Desiluere cava turbati ad prælia nube,
Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno;
440Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ
Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
Desiluere cava turbati ad prælia nube,
Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno;
440Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ
Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
438 sqq. Cf. sup. v. 287 sqq. et IV, 417 seqq. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 130. —441 sq. Cf. ad VII, 459. —442. Os Gorgoneum, caput Medusæ, quod desectum Minerva h.l. et X, 435 sq. Virg. Æn. VIII, 435 sqq., et Pausan. Attic. c. 24, in lorica, adeoque in pectore, sed ap. Senec. Herc. fur. 900 seq., et alios, in clipeo gerere fingitur, unde ad ejus exemplum Imperatores Rom. cum hoc capite nunc in pectore, nunc in clipeo, sæpe in numis ap. Tristan. Comm. Hist. T. II, p. 190, et alios conspiciuntur; Drak.; conf. Heyne ad Virg. l.c. (ubi similiter ægis de thorace, non de clipeo adcipienda videtur) Hom. Iliad. β, 446 sq.; ε, 738 sq.; Od. χ, 297. —Alter ignis; cf. ad IV, 431. —443. Sibila torquet serpentibus ægis, pro, in ea conspiciuntur serpentes, quæ sibila edere videntur; et quidem tam in extremis ejus oris, quam in medio, in pectore, ubi Gorgo est. Conf. VII, 424, et Virg. Æn. VII, 786.
Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen
445Ut credas, oculi; summaque in casside largus
Undantes volvit flammas ad sidera vertex.
At Mavors, moto proturbans aera telo,
Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum
Munere fundentem loricam incendia gestat,
450444 sq. Silium orationis colores mutuasse e locis Virgilii, a Clark. ad Hom. Iliad. ε, 4 conlatis; Æn. VII, 785; VIII, 680; IX, 732 et inpr. X, 270 sqq. (ubi apex, ut h.l. vertex, est conus, λόφος) jam monuit Ern. Conf. sup. I, 460 sqq. —sanguinei oculi, iræ et furoris indicia, ut apud Val. Fl. IV, 235, et Virg. Æn. IV, 643, ubi Gr. ὄμμα ὕφαιμον confert Heyne. Sic et ὄμμα αἱματηρὸν dixit Eurip. Iph. Aul. 381. —446. Undantes flammas, vid. Cerda ad Virg. Ge. I, 473, et Æn. XII, 673.
448. involvens, quasi nube vel umbra. Omnia in majus aucta. —Ætnæa... gestat; imitat. Virg. Æneid. VII, 786, ubi Hom. Iliad. ε, 4 sq., et ς, 205 sq. comparat Heyne. Arma deorum a Cyclopibus, ad Ætnæ radices habitantibus, et a Vulcano fabricata, ἡφαιστότευκτα, quis ignorat! Hinc et incendia Ætnæa, et v. 459 Ætnæum ensem. —450. consurgens; conf. ad I, 400; IV, 610.
Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim
Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes
452. est; v. ad I, 163. —Audere, rem gerere, pugnare, ut v. 612; N. Heins. 453. Cf. Heyne in Exc. XIII, ad Virg. Æn. I, et Exc. I ad Æn. IX, 659, 660. —454. addebant mentibus iras; cf. ad I, 71.
Jamque ictu valido libratam a pectore Pœni
Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:
Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis
Exemplo doctus, porgebat protinus ensem
Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.
460Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente
455 sq. Hom. Iliad. ε, 853 seq. comparat Lef. —459. majora jubebat, sc. audere, seu animo concipere; quia verbum jubere absolute quarto casui non jungatur; Drak. Jubere aliquid bene dicitur, sed non aliquem, vel alicui, quod ipse Burmannus a Drak. laudatus, ad Petron. Sat. c. 71 monuit.
460. ignescens ira, ut XIII, 180 et Virg. Æn. IX, 66. —461. subfudit flammis ora; cf. ad V, 275. —obliqua retorquens Lumina, ut II, 621. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 438. —462. turbato; vid. ad I, 477. Γοργότερον Γοργοῦς ποτε δέρκετο, D. Heins.
Erexere omnes inmania membra chelydri
Ægide commota, primique furoris ad ictus
465Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.
Hic Dea convulsam rapido conamine partem
Vicini montis, scopulisque horrentia saxa
In Martem furibunda jacit, longeque relatos
Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.
464. ad ictus, impetum, Pallade primo furore icta; nisi crebros insani pectoris ictus (Virg. Cir. 345) intelligere malis.
466 sqq. Cf. sup. ad v. 395. —468 seq. Cf. ad V, 399 seq. —469. Expavit; vid. ad I, 49. —De Sasone, vid. ad VII, 480.
At non hæc Superum fallebant prælia regem.
Demittit propere subcinctam nubibus Irim,
Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur:
«I, Dea, et Œnotris velox adlabere terris,
Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,
475Nec speret fixas Parcarum vertere leges:
Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus
Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram,
Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»
471 sqq. Iris nuntia Jovis plerumque et Junonis; de quo figmento vid. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 786; Heyne ad Virg. Æn. IV, 693 sqq. et Hermanni Mythol. T. I, p. 37. —473. Œnotris terris; vid. ad I, 2, et VIII, 46. —476. virus, ut II, 288. —477. conligis, cohibes. Conf. ad VI, 399.
Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,
480Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,
«Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa
Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto
Cernere Gargani ferventia cædibus arva?»
Hæc effata, cava Pœnum in certamina nube
485479. Tritonia virgo. Cf. ad III, 322. —480. patriis armis, fulminibus patris. —482. arcebit, prohibebit. —483. arva Gargani, campum Apulum, seu Cannensem. Cf. ad IV, 561.
484 sq. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 810; X, 82, et Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 380; υ, 443.
