Gigantum respexisse, Draken. inde probat, quod Galli Ὀψίγονοι Τιτῆνες, Titanes serius nati, vel Gigantum posteri, dicuntur Callim. H. in Del. v. 174. His bene comparari possunt tam ob bellum, Brenno duce, Jovi quasi Capitolino et Delphico Apollini inlatum, quam ob corporum inprimis proceritatem, de qua præter h.l. vid. sup. IV, 149; Liv. XXXVIII, 17; Flor. I, 13; (ubi hæc gens corporum mole, armis ingentibus et omni genere adeo terribilis fuisse dicitur; ut plane nata ad hominum interitum videretur) App. de reb. Gall. T.I, p. 73, 74, 78, ed. Cl. Schweigh. quem vid. T. III, p. 171; Pausan. X, p. 647; Cæs. B. Gall. II, 30, et alios ap. Dausq. —111. vix vulnere, etc. Cf. I, 280 sq., et Virg. Æn. VIII, 566.

114. Scilicet per ironiam et amaritudinem negat cum et sine interrogatione, ut ap. Virg. Æn. IV, 379, et al. —laudes, ut κλεα, facta laude digna et quibus laus parari solet ac potest; vel decus et præmia victoriæ; cf. Heyne ad Virg. Ecl. IV, 26, et Æn. I, 461; V, 355; VIII, 273; IX, 197, 252; X, 825; XI, 708.

117. Quippe est indignantis et cum amara irrisione sibi quid opponentis, vel aliorum objectiones repetentis, ut VII, 397, et ap. Virg. Æn. I, 39. —monent, vid. ad IV, 120. —118... 120. Ex virtute pendet victoria, non ex diis et auspiciis. Cf. v. 126; Liv. XXII, 5, et quos comparant Virg. Æn. X, 773 (ubi vid. Cerda), Apollon. I, 466 sq., et Stat. Th. III, 615, 648... 668. Nec tamen hunc locum ex illo Maronis adumbratum crediderim cum Drak., sed potius cum Dausq. ex Homerico Iliad. μ, 243, ubi Hector his verbis, Εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης, Polydamantem auspicem objurgat, et v. 237 sq., auguria spernit ac ridet, ut Flaminius h.l. et v. 162 sq.

121. Cf. Liv. XXII, 3. —sedet, vid. ad II, 385. —123. Arretium, Cortona et Clusium (hod. Arezzo, Cortona et Chiusi) in numero XII antiquorum Etruriæ oppidorum erant. —altos muros, quoniam pars Arretii in colle, pars vero in planitie sita. —Corythi arcem, vid. ad I, 7, et IV, 719. Cf. Liv. XXII, 2... 4.

124. Clusium, olim Camers dictum, Porsenæ regia. —129. Eridani, quia Ticinus et Trebia eo miscentur. —inhumata juventus, vid. ad IV, 669.

132. Conf. Virg. Æn. XI, 486 sq., ubi vid. Heyne. —Non minus galeam Ulyssis ornat Hom. Iliad. κ, 261 sq. —Cassis ærea erat tecta pelle vituli marini, seu phocæ. Morem ferinas pelles in galeas formandi, Dausq. et Draken. illustrarunt multis vett. scriptt. locis, v.c. Virg. Æn. VII, 688 (ubi vid. Cerda); X, 680; Strab. I, et VII, de Albanis, Amazonibus et Roxolanis, Ovid, Met. XII, 380, et al.; cf. ad II, 156. Κυνέη ταυρείη, κτιδέη, etc., ex Homero nota. —134. Triplex crista, τριλοφία, τρυφάλεια. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 785; Barth. ad Stat. Th. IV, 130; Val. Fl. III, 62, et inpr. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 371, ubi τριφάλεια scribendum putat. Ferrem, nisi toties libri ad lectionem τρυφάλεια conspirarent, unde probabilius videtur, galeam innui, cujus conus sit perforatus, seu politus, a τρύειν. —Dausq. docet, innui vel veras jubas, sed crine Suevo concolores, h.e. flavas (vid. Lucan. II, 51), vel cristas ex crine Suevo, præduro et prælongo, quod præferendum videbatur Drak. Conf. Tac. Germ. 38; Claud. Cons. Hon. IV, 655, et Diodor. V, de Gallis, παχύνονται γὰρ αἱ τρίχες ἀπὸ τῆς κατεργασίας, ὥστε μηδὲν τῆς τῶν ἵππων χαίτης διαφέρειν. Flaminium autem bello Gallico hanc cassidem reportasse, et in eo Boios ac fortasse Suevos fuisse suspicatur Dausq. Lipsius de Mil. Rom. III, 5, putat Flaminio Suevum, sc. Germanicum crinem adfingi, quia triumphaverit de Gallis, qui a poetis hujus ævi confundantur cum Germanis.