At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ
Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor
Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri
Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque
490Instaurant Itali, versa formidine, cædem;
Quum ventis positus custos, cui flamina carcer
Imperio compressa tenet, cælumque ruentes
Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique,
Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,
495Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis
487. revocat mentes, reparat animum, et suum et Romanorum. —488. manu magna, χειρὶ μεγάλῃ, παχείῃ, ut VII, 371. —491. Poeta nimio ornatu et ὑπερβολικῶς, inpr. v. 497 et 509, amplificavit verba Livii XXII, 46. «Ventus, quem Vulturnum incolæ regionis vocant, adversus Romanos coortus, multo pulvere in ipsa ora volvendo prospectum ademit.» Cf. Appian. B. Hannib. c. 20 pr. 22 extr. Senec. Natur. Quæst. V, 16; Flor. II, 6, et Liv. XXII, 43 extr. Polybium nullam hujus venti mentionem facere mireris. Vulturnus autem est Eurus, vel potius εὐρόνοτος, ab oriente hiberno spirans (Gell. N. A. II, 22), et forte a Vulture, monte Apuliæ (Hor. Od. III, iv, 9, et Lucan. IX, 185), dictus (ut Iapyx a fl. et prom. Apuliæ), pro Vulturinus, non, quod N. Heins. putabat, ab oppido et amne Apuliæ (imo Campaniæ) Vulturno. Cf. Virg. Æn. I, 51 seq., et 81 sq. ad quæ loca vid. Heyne Excurs. I, et III. —ventis positus, datus, custos, rex, Æolus. —492. cælum ruentes, ut mare ap. Virg. Æn. I, 85. Cf. ad V, 392. —495. Regnantem Ætolis campis, ut Notus arbiter Hadriæ dicitur Horat. Od. I, iii, 15, ubi vid. Jani. —496. Effrenat, dimittit.
Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro,
Concepitque ignes, et flammea protulit ora,
Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna
500Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem.
Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque:
Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)
Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis
Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ
505Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque;
Atque omnis retro flatu obcursante refertur
Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
499. Daunia regna; vid. ad I, 291. —500. cæcam glomerato pulvere nubem; cf. Virg. Æn. IX, 33, et XII, 444, ad quæ loca, vid. Heyne.
501. auræ, ventus, αὖρα, eripuere oculos, eorum usum. —504. Jussa lætatur rabie, jussu Æoli, precibus Junonis victi, lætus furit. —jussa rabie, ut XIII, 372; XIV, 396, 600, et al. Drak. qui etiam laudavit Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 71, et Heins. ad Val. Fl. III, 234, et ad Vellei. II, 126. —506 sq. Tela in Pœnos conjecta vento referuntur in Romanos. Cf. VIII, 663, 664, quosque Drak. et Dausq. laudarunt; Claud. Cons. Hon. III, 93 sq., et Lucan. IX, 471 sqq. —507. in tergum, retro, cadit; vid. ad IV, 315.
Atque idem flatus Pœnorum tela secundant,
Et velut amento contorta hastilia turbo
510Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.
Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles
Ignavam mortem compresso mæret hiatu.
512. Milites Romani mærebant, se, tamquam inbelles et ignavos, nullo edito egregio facinore obcumbere; Drak. cf. IV, 605 sq., ad III, 123, et de sententiæ gravitate Klotz. ad Tyrtæum p. 146, 147. Ipsius rei imaginem desumtam et verba compresso mæret hiatu explicanda monet Lefeb. e Liv. XXII, 51. «Inventi sunt quidam mersis in effossam terram capitibus, quos sibi ipsos fecisse foveas, obruentesque ora superjecta humo, interclusisse spiritum adparebat.»
Ipse, caput flavum caligine conditus atra,
Vulturnus, multaque comam perfusus arena,
515Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;
Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,
Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.
Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes
Hostili jugulo ferrum, conamine ducto
520Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.
Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes,
In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,
Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.
515. Cf. ad I, 589. —516. clamante procella; vid. ad III, 471.
520. vulnere, forte ferro, seu telo, quo vulnus infligere conabatur: vid. ad I, 397. Locum, qui ad vulnus infligendum petebatur, intelligit Ernesti. Idem v. 522, vomit auras infelici metaphora dictum putat. Sed cf. Virg. Æn. VIII, 681; Ge. II, 462 et al.
523. vibravit, movit, concussit, ut Obvia adversas vibrabant flamina vestes, dixit Ovid. Met. I, 528, et similia alii. Lefeb. interpretatur, contorsit, coll. Virg. Æn. XII, 100; vid. V.L. et ad I, 539.
Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis
525Æolius furor, et Martem subcendit in iras,
Adfatur virgo socia Junone parentem:
«Quantos Gradivus fluctus in Punica castra
(Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet!
Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?
530Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet
Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),
Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ
525. Æolius furor, ut patrius furor, lib. I, v. 71. —526. virgo, Pallas. —527 seq. fluctus agit, ut κῦμα συμφορᾶς, κακῶν, μάχης, στρατοῦ, δοχμολόφων ἀνδρῶν ap. Eurip. Hippol. 825; Lycophr. 228 (ubi vid. Potter.); Æsch. Sept. c. Theb. 63, 116, et similia ap. alios poetas, quos laudavit Klotz. ad Tyrtæum, p. 124... 129. Cf. etiam ad VIII, 32. Nonne nunc quoque ad Martem, ut antea ad me, (sup. v. 471 sq.) Irim mittes, quæ a prælio eum revocet?
530. Teucros, Romanos. —531. De Palladio, vid. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, in editione nostra Vol. II, p. 337. Ed. —532. delere, græce, pro, ut delerem. —aderam, in prælio et partibus Pœnorum. —lumen; vid. ad VI, 130. —alumnæ, quæ me aluit, Mars. Cf. ad III, 322. —534. Cf. III, 79. —negabam, nolebam, vel prohibebam, ut I, 107, 520.
Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,
«Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum
Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum
Antistet, conjux, Superis tua, discute telo
Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,
540Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu
Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»
535 sqq. Verba iratæ Junonis, æque ac Palladis et Jovis, adfectui ejus et ingenio aptissima sunt: Per me vel Pœnos evertas licet, ut utique ostendas, quam potens sis! An hæc σαρκαστικῶς adcipienda sunt: Quin potius deles hanc gentem, ut, quanta sit potentia tua, intelligatur? Sed illa ratio probabilior propter verba, ab ira (vid. ad II, 139) longi laboris, quem et Pœni, et ipsa in eorum gratiam pertulerat. —labor, ærumnæ, vel bellum. Vid. ad I, 3, et VI, 386. Conf. Virg. Æn. I, 25, et V, 608. Silio ante oculos fuisse Hom. Iliad. δ, 51... 56, jam notavit D. Heins. —538 sq. telo Flagranti, πυρπάλαμον βέλος Ὀρσικτύπου Διός, Pind. Ol. X, 96. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 331, 332. —539. arces Carthaginis; vid. ad I, 7. —541. vadis, fluviis. Cf. ad I, 52.
Contra quæ miti respondet Jupiter ore:
«Certatis fatis, et spes extenditis ægras.
Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
545Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis
Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.
At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,
(Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.
Nec longe cladis metæ: venit hora diesque,
550543. Certatis cum fatis; vid. ad V, 76.
544. Ille, Scipio. —tela ferebas; vid. ad III, 365 in V.L. —545 seq. Cf. III, 591, 592 sq.; VII, 487... 493. —nomina gentis Induet, Africanus cognominabitur. —546. Libycam feret in Capitolia laurum, de Pœnis triumphabit: nam triumphantes lauream, quam gerebant, coronam in gremio Jovis Capitolini (non Feretrii, ut Augustus, qui eam ibi παρὰ τὸ νομιζόμενον ἐς τὰ γόνατα τοῦ Διὸς κατέθετο, teste Dione) deponere solebant. Conf. Suet. Dom. 6; Martial. VII, 4 et 5; Plin. XV, 30, et inf. XV, 119, ubi Draken. laudavit Intpp. ad Plin. Paneg. c. 8, et Barth. ad Stat. Silv. IV, i, 41.
548. arma a populis Laurentibus, Italis, Romanis (vid. ad I, 110), avertet, jussu patriæ, et a Scipione coactus, atque in Africam revertetur. Cf. III, 591, 592.
549. Nec longe absunt metæ, finis, cladis, exitii Pœnorum et Hannibalis. —550. Cf. II, 704 sq.
Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,
Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.
Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas
Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque,
555553. Nec vetitis luctatus, non repugnans iis, quæ Jupiter vetuerat, dicto ejus audiens, sed cum fremitu, invitus. —555. Cf. Hor. Od. I, ii, 37 sqq.
Ut patuit liber Superum certamine tandem,
Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo
Pœnus, quo sensim cælestia fugerat arma,
Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque
560Turrigeræ molem, tormentorumque labores.
Atque ubi turbantem leviores ense catervas
Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis
Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem,
En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis
565Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis
Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras
Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis
557. æquore, campo, imo, ut extremo ap. Virg. Æn. XII, 614. —558. quo fugerat, recesserat fugiens, pertimescens. Qui metus Pœnum, h.e. Hannibalem parum decet. —559. trahens, ducens, rapiens, ut III, 254; XVII, 125.
562. seq. Ira scintillavit, propr. ὄμματα μαρμαίροντα. Cf. Virg. Æn. XII, 101, sq., et ibi Heyne. —Juvenis vocatur Minucius, etsi jam Consul aliquot annis ante fuerat; Drak. cf. ad III, 608. —563. Sarcasmi vim senties coll. VII, 730 sq. 735 sq. —565. genitor tibi natus, etc. quem parentis nomine salutasti, quia te armis meis eripuerat. —568. comes dictis, ἅμα ἔπος, ἅμα ἔργον. Cf. ad IV, 134. —turbine impetu, murali, ut VI, 269. —569. voces venturas occupat ictu, priusquam respondere posset Minucius, eum occidit.
Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra
Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas
Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,
Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.
575Inmane stridens agitur, crebroque coacta
570 seq. atra Mole fera, ut v. 577 liventi dorso. Conf. ad III, 463 in V.L. —571. componitur; v. ad I, 39.
572 seq. bos Luca, seu Lucas, elephas, ut ap. Senec. de Brevit. Vit. cap. 13; et ap. Lucret. lib. V, v. 1301; Senec. Hypp. 352; Cell. Varro, quod jam Drak. monuit, L. L. VI, 3, elephantos ita dictos putabat ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios clipeos, quibus eorum tum ornatæ erant turres; sed alii, verb. c. Plin. VIII, 6, rectius a Lucania, ubi primum eos videre Romani in bello Pyrrhi. Cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 218. Sic Δαυλίαν κορώνην philomelam Græcis dici, et ita ap. Hesych. legendum esse, observavit D. Heins.
Liventi dorso turris, flammaque, virisque,
Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando
Saxorum super arma ruit, passimque volanti
580Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.
Stat niveis longum stipata per agmina vallum
Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta
580. Celsus Lybis ex aggere, turri dorso inposita, volanti (cf. v. 573 sq.) fundit (vid. ad I, 267) nimbum telorum. Conf. ad I, 311.
581. niveis Dentibus, quos alii rectius cornua vocant; Drakenborch. ad lib. XVI, v. 206, et Brouckhus. ad Propertium lib. II, eleg. xxiii, (al. xxxi) 12. —582. Machinæ, quam elephas portabat, præfixa hasta erat, qua obvios hostes transverberabat, et quæ a curvitate dorsi directa fulgebat; Cell.
Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
585Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;
Clamantemque ferens calcata per agmina portat.
Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax
Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,
Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis,
590Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.
Haud excussa novi virtus terrore pericli.
Utitur ad laudem casu, geminumque citato
Vicinus fronti lumen transverberat ense.
Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras
595Vulnere, et erectis excussam cruribus alte
Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.
584. trepidos rerum, vid. ad II, 234.
587. thorax Multiplicis lini; vid. ad III, 272.
594 sqq. Poeta ob oculos habuit Virg. Æneid. X, 892 seqq. (ubi vid. Heyne), ut et inf. XVII, 134 sqq.
Spargi flagrantes contra bellantia monstra
600Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ,
Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.
Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent
Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro
Ignis edax vento per propugnacula fertur.
605Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor
Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,
Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta
599 sqq. Δεδοίκασι δὲ πῦρ οὐ μεῖον τῶν λεόντων ἐλέφαντες Ælian. H. A. VII, 6; Dausq. —600. victor; vid. V.L. —601. muros, turres, ut mox (v. 604) propugnacula.