135. Scylla, ut Chimæra in Turni galea ap. Virg. Æn. VII, 785; conf. ad II, 306. —137. Gargeni spolium Drak. comparat inf. v. 323, et Virg. Æn. XII, 94; conf. Heyne ad Æn. V, 260 sq.

140. Cf. ad II, 401, et Virg. Æn. IX, 707; et XI, 487 sq. —nexilis, propter hamos tortos, h.e. annulos, catenulas. —141. squama, laminæ. —rudi permixtoque auro, intell. loricam auro bilicem, seu trilicem. —asperat, cf. ad II, 431.

146. Drak. comparat Virg. Æn. II, 393, et gladium, belli certe Punici temporibus, ad dextrum latus ab humeris pependisse, probat ex Polyb. VI, 21, cui alii auctores et numi quoque adversantur. Conf. quos laudat, Salmas. ad Spart. Sever. c. 6; Barth. ad Stat. Silv. I, i, 43; Fabrett. ad Column. Trajan. c. 2, et, qui Romanos mutasse et aliter atque aliter gladios gestasse putat, Lips. Milit. Rom. III, 3. —147. Verba Virg. Æn. IV, 135.

148. virgato corpore, pelle longis macularum ductibus lineata, Drak. coll. Sen. Hippol. 344. et Herc. Œt. 146; Claud. Laud. Stil. I, 66, et Salmas. Exerc. Plin. p. 148. —tigrim sub Augusto demum in Italia visam tradit Plinius VIII, 18. Sed poetæ in ornatu orationis ad talia non respiciunt, neque ad eam subtilitatem sunt exigendi. Conf. Heyne ad Virg. Æn. V, 37. Præterea pellem ignotæ feræ advehi potuisse monet Lips. Mil. Rom. III, 7. —149. exceptus equo, ut ap. Virg. Æn. X, 867. Drak. —dant, διδοῦσι, permittunt. —150. hortatibus inplet, cf. ad I, 105. —subfixa, adfixa hastis.

153 sq. Quisque graves iræ causas, quibus sponte ad pugnam et virtutem excitetur, a morte cognatorum repetat: 157, sed cui vestrum non privata doloris causa est, ingentia sc. hortamenta e medio certe, h.e., e publico et communi, e rebus, quæ ad totam remp. spectant, sumat, perfractas sc. Alpes, eversionem Sagunti etc. An e medio est, ex rebus vulgaribus, satis notis? Sic verba e medio tollere h.e. verbis vulgaribus uti, dixit Cic. Or. III, 45, et non quæsita ex occulto, sed sumta de medio: id. pro Domo 54, pr. —154. atris, vel funestis, vel sanguineis; Drak. —156. Metitur corpore, ut ap. Virg. Æn. XII, 360. —sine funere, exsequiis, quo rei acerbitas augetur. Conf. ad I, 154, et IV, 669. —159. Formam dicendi fodere pectus in iras Dausq. repetit a leone, qui, pugna adpetente, osseo stimulo, qui in cauda est, latera fodicat, μαστίεται, irasque suscitat, ut ap. Hom. Il. υ, 170, et Hesiod. Scut. H. 430. Sed vid. sup. ad I, 113. —161. Conf. ad I, 294. —nomen Iberi græce pro, Iberum. Cf. ad IV, 729; Drak. ad h.l. et ad XIV, 70; Burm. ad Petron. c. 80 et 123. Sed vid. V.L.