605. Imitat. Virgil. Æneid. X, 405 sqq. Pastor vero vel omnino agrestis, quod jam monere occupavit Ernesti, silvam (prop. sic dictam, non stipulas agri demessi, quas intelligit Heyne in loco Virg.) incendit, ut tractus silvester, arborum fruticumque cineribus stercoratus, in pratum agrumque frugiferum mutetur. Cf. sup. VII, 364... 367. —606. pestis; vid. ad I, 174.
It fera candenti torrente bitumine corpus
610Amens, et laxo diducit limite turmas.
Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;
Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.
Uritur inpatiens, et magni corporis æstu
Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;
615Donec vicini tandem se fluminis undis
Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore
Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis
610. laxo limite; cf. ad IV, 462.
613. æstu, celeri motu, corporis flammas adcendit, auget.
At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis
Igne calet, circumfusi Rhœteia pubes
Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
Eminus incessunt: ut qui castella per altos
Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.
625Ausus digna viro, fortuna digna secunda,
Extulerat dextram atque adversum comminus ensem
Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum
Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri
Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,
630Et superas alte miserum jaculata per auras
Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.
620. Maurusia pestis, elephanti, ex Mauritania vel Africa adducti. Cf. ad I, 174. —621. Rhæteia pubes; vid. ad I, 115. —622. alite plumbo, ut sup. v. 233, et V, 365. —623. incessunt elephantos.
626. Extulerat, sustulerat, ut feriret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 248. —adversum ensem, ut IV, 207. —628. monstri manus, proboscis, de qua vid. Aristot. Hist. Anim. I, 9; II, 1; Ælian. H. A. IV, 31; Plin. VIII, 10; Lambin. ad Lucret. V, 1305; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 495. —631. Vid. V.L.
Has inter clades viso Varrone sub armis
Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit,
Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis
635Staturum ante tuos currus promisimus urbi?
Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!
Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,
Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,
Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus,
640Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum
Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,
Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.
633 seq. Vim sarcasmi facile senties, coll. VIII, 273 seqq. —Imus et promisimus egregie pro is et promisisti. Qui illud Romæ glorians promiserat, pugna excedit, et Paulus in medios hostes ruit. currus, currum triumphalem. Vid. ad VI, 546.
636. Cf. VIII, 255 sqq.
637... 639. O patria, in tam ancipiti malo haud dixeris, utrum tibi magis optandum fuerit, Varronem an Hannibalem numquam natum fuisse; Drak. cf. VIII, 298 seqq. Comparant verba Fabii apud Liv. XXII, 39: «Nescio, an infestior hic adversarius, quam ille hostis, maneat.» —640... 643. Cf. Liv. XXII, 49 pr. et Polyb. III, 116. —præcipites, Romanos ruentes. —Libys, Hannibal. —641. Ante oculos ductoris, Pauli, ut mox (v. 642) consulis; sed præstat, puto, hæc verba ad Varronem referri.
Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo
645Avia diducto, convertit Varro, manuque
Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, pœnas,
Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.
Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati,
Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta
650Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem
Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.
Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum
Hos referam populo fasces? atque ora per urbes
Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse
655644 sqq. Præclare adumbrantur sera temeritatis conscientia, pudor ignavia mixtus, consilii inopia et desperatio, qua actus Varro, timidorum more, vim vitæ suæ adferre mente agitat. —excussus mentem, vid. ad II, 592 in V.L.
648. mentis, cupiditatis ac consilii, quod cepi, necis mihi consciscendæ, et fati, quod obstat proposito meo. (Cf. v. 649 sq.) Parcarum latens fraus, cæcæ insidiæ fati, quæ me ad graviora reservant (v. 651). —cuncta, dedecus et pœnas; Lenz.
654. Cf. Virg. Æn. XII, 643 sqq. Lefeb. —655. fugiam Romam, quo turpius et ignominiosius ne Hannibal quidem in votis habere posset? Lenz.
656. Plura indignantem, quum indignatione adcensus plura loqui vellet. —657. laxatus habenas, laxis habenis.
4. Omina Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo omnia, solenni varietate, de qua vid. Drak. et quos laudat. —5. E somnis R. 1, Med. et omnes Marsi edd. Ex somnis aliæ. Male! Exsomnis est id. qd. insomnis; vid. Draken. ad h.l. Bentl. ad Horat. Od. III, xxv, 9, et Heins. ad Virg. Æn. VI, 556. —6. segnititæ Med. et R. 1, in marg. quod auctore N. Heins. recepit Drak. Sed vid. not. ad III, 88. —7. bello, vel potius vallo pro velle malebat N. Heins. Sed Varronem noctu flagrasse cupiditate tubas et classica exercendi, non revera ea exercuisse jam monuit Drak. —10. jam, non nam, Oxon. vel teste Lefeb. duo scripti. —13. Vulg. hostili tingere. quod primus reposuit Nicander. —18. properanti fata forte præstiterit, ut fata lacessere, irritare, etc. et contra tenere. Conf. not. ad I, 225, 268; IV, 731; V, 234. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. —25. Siccine, sic, non Siccine nunc, Colon. nervosius, ut IV, 506, et XVI, 125; N. Heins. —29. deripe, non diripe, Oxon. et Putean. deripe dextris, scilicet arma, pro deripe dextras, recte emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. Id recepi cum Lefeb. non inprob. Drak. qui jam contulit verba Liv. XXII, 44; se constrictum a collega teneri; ferrum atque arma iratis, et pugnare cupientibus adimi militibus. —30. liventia Put. R. 1, 3; Med. viventia Oxon. libentia Parm. umentia Col. uventia maluerit N. Heins. refrag. Drak. qui multis exemplis vulgatam lect. firmat. Conf. ad I, 259; II, 125, 469; III, 522, et VIII, 458. —32. Me Oxon. et R. 1, Et memorem p. Med. marem R. 1, et in marg. Martem, quod etiam N. Heins. in mentem venit. —33. rapito, non capito, Col. —primis e 3 scriptis recepit Drak. suadentt. Modio et N. Heins. Nos vulgatam lect., quæ exquisitior est, revocavimus cum Lefeb. Primus Phœbus, sol et dies passim poetis dicitur. Conf. ad II, 235, et Burm. ad Val. Fl. III, 257. Notandus inpr. locus Virg. a Silio expressus Æn. IV, 584, Et jam prima novo spargebat lumine terras Aurora. —35. propere Col. Oxon. R. 1 et 3, prope Parm. Med. ed. Marsi et Martini Herbip. Vulg. primus.
39. deleto, non dilecto, tres scripti et R. 2; dejecto conj. N. Heins. et Burm. Conf. not. ad XV, 461. —50. armis Ox. et Put. —55. At quos Col. Aut quos R. 2. Vulg. capessunt, Haud quos Flaminius, sed dira a. D. In ed. Drak. At quo, operarum haud dubie incuria. —57. Cumæa Col. in quo tamen plerumque Cymæa, more Græcorum, scribitur. Cf. ad VIII, 531; Crimea in scriptis. teste Lef. Crinea R. 2. Vulg. Grynæa. Sed scribendum certe Grynea, Γρύνεια, h.e. Apollinea, ab Apolline inspirata; vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 72.
67. cretus conj. Scalig. ad oram cod. sui. Male! —72. Solinus Col. passim, quod recepit Drak. Scriptura anceps; vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 79; Rhæteo multi, etiam Draken. et Ernesti. Sed est Ῥοίτειον. —77. At Put. R. 1, et Med. quod recepit Lef. non inprob. Drak. ut sensus sit: Satricum primo bello Punico captum, et in Libyam abductum, at nunc iterum in Italiam cum rege Autololum, cui dono datus fuerit, advectum fuisse, ut Gætuli, seu Autololes, in exercitu Hannibalis stipendia merentes (conf. III, 288, 306), eo interprete Romanos intelligerent. —83. quia pro nam refinxit Nicander, quem deinde omnes ante Drak. sequuti sunt.
89. Macæ Col. Mace Oxon. et Put. cum antt. edd. —105. ceri pro cæci R. 1, et in marg. certi.
111. Non sim et mox fatearque Colon. Vulgo sum et fateorque; forte rectius; vid. Burmann. et Heins. ad Ovid. Met. III, 272; ubi cf. loca similia Petron. c. 81; Apulei. Met. V, p. 163; Plaut. Menæchm. III, ii, 6, et Hom. Iliad. β, 260. —114. Huic. n. i. m. Col. Hinc vestra nunc impune manu Put. Hinc vestra i. manu Oxon. Sed evadere ubivis fere a Silio cum quarto casu jungi, monet Drak. Vulgo Hinc (al. Huic) nostra te i. manus, vel manu. —116. spectante R. 1, et Mediol. —117. Nec tibi Oxon. Putean. et Parm. ed. Non male, judice Drakenborch., si post feram signum interrogandi ponatur, ut sensus sit: Videremne hostem fratris arma gestare? nec tibi ea, o mater, ad solatium luctus ferrem, ut nati sepulcro figeres? Acca Col. quod nomen occurrit ap. Virgil. Æn. XI, 820; Ovid. Fast. IV, 854; V, 454; Prop. I, xxi, 6, ubi eadem lectionis varietas; acta Ox. et Put. unde vulg. apta: quo modo sæpe librarii nomina propria corruperunt, de quo vid. Drak.
123. Cum Oxon. semanimi Col. unde recepit Drak. Conf. ad III, 16. —130. Verum ut castris emend. Scalig. ad oram cod. sui, et recepit Cell. —136. Pœno Marti, hoc est Hannibali, malebat N. Heins. et vers. 138, spirat. —138. cohibete, non prohibete, scripti et R. 2. —145. Attonito et nitens Col. Attonito, scilicet ex pudore, non ex desperatione; Ern. Attonitoque timens (hoc est timens nato, ne tanto scelere perculsus ipse sibi manus inferret) Oxon. Putean. et antt. edd. quod revocavit Lefeb. coll. simili loco Homer. Iliad. ς, 32 seqq. sed tacite addita sine codd. auctoritate copula et ante telum. N. Heinsio formula loquendi sanare pudorem verbis non satisfaciebat, nescio quare. Eodem certe sensu sanare animos consolatione dixit Hirt. B. G. VIII, 38; sanare curas Tibull. II, iii, 13; s. dolorem Cic. ad. Div. V, 16, pr. et Sen. Agam. 130, aliique similia passim. Inprimis tamen ei displicebant, et spurii videbantur versus 145 et 146, propterea quod nihil hactenus locutus sit Solymus, quo pudorem sanaret. Sed voc. verbis ad ea, quæ sequuntur, referendum esse, et hæc ab illis vss. pendere, recte jam monuerunt Lefeb. et Ern. —149. manus pro magis conj. D. Heins. refrag. filio, quia vox ista mox recurrat. Sed locum hunc idonea declamatione juvari posse, observat Ern. Pro importuno voc. magis Schrader in Observatt. p. 27, ingeniose conj. trajectis literis genas, coll. loco simill. Val. Fl. III, 309 sq. quem Silius expressit, et ubi verba leguntur Jasonis, amplexati Cyzicum, quem pariter in nocturno tumultu ignarus interemerat. Satricus exuerat galeam, atque in collum filii invaserat, ut oscula suprema jungeret v. 143 sq. Hinc recte suspicabatur vir doctus, in vitiato voc. magis aliud latere, quo pars corporis, quam solerent osculari, significaretur, genas, non manus, quas pater etiam galeatus jungere potuisset.
161. imperditus (non occisus Sidoniis, a Pœnis, ut frater meus) Col. ut X, 416; Virg. Æn. X, 430, et Stat. Th. III, 85; N. Heins. impertitus R. 2. Vulg. impercitus. —164. iniqui... Superi malebat aliquis, teste Lefeb. Male! —165. nostros celare Col. Vulg. non hos tolerare.
173. memorans maluerit N. Heins.