165. Turbidus, vid. ad I, 477. —atras jubas, forte rubras, judice quoque Drak., ut rubra crista ap. Virg. Æn. IX, 50, 270; XII, 88, sanguineæ jubæ, ibid. IX, 731, et inf. XII, 171, puniceæ ap. Stat. Th. IV, 218. Sic et atrum vinum, ater, vel niger cruor, seu sanguis, (vid. Drak. ad IX, 365) αἷμα κελαινόν et μέλαν, ap. Hom. Iliad. γ, 828, 844; υ, 470. Forte ita quoque atrum fulmen sup. IV, 431, et ater ignis XVII, 181, et IX, 441, ubi Drak. comparat πυρὸς μέλαιναν αἴγλαν Eurip. Troad. v. 547, et atros ignes Virg. Æn. XI, 186. Sed vid. ibi Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 236; cf. sup. ad IV, 431, et III, 211. —Hoc etiam probat Ernesti, apud quem «Flaminius facta ad milites adhortatione pugnam inchoaturus, tribus militibus, suis cuique meritis insignibus, mandata dictat, Orphito (aptanti jubas, cristas galeæ, atras sive ob colorem, sive terribiles, sævas, quia maxime serviebant terrori augendo), ut ducem Pœnorum maxime petat, Murrano, ut angustas vias patefaciat, Æquano, ut in copias hostiles inruat.» —166. jubas, cristas, λόφον ἵππειον, seu ἱππιοχαίτην, unde κόρυς ἱπποδάσεια et ἵππουρις. Male Cell. jubas proprie capit, quibus erectis equus bellator signum alacritatis dederit. Dausq. exponit: viso hoste, leni manu jubam equi componente. Sed judice Drak. poeta jubas aptare dixit, ut XII, 170; et Virg. Æn. XII, 88. —Orphitus nomen equi bellatoris, quem Flaminius adloquitur, judicio Modii, Buschii, Dausq. Cell. et Lefeb. Cf. ad IV, 265. Sed nomen viri bellatoris esse putant N. Heins. et Drak. qui spolia opima non a duce solum, sed a quovis etiam milite referri potuisse, modo duci hostium detracta essent, a Perizon. hist. anim. c. 7, probatum docet. Sed vid. Liv. IV, 20, etsi probabilis hæc sententia videri potest, quia consul mox Murranum Æquanumque similiter ad virtutem incitat. —167, 168. Cf. ad I, 133. —Jovi volenti, propitio, ut VII, 174, et serenato mox v. 181. Nota est solennis precum formula, volens propitius, vel ex Liv. I, 16; VII, 26; XXIV, 21, 38; Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 324, et Heyne ad Virg. Ge. II, 41. Stolida autem Flaminii ferocia, qui, omnibus ad perniciem jam profligatis et perditis, ne spoliorum quidem opimorum spem abjicit.

169. alia dextra, sc. quam tua. Qui Orphitum de equi nomine adcipiunt, supplent, quam mea.

171. Martius clamor, quo milites ad virtutem incendis. —174. Angustias et fauces, cæsis hostibus, relaxa, aperias; cf. v. 269, et VI, 319.

175 sq. Totum hunc locum poeta concinnavit ex Virg. Æ. XI, 785 sq. ubi vid. Heyne. Conf. ad II, 150. Hæc sacra non Apollini, sed Deæ Feroniæ fieri docet Strabo V, pag. 226 (al. 156). Sacerdotes autem sæpius pugnantibus interesse, monui ad II, 149. —Soracte, seu Sorax (Monte di S. Silvestro, seu Tresto), mons Etruriæ in Faliscis, Apollini sacer. Conf. Ind. et Hor. Od. I, ix, 2. —177. pius Arcitenens, τοξοφόρος, ut ap. Virg. Æn. III, 75, ubi tamen pius alio verborum contextu dicitur, quem Silius forte non respexit. Cellar. explicat pium in matrem Latonam, quod Pythonem, ad eam persequendam a Junone immissum, occiderit.