182. Excibant, non Excibat, scripti. —183. surrexerat Parm. —184. Non Col. Vulgo Nec, quod revocavit Ern. —185. Iapygas verius esse credebat N. Heins. et sic ed. Lef. Cf. Ind. et not. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. Iapyx, filius Dædali, a quo Iapygia nomen adcepisse dicitur, Plin. III, 11. s. 16. —189. versus, vel aversus, ut obstructus virorum strage cursum alio deflexisse dicatur (seu potius retro fluxisse, ut I, 48), vel mersus, vel denique inmersus, pro mersus, conj. N. Heins. sepulcro Col. et Ox. —192. Ita scripti et R. 2. Vulg. Clarior his titulis plus a. c. —193. vera, alii, vero, Put. R. 1, 2. Med. et Marsi ed. syll. posteriore correpta, de quo vid. Weitz. et Burm. ad Val. Fl. V, 322, quosque Drak. laudat, Auson. Epigr. CVIII, Barth. ad Stat. Theb. II, 187; Juret. ad Paullini vit. D. Martini IV, 433; Gifan. Ind. Lucret. voc. Adverbia, et Voss. Art. Gram. II, 27; certa emend. N. Heins. —196. Vulg. et Ætnæis, quod primus edidit Nicander, et restituit Lefeb. est in Put. —198. veniet, non venient, scripti. —199. ductor, non victor, scripti, R. 1, et Marsi et Ven. quod præter N. Heins. recte probavit, nec tamen, ut Lefeb. et nos, reduxit Drak. Honor, ut γέρας et τιμὴ, præmium, vel quidquid honoris causa datur (unde honorarium et inhonoratus), et quidem h.l. major pars prædæ ductori debita. Cf. Drak. ad h.l. Burm. ad Quintil. Decl. IV, 1; Ernesti. Clav. Cic. Id ignorans Barthius corrig. honorus, quia Hannibal v. 193, 194, solum sibi honorem poposcerit. —203. Vulg. Sigæo; cf. ad I, 665. —204. Byzacia Col. Byzātia Put. et Tell. Byzantia Ox. Parm. et Med. quod non prorsus damnandum videbatur N. Heins. quia Byzacium Gr. Βυζάντιον dicitur, et Βύζαντες populus, de quo v. Salmas. ad Solin. p. 320, vel 226, ed. ult. Byrantia R. 1, 2, 3. Vulgo Buxentia. —206. præmia, non prælia, Col. —207. Vulg. Tibris, vel Tybris. Sed vid. ad I, 607. —208. Ita Col. Ox. R. 2, et Marsi ed. Ven. Vulgo Gurgitibus late captivis pascere ripas. depascere etiam Put. poscere Colin. et Dausq. qui tamen Modio adstipulatur. —209. externo, non extremo, Col. sanguine, non cardine, scripti, R. 2, et Mars. in Comm. —210. movens Col. —212. Garganus Ox. et Put. Gargani vulg. et Lefeb. qui et tacite Ne pro Neu scripsit. —215. Hic, non Hæc, Col. R. 1, 3, Parm. Med.
219. Consimilem pro Consilio conj. N. Heins. —221. artus scripti, arcu R. 1, 3, Med. Vulgo arctus. —224. Adyrmachidæ Ox. Adirmachidæ Col. Sed. v. ad III, 279. Achirmachidæ R. 1, 3, Med. Vulgo Adrimachidæ, pariter, etc. patrii, vel Pharii... Nili pro pariter scribendum putabat N. Heins. Adyrmachidæ, et pariter g. a. N. h.e. simul omnes ad Nilum habitantes populi, vel nominatim Nubæ, ad sinistrum Nili latus habitantes (teste Strab. XVII, p. 786), et corpora ab inmodico servantes n. P. (cf. III, 268), vel etiam Æthiopes (de quibus v. III, 265), ingeniose et recte, opinor, emend. Drak. qui interpunctionem certe, eo, quo fecimus, modo mutandam censuit, ut Adyrm. per adposit. gens adcola Nili dicantur, ut apud Scylac. in Periplo, p. 105; cf. not. ad III, 279. —230. anxere Ox. forte ut unda Europam curvis anfractibus angit ap. Val. Fl. IV, 727; hausere e Put. recepit Lefeb. et pro inplevere, occupavere dictum putat, quod vellem exemplis firmasset; et vario cinxere corrig. N. Heins. —239. Turritæ moles (hoc est, magni elephanti, machinas, turris instar, dorso ferentes), scripti; cf. ad III, 46, et infra vers. 559, 571, 619. Vulg. Turritas moles, ut ipsæ illæ machinæ intelligantur, quæ mox propugnacula, mobilis agger et muri dicuntur, quod a Siliana verborum luxurie non abhorret. —240. mobilis, non molibus, scripti, R. 1. Parm. Mediol. et Marsi prima ed. —241. evectos legendum putabat N. Heins. —242. nam conj. idem; vagosque Colon. conf. not. et Burmann. ad Valer. Flacc. III, 558; graves Tell. gyrosque Oxon. Put. et antt. edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus citosque substituit, quod propterea frustra defendunt Dausq. et Lefeb. gyroque: ad marg. R. 1. —243. datur, non datum, scripti.
244. intenso Oxon. et Puteol. incenso, ut I, 55; II, 36, 41; VIII, 243; XII, 351, Drak. —250. ac, non at, Col. et Ox.
254. jacebat Col. —255. in pectora malebat Livineius. —262. omnia Martin. Herbip. et Dausq.
267. properæ, et v. 268. Afras lævus (h.e. in lævo cornu) gentes præstiterit, judice N. Heins. —272. obvia ferre, nisi mox inferre sequeretur, mallet Burm. cui nostra locutio durior videbatur. —274. lævo pro dextro, quod et Drak. et mihi in mentem venit, substituit Lefeb. qui monet poetam pro suo ingenio, non ad exemplum Livii, aciem ordinasse, et, quia Varro die illa imperium tenuerit, eum dextro, Paulumque sinistro cornu præfecisse. Conf. not. ad v. 268 sq. —276. quæque, non quaque, Colon. Oxon. R. 1, 3, Mediol.