178. «Sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni struem ambulantes non aduruntur,» Plin. VII, 2; qui locus class. est. Conf. Eckhard de ritu antiq. per ignes et carbones candentes incedendi, in Magazin für Philologen, T. II, p. 36... 48; Brem. 1797. —179. Sic, ut οὕτως, solennis obtestandi formula, de qua vid. ad II, 301, in V.L. et Jani ad Hor. Od. I, iii, pr. ubi æque ac h.l. preces votis postponuntur. Nam vulgaris ratio fuisset: Æquanum noscens—ait, Concipe furorem—sic h.e. ea conditione vicissim opto, ut teras, etc. —teras vestigia, ut premere vestigia, ap. Virg. Æn. XI, 788, de lento incessu, ubi ex Silio et MSS. victores pro cultores reponi jubet Lefeb. frustra. —180. victor vaporis, ne quidem prunarum adflatum sentias; Dausq. Sed vapor, ut apud Virgilii Æneid. lib. V, 683, 698. Mens autem Silii et Maronis, D. Heins. monente, est, sic sacer semper et inviolatus sacerdos maneas: experimentum enim, quo sacerdotes a profanis, pios ab impiis distinguebant, erat ignis, cui salvi si insistebant, puri erant et a noxa alieni. Ita Heins. coll. Sophocl. Antig. 269, et aliis. Sed vid. Intpp. ad Virg. l.l. —181. serenato, placato, benevolo, ut γαληνιόων, ap. Orph. D. Heins. —185. Cinyphiæ, vid. ad II, 60; III, 275. Dausq. conf. Hom. Iliad. κ, 246.

188 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 84. —Increpuere, etc., ut ap. Virg. Æn. IX, 503.

191. Horresco referens, ut ap. Virg. Æn. II, 204, ac si nunc malum illud nobis inpenderet, et Hannibal suos contra nos duceret, Cellar. Poeta paucis quidem, quibus dolor uti solet, verbis, sed gravibus deplerat tristem sortem tot civium, qui consulis temeritate pereunt. —193. torta habena, ut verbere torto, ap. Virg. Ge. III, 106, et Tibull. I, vi, 46; ix, 22; cf. Ind. et ad I, 315. —195. De Cantabris, bellicosissima natione, cf. ad III, 326 seq. —venalem, etc. Drak. comparat XV, 502 sq. —196. conducta bella; propr. milites mercede conducuntur. —197. galeæ contemto tegmine Vasco, conf. ad III, 358.

198 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et ad v. 38 seq. —arma, armati in castris, quæ Hannibal in patentiore campo inter montes et lacum posuerat. —simulque Consona vox, militum levis armaturæ, qui per colles, in monte, de quo jam undique decurrunt, signum, scilicet signa, exercitum Romanorum (unde signis forte legendum est) circumfundebant, h.e. circumdabant: nisi forte sensus est, Tyriam coronam, nimirum ipsos Pœnos, in monte circumcirca locatos, signum invadendi, ab Hannibale datum, percolles cum clamore circumfudisse, h.e. circum cecinisse, ut fere fundere vocem, preces, sonos, etc. —199. urget, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 79. —Arma et consona vox explicantur adjectis verbis: Tyria corona, Pœnis, circumfund. spargentibus signum; arma sua, una cum clamore; Lenz.

201. Ipsi dii, crudeli Junone excepta, sortem Romanorum, necessitate fatorum, quam solvere quidem et rescindere cupiunt, nec tamen possunt, constitutam lugent, et a spectaculo tam lugubri oculos avertunt. Non poterat fortius exprimi adfectus doloris, cui poeta ipse jam v. 75 et 189, indulserat. —fato Majori cesserunt, vid. v. 75. —204. Inlacrimat Venus, ut apud Virg. Æneid. lib. I, 228, et Apollo, doloris leniendi causa, procul a tristi pugnæ loco, lyram plectro pulsat. Utraque pictura dulcissima et miserationis plena! Conf. ad II, 476.

206. Conf. Virg. Æn. XII, 134 sq., et Heyne Exc. ad Æn. IX, 638. —207. Exspectat cædes tanquam rem desiderabilem et exoptatam, Drak. recte, ut VIII, 5; Liv. XXVIII, 27 (ubi vid. Gronov.); Terent. Adelph. V, 4, 20, et al. Pro adspectat (ut ap. Stat. Silv. V, ii, 23, et Petron. 17, ubi vid. Burm.), vel potius pro espectat, h.e. spectando e vertice præstolatur, positum existimat Lefeb. qui præterea Junoni comparat Ἐριν Hom. Iliad. λ, 73 sq.

208. Picentum, cf. VIII, 424 sq. —rupto turbine, ut ap. Virg. Æn. II, 416. —fusa, effusa e montibus, ruere. —211. turbato victore, turbando victorem, impetu in hostes facto; Lenz. —212. metuendi libera, h.e. a metu libera, vid. ad II, 441, in V.L. et Burm. ad Ovid. Her. I, 80. —erepto cælo, cæli lumine, luce, vita et ejus spe. —213. ipsa mittit piacula, inferias, præsumta, ante mortem suam (cf. VI, 300, et ad IV, 802, in V.L.) Manibus suis; et pœnas petunt pro morte futura, quam cæsis hostibus in antecessum ulcisci conantur. —215. Pilorum nimbus, vid. ad I, 311, et IV, 552. —repulsi, Pœni. —clipeos fixos, transfixos telis curvatis et magni ponderis vix sustinere possunt. Cf. V.L.

220. Locus class. de figura Bellonæ. Cf. ad IV, 440; Hom. Iliad. ε, 592, inpr. Quint. Smyrn. lib. VIII, (ap. Barth. ad Stat. Th. VII, 73) et Stat. Th. IV, 5 sq., ubi et facem hastamque in signum belli quatit. —221. acies pererrat, ut ap. Virg. Æn. X, 761, «Tisiphone media inter millia sævit.»

222. Tartareæ Divæ, quæ in Tartaro sedem habet. Drak. coll. Claud. in Eutrop. II, 144, (quid dudum inflare moraris Tartaream, Bellona, tubam) et Petron. c. 124, ubi vid. Burm. De tuba Bellonæ, vid. Intpp. ad Val. Fl. III, 61.

225. His, Romanis. —iras fovent, adcendunt, vid. ad III, 505. —crudus, acer, seu acerbus iis stimulus erat desperatio. Cf. ad I, 405, et IV, 35. —226. projicere spem, vitam, animam, etc., tanquam rem nullius pretii, pro nihilo habere, spernere, ut abjicere vitam, ap. Cic. Att. III, 19, pr. et Gr. ἀπορῥίπτειν κίνδυνον, παραβάλλειν ἑαυτὸν, et ap. Plut. προΐεσθαι τὸν ἑαυτοῦ βίον. Cf. ad I, 225; Drak. ad X, 42, et Intpp. ad Virg. Æn. VI, 436. —227. Hos, Pœnos. —Deus dexter, propitius, vid. Ind.

229. Abreptus, ut oblitus suî dulcedine cædum IV, 422, et auferri alias dicitur. Conf. Drak. et quos laudat Gronov. ad Liv. XXXV, 11; Heins. ad Ovid. Her. XV, 140, et ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 153. —230. sequitur dextram, faustis cædibus instat, Barth. Adv. V, 15.

232. nimium, nimis cupidum. —233. non æquo Marte, non parem hostibus, quia solus inruerat. —234. Fata inritantem, temere in discrimen se inferentem, vid. ad I, 268 et IV, 731. —237. Occupat, φθάνει πλήξας, ut ap. Virg. Æneid. lib. IX, 770; X, 699.

240. adversos, Lateranum et Lentulum. —242. Stygiæ nocti, conf. ad II, 574, et Heins. ad Ovidii Metamorph. III, 695. — 245. geminæ, Laterani et Lentuli.

246 sq. Non ut olim in mari, nunc in campo victores eritis. —250. meliori regno, nobiliori victoriæ Pœnorum, quam Romanorum apud Ægates; Cl. Ernesti. Cf. V.L.

253. Sic passim ἀδύνατον exprimitur in omnibus fere linguis; Drak. laudat Ovid. Her. V, 29, et Trist. I, vii, 1 sq.; Prop. II, xii, 33 sq.; III, xvii, 5 sq.; Sen. Phœniss. 85 sq., et Claud. in Eutrop. I, 350 sq.; Cf. Cerda ad Virg. Ecl. I, 60; VIII, 27; Burm. ad Lotich. II, xv, 45; IV, i, 23; Jani ad Hor. Od. I, xxix, 10; xxxiii, 7, et Intpp. ad Theocr. I, 132 sq. Shakesp. in Romeo, then shall water be turned in fire. —254. sanguine pio, gravius quam nostro, ut innuantur Romani, pium bellum gerentes, et fide ac religione superiores Pœnis inpiis, perfidis, fœdifragis. —255. Subsidens, ὑφιζάνων, fodit ilia, corpus Syrtici, conantis arborem in Lateranum conjicere, unde suspensa ilia, h.e. prominentia, vel tenta, ut ap. Virg. Georgic. III, 507, «imaque longo Ilia singultu tendunt.»