280. hinnitum Col. et Put. strepitantibus Colon. et Ox. ut strepere apud Virg. Æn. IX, 808; X, 568, de sonitu, quem conlisa et inpulsa arma reddunt, Drak. crepitantibus Put. conf. ad XIV, 310. Vulgo trepidantibus, h.e. festinantibus, prob. Dausq. qui præterea alis pro armis rescribendum putabat: sed eas Silium jam per agilem virorum discursum expressisse monet Drak. —282. Sic tibi, et mox castra pro astra, Ox. —284. Pertulit R. 1, 3, Parm. Med. minacum Col.
287. sævo in t. scripti, teste N. Heins. Sed sævo turbine duo scripti, omnesque editi, si fides habenda Lefeb. qui præposit. margini adscriptam in textum inrepsisse putat, ut v. 196 et al. passim. —289. cælo, non cœlos, scripti et antt. edd. conf. ad VI, 498. Luctavit cælo Ox. Put. R. 1, 3, Parm. Med. prob. Barth. —292. Hinc est a captæ, etc. conj. Dausq. quoniam Vesta, quum terra sit, eaque inmota maneat, a bello et conflictu seponenda videatur. Eum tamen nimium argutari, parique modo Vestam a Claudiano non semel induci, ut et a Nasone in Fastis, observat N. Heins. —293. Cybebe pro Cybele reposui; v. ad VIII, 363. —297. Tritonidos Col. R. 1, 3, Parm. Med. Tritonidas Put. Tritonides Ox. Vulgo Tritonides. —303. discensum Colon. et Put.
305. effudit e scriptis et priscis edd. recepi cum Lefeb. Vulg. effundit. —309. Gigantas pro Gigantes scripsi, auctore N. Heins. quem v. ad Claud. Cons. Hon. IV, 534; Ovid. Metam. lib. I, v. 152; Fast. lib. III, v. 439. et ex P. IV, viii, 59. —311. nimbis effusis R. 1, Parm. Med. nimbis effusus edd. Marsi et Gryph. membris effusus Put. strident nimbi c. f. T. s. effusi opinabatur N. Heins. —312. rapidæque (h.e. rapaces, ut ap. Ovid. Epist. X, 96) Ox. et Put. prob. Barth. rabidæque R. 1, 3, Parm. Med. —314. Acri ast, vel Ast acri suspicabatur N. Heins. Sed recte, opinor, Burm. Ac prius insanus d. quam d. e., h.e. antequam ad manus ventum est, et comminus pugnabatur; quam conject. verissimam putabat Draken. et in contextum recepit Lefeb. coll. XII, 384, 651; XVII, 408; Hom. Iliad. ρ, 530; et Liv. XXVIII, 2: Post emissa tela, res gladiis geri cœpta. In vulgata lect. adquiescit Ern. —320. cœptet, Col. Ox. R. 2; cf. ad II, 275. Vulg. tentet.
329. τὸ et delendum putabat N. Heins. ut esset adpositio. —335. Non ullum Col. R. 2, et Mars. in notis. Nec u. R. 1, Med. et edd. Marsi. Ullum nec Asul. Plant. D. Heins. Cell. quia τὸ nec Silii temporibus nondum producebatur; desit R. 1 et Med. —336. fali pro pili Put. unde pali conj. N. Heins. —339. Hic versus in Puteol. deest, et in vulgg. edd. ante v. 338 legitur. Sed eos transponendos esse jam viderat Dausq. cujus conj. firmatur auctoritate cod. Col. et Ox. interdum ipsis male Nicander, et post eum alii edidere; unde Ipsis interdum reposuere Gryph. et Nut. ut metro consulerent. Ita quoque legendum putabat N. Heins., vel Interdum quassis.
341. aperiri idem recte, puto, emendabat. —344. nos Ox. R. 1, 3, Med. —347. stetque hactenus malebat Dausq. et sisque N. Heins. —348. dies Put. Deos Buzio.
361. virescit emend. Livineius; tremiscit, vel tumescit N. Heins. refrag. Drak. qui cf. Lucr. I, 253, et Gifan. ind. Lucr. v. Nitidæ fruges. Omnino incurvata nitescit exquisite dictum pro simpl. incurvatur, et nitescunt, vel nitidæ sunt arbores, fruges, plantæ, quæ pulchrum præbent adspectum. Cf. Plin. XII, 25; XVII, 5 et 14, med. et 16, in Col. V, 6; Lucr. II, 594; Burm. ad Virg. Ge. II, 211.
362. acri clamore scripti, ut IV, 96; X, 460; acris R. 1, 3, Parm. Med. Beness. Marsi aliæque edd. acer Tell. et vulgg. edd. quod revocavit Lefeb. —365. Inrumpit Puteol. trepidus Col. trepidos corrig. N. Heins. conf. ad II, 378; nigri Sanguinis Col. quod nescio cur concinnius duxerit N. Heins. et cur Drak. tot inlustraverit exemplis. Vulgata potius lectio doctior est. —366. sub una Col. R. 1, 3, Parm. Med. Ben. ut jam conjecerat Barth. Vulgo male post corpus comma ponitur, et legitur sub ima, quod ita interpretatur Cell. «in pectus excipiebant cuspidem, et cadebant resupini: nam si in tergum recepissent, ut fugientes solent, super imam cuspidis partem cecidissent.»