259. Parte alia campi, apud Romanos. —260, 261. Rullo Obcumbis, ab eo interficeris; vid. Burm. ad Val. Fl. VI, 286. —Ad opes Volusii ap. Tac. Ann. XIV, 56, adludi putabat Lips. ad l.c. Drak. autem, quia Volunx h.l. Afer est, ad Bocchi Maurorum regis filium, qui Volux vocatur Sallust. b. Jug. c. 105 sq., unde, vel ibi Volunx, vel h.l. Volux dicendus sit. —262. patrio, Africano. —264 seq. Ita sæpius philosophatur Horatius, v.c. Od. I, iv, 7, 9; II, iii, 11, 14; Cf. XIII, 777, ubi Drak. comparat Prop. III, iii, 35; Claud. R. Pros. II, 300 sq.; Auson. Epigr. 54, ubi vid. Vinct. —266. Congerere opes de avaris proprie dici notum est, vid. Drak. —267. Nudum opibus. Conf. simil. loc. Tibull. III, iii, 10 sq.

269. Pandebat campum, viam patefaciebat, ut laxare campum ferro VI, 319; laxare cuneos IX, 364; angusta relaxare V, 174. Sic et limitem agere IX, 379. Cf. ad IV, 462. —ubi plurima virtus, ubi maximus fortissimorum virorum numerus erat. —270. nullique adspirare vigor, h.e. nec cuiquam propius adcedere virtus, ut utar verbis Virg. Æn. X, 712. Sic adspirare passim occurrit, v.c. inf. v. 442, et ap. Cic. Sull. 18; Pis. 5, et Tusc. Qu. V, 5. —273. leviterque e corpore summo (capite, ob v. 277.) —274. Degustat, ἀκρότατον δ᾽ ἄρ᾽ ὀϊστὸς ἐπέγραψε χρόα φωτὸς Hom. Iliad. δ, 139; η, 187; λ, 388; ν, 553: umbonem detersit ictu inf. v. 297; parce perstrinxit corpus XV, 760; parco summum violasset vulnere corpus XVI, 111; cf. IV, 119; 350 (ubi vid. not.); IX, 523; Virg. Æneid. X, 344, 478, et inprimis XII, 376, ubi videndus omnino Heyne. Similiter γεύεσθαι, apud Homerum, Iliad. υ, 258; bibere inf. VI, 293; (ubi Drak. laudat XV, 632; Virg. Æn. XI, 804, et Anthol. I, 22; Epigr. I, et 4: ἀσπὶς et βέλος αἷμ᾽ ἔπιεν) libare et delibare h.e. leviter perstringere inf. IX, 523, ubi Drak. citat Stat. Th. V, 587; VIII, 527; Iscan. b. Troj. V, 322; VI, 311, 337, et al. Hinc exsatiare enses cruore VII, 535; satiata sanguinis hasta IV, 435; sitit hasta cruorem XII, 264; βέλη λιλαιόμενα χροὸς ἆσαι Homer. Iliad. ο, 317; ἐγχείη ἱεμένη χροὸς ἄμμεναι ἀνδρομέοιο Iliad. φ, 70.

275. lumina flammis exarsere, conf. ad I, 126, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 300 (in V.L.), et XII, 101, 102. —276. diffulminat, dissipat et contundit, instar fulminis; vocab. a poeta effictum. —278. commendat, ornat sanguis membra, pulchriora facit, Mars. —279 sq. Similis locus Hom. Iliad. γ, 30... 37, ubi Paris, conspecto Menelao, in sociis se condit, ἀψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο, et αὖθις καθ᾽ ὅμιλον ἔδυ Τρώων. Cf. et. Iliad. π, 813, et ε, 596 sq., ubi Diomedes Hectorem ἰδών ῥίγησε καὶ ἀνεχάζετο. Comparationes, quibus poeta utitur, passim reperias.

281, 282. Hyrcana ornat, ut ap. Virg. Æn. IV, 367. —Conf. Hom. Iliad. φ, 493 sq. —pressa, vid. varias lectiones. —pennas colligit, forte alas, ad volatum jam expansas, contrahit, in columbarium recedit et volatum cohibet, ut fere colligere gradum VI, 399; VII, 695, nisi potius poeta expressit Maroniana, Radit iter liquidum, celeres neque commovet alas, Æn. lib. V, 217, ubi videndi sunt interpretes. —territa pennas Colligit, ut πτώσσειν, vel πτήσσειν et ὑποπτήσσειν de avibus animalibusque, quæ frigoris, vel metus causa pennas et membra contrahunt. Conf. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 312; δ, 476; ε, 634, et Ephemerid. Goetting. a. 1795, p. 84.

285. micantem, jactantem, quatientem, Schmid. Sed vid. ad IV, 211. —286. mutat hostem, uno dimisso alium adoritur, ut VI, 238; Conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 614; Heins. ad eund. VII, 587, et ad Ovid. Met. XIII, 937.

295. solvitur, confringitur, dissultat, in ære galeæ. —296. dispar sortis, vid. Heins. ad Sabini Epist. I, 35.

302. conjuncto, propinquo, vicino; vid. Gronov. ad Liv. XXII, 20, in gustu ad Stat. Th. VI, 250, et Diatr. ad Stat. c. 43. —303. Femina ita generi jacturam excusatius queritur; Ernesti V.C. Sed non graviores ob causas heroes passim ap. Hom. lacrimant, et ipse Hercules apud Virgilium, Æn. X, 465, «... magnumque sub imo Corde premit gemitum, lacrymasque effudit inanes.» —socer, Mago. —304. data fœdera, sponsalia facta.

309... 313. Cf. Virg. Æn. X, 454 sq., ubi vid. Heyne. —314, 315. signa moventem. Et sparsa, etc. Maroniana Ge. III, 234, 236, et Æn. XII, 106, ubi vid. Heyne.

316. infit, paucis et amaris verbis, ut irati solent et heroes. —318. generum in spe, cum irrisione. —tegmina, ut al. terga boum, corium taurinum, clipeo inductum, quod multiplex esse solebat, unde βοείας θαμειὰς dixit Hom. Iliad. μ, 296; σάκος ἑπταβόειον Ajacis, Iliad. η, 220; σάκος τετραθέλυμνον Teucri Iliad. ο, 479; πέντε σάκεος πτύχες Achillis Iliad. ς, 481. Cf. Heyne ad Virg. Æn. X, 783 sq.; Drak. ad h.l. Ernesti ad Callim. H. in Dian. 53, et inpr. Obss. Miscell. T. I, p. 32. —319. æris moras, æs clipei, quod hastam morari poterat, ut IX, 218; Virg. Æn. XII, 541, —«nec clypei mora profuit ærei.» Val. Fl. VI, 97 (ubi vid. Burm.), al. Drak. qui et recte monet, a Marso perperam æris moras ad loricam et galeam referri, quum hasta in lævo lacerto stet; vid. ad IV, 387, et I, 479.

321 sq. Hastam donum Hannibalis (is enim frater est et victor) facit, more poetarum, qui ita heroum arma ornant et commendant. Cf. XII, 224 sq.; XV, 260, XVI, 459 sq. inpr. Virg. Æn. V, 260 sq.; IX, 359; X, 700, ad quæ loca vid. Heyne. —323. Durio, vid. I, 438. —324. dederat portare, ut donat habere, δῶκε φέρειν, seu φορῆναι, δωκεν ἄγειν, seu ἔχειν et ἀρέσθαι, ὄπασσε κομίζειν et ὀπάσαιμι φερέσθαι, ap. Hom. Iliad. ο, 532; φ, 297; ψ, 151, 612; ω, 581, et al. Virg. Æn. V, 262; IX, 362; X, 701.

325, 326. doloris Adjutum nisu, conf. ad II, 123. —328, 329. æquore Mæonio, campo Etrusco. cf. ad IV, 721. —Clarum nomen, etc. cujusmodi nominibus clarissimorum suæ superiorisque ætatis virorum carmen suum poeta exornare solet, inpr. lib. VIII. —Italæ pars magna ruinæ, ut ap. Virg. Æn. X, 737, et inf. VIII, 426; X, 223; Dausq. conf. Virg. Æn. II, 6; VII, 707; X, 427. —330. Appius autem prænomen fuit antiquissimæ et nobilissimæ gentis Claudiæ, quæ et patricia fuit et plebeia, acerrimaque majestatis Patrum propugnatrix, quod vel tironibus ex Livio et Sueton. Tib. 1, 2, notum est. Cf. VIII, 412 sq. —Cf. ad I, 49, et III, 463. Ipsa oratio nimis fere turgida; sed v. 332, præclare summa adumbratur indignatio et rabies. Similiter Meges ψυχρὸν ἕλε χαλκὸν οδοῦσιν, ap. Hom. Iliad. ε, 75. —332. inmurmurat hastæ, ut terræ, ap. Stat. Th. XI, 63; iræ inf. VII, 156; insibilat ori et membris IX, 517; XII, 616.

333. corpore toto, nullo non corporis membro saucius; Drak. coll. X, 513. —334. pœnas, quarum causa v. 336 sqq. adfertur.

341. sparsis vix pervia telis, tantum telorum in terra sparsum erat, ut vix iri posset; Barth. Adv. V, 15.

344. Manifesta imitatio Virgilii, Æneid. lib. X, v. 383... 424, ubi videndus est Heyne et Excursus IV. Sed non minus Silio ante oculos fuisse videtur Homer. Iliad. δ, 148... 219, ubi Agamemnon similiter ad fratris vulnus expavescit, et Menelaus, data fide, illud non letale esse, metum ejus levat.

348. leviora pavore, vulnus levius esse, quam metuebat. — 349. gestamine, clipeo. —353. Veteres ἰατροὶ, quod notum, sola fere vulnera sanabant, et quidem herbarum succis, φαρμάκοις (Hom. Iliad. δ, 191, 218; ε, 900; λ, 829), et cantu, h.e. incantatione (ut sup. III, 301), ἐπαοιδῇ Hom. Odyss. τ, 457; Pind. Pyth. III, 91. —354. Exigere, extrahere et innoxium facere carmine magico; Schmid. —somnum tacto misisse chelydro, cf. ad I, 412. —355. Anteibat ungere, ut Martem regere haud cederet Hannibali VI, 307 sq., διαφέρει τὸ φρονεῖν, et alia. —356. Parætoniæ Syrtis, vid. ad III, 225.

357. Garamanticus Hammon, confer ad lib. I, vers. 414. Is Synhalum, hujus Synhali proavum, quoniam in arte medica excelluerat, ipse eam docuisse fingitur, ut Chiron Machaonem Iliad. δ, vers. 219, et Apollo lapidem Virgilii, Æneid. lib. XII, 391. —358. Scire dederat, vid. ad v. 324.

361. heredis honori; claro heredi, ut virtus Catonis, sapientia Lælii, etc. (vid. ad IV, 599), vel heredi, in ejus honorem, seu tanquam munus. —363, 364. Garamantica Monstrata, ut supra, cælestia dona et mox proavita medicamina, quorum usum monstraverant, vel docuerant Hammon et proavus.

366. ἤπια, vel ὀδυνήφατα φάρμακα πάσσων Iliad. δ, 218; η, 900; λ, 829. —367. de more medicorum, quo expeditiores essent vulneribus sanandis; Draken. qui laudat Gevart. Lection. Papin. c. 34, et Gonsal. ad Petron. c. 19. Cf. inpr. Virg. Æn. XII, 400 sq., et ibi Heyne Exc. IV. —368. Cf. Hom. Iliad. λ, 828, 844, et inf. ad VI, 91.

Præfatio
Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V	Liber VI Liber VII Liber VIII Liber IX Liber X Liber XI	Liber XII Liber XIII Liber XIV Liber XV Liber XVI Liber XVII
Appendices Index Diatribe de Stylo Poetico

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUINTUS.

ARGUMENTUM.