370. certamine Colon. et Oxon. Vulgo certamina pugnæ Aspera s. amans, quod servavit Lefeb. —371. avens R. 1, 3, Parm. Med. Parum interest: nec tamen h.l., quod Ernesti monet, sed XII, 451, Nicander primus edidit avet. —377. Ni decoris assint pariendo tempora leti Col. unde nostram lectionem eruit N. Heins. Ne decoris adsint Tell. et R. 2. Ni decoris adsint patiendo tempora leti edd. Marsi. Ni decoris assint parendo tempore leti Oxon. et Put. Absit, ni decores pereundo tempora leti R. 1 et Med. quod non displicet Lefeb. Ita et R. 3, nisi quod in ea decoret legitur. Ni decoris absint pereundo tempora leti Parm. Adsint indecoris patiendo tempora letum Ven. Marsi. Ni decus huic atri superarit tempora leti Benessa. Ni decus affuerit patiendo, ubi tempora leti Proxima sint, pulchramque petat per vulnera laudem refinxit Nicander, quem spurii versus auctorem sequuti sunt alii. Ni decus affuerit patiendo ubi tempora leto conj. Barth. Ni decus addiderint pereunti tempora leti Burm. Ni decori prosint (h.e. inserviant) etc. conj. Withof. —379. connisus scribendum monet Drak. conf. ad II, 123. —380. Caralim scripti et ed. Parm. Vulgo Calarim. Nomen ductum ab oppido Sardiniæ, quod in optimis libris Caralis scriptum legitur ap. Plin. III, 7; Mel. II, 7; Strab., Liv., Ptol. et al. Calarmi R. 1 et Med.
383. arva, non arma, Col. —384. Oppetit malebat Lef. conf. ad V, 526; ut mortis premat in t. d. legendum fere videbatur Drak., qui certe in his verbis non ταυτολογίαν inesse putabat, sed rationem, qua motus Caralis arva hostilia momorderit, ne scil. victus dolore mortis vocem viro forti minus decentem emitteret. Sed premit in tellure dolores, levaturus eos morsu, ut fit in summo dolore; Ern. —385. Gabaris recte, opinor, emend. Scaliger, et, qui in nonnullis libris id inveniri testatur, Dausq. Sicchæ, non Sichæ, passim Col. cum Parm. et ubique R. 1 et Med. —390. sero, non ferro, Col. Put. R. 2.
396. Depulerat Put. ut ap. Lucan. II, 666 (ubi v. Oudend.) et ὤσῃ ap. Hom. Iliad. ν, 138; Lefeb. Vulgo Detulerat, quod Drak. defendi posse monet ex Val. Fl. II, 523, ubi v. Burm. —401. Capro R. 1, 3, Parm. Mediol. Vulgo Caspro, quod non est nomen Rom. —403. æs patrium ac commune duobus Paupertas sacrum (h.e. instar religionis animos duorum continens, et sacra quædam res, utpote quæ frugi vitam colere docet) malebat Barth. Adv. I, 20. Male! ac patriæ opinabatur N. Heins. —410. Symætho, non Symetho, Col. Ita et scribendum XIV, 231; Σύμαιθος fl. in Sicilia. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 750.
416. repararat conj. N. Heins. frustra.
429. Sic idem vulgatam lectionem cœpta sese in d. v. emendavit; incœpta sese d. Ox. et Put. incœpta sese ad d. R. 3; incepta ad sese d. R. 1 et Med. —434. in, non ab oris, scripti et R. 2. —435. Quantos non alio Marte, nulla alia pugna, pro vulg. Quanto non alias, reposuit N. Heins. Quantos scripti; Quantas R. 2; alios Col.
438. Desiluere Col. Vulgo Dissiluere, prob. Lefeb. ut sensus sit: diversi huc Mavors, illuc Pallas e nube inruunt in campum. —441. acer Put. R. 1, Parm. Med. pectora, non pectore, scripti, R. 1, Parm. Med. —442. ab orbe, h.e. clipeo etiam legi posse monebat N. Heins. —445. e casside Col. —447. proturbans, non perturbans, Col. —449. Munera, per adpositionem, malebat N. Heins.
452. Audere est Put. R. 1. 3, Parm. Med. Audere et Martin. Herbip. unde Auderet refinxit Nicander, quem alii secuti sunt. Audere propius, etc. Oxon. Auderent Benessa, quod et conj. Barth. Adv. II, 9; Audiere R. 2.
458. edoctus Put. vel potius, Lefeb. teste, ebetus. —459. in pugnas, h.e. in usum pugnæ, scripti. Vulgo in pugna, dum pugnant. In pugnam edidit Lefeb. quoniam in antiquis sit pugna. —466. rapide Tell. et R. 2, rabido malebat Drakenborch. —467. scrupisque legendum putabat N. Heins. Conf. ad lib. VII, v. 274. horrentia, non hærentia, scripti et R. 2. —469. Sason Colon. et Oxon. Sanson Puteol. R. 1, 3, Mediol. Saxon Parm. Vulgo Sasson, vid. ad VII, 480.
473. Œnotriis scripti, R. 1, 3, Parm. Med. Sed vid. not. ad VIII, 46. —474. Germanoque, h.e. in Martem. Col. Vulgo Germanæque, scilicet Jovis, i.e. Junonis, pro qua Palladem stetisse monet Cell. coll. v. 526. —478. Ægida R. 1, a m. sec. quod recepere Lefeb. et Ern.
480. sat certa sui conj. N. Heins. quem vide ad Valer. Flacc. I, 79.
487... 489. Ita Col. Recte. Vulgo fusamque... nebula circumdatus atra, Restituit pugnam. fusorque Oxon. Put. Tell. R. 2, et al. edd. fusasque R. 1, 3, furorque Put. teste Lefeb. Mox acri scripti et R. 2, nebulam c. atram tacite edidit Lefeb. —491. Quum non Tum, scripti et R. 2, cui flamina carcer tenens malebat N. Heins. ut ad τὸ parent referretur. —494. furentis in quibusdam edd. —495. Ætolis pro Æoliis recte substituere N. Heins. et Cluv. Ital. ant. IV, 12, p. 1227. —496. Lef. ducibus antiquis (quibus? frustra quæres), v. 513 (in quo Ecce caput refinxit) et 514, post hunc versum, vss. 515... 517, post v. 500, et vss. 518... 520, post v. 507, posuit. Ita primum memoratur, quid Vulturnus nocuerit Romanis, et deinde quantum Pœnis profuerit. Sed vulgaris verborum ordo, etsi a rhetorica forte subtilitate alienus, tamen et naturæ rei h.e. perturbationi illi, et rationi poeticæ multo convenientior videtur Cl. Ernesto. —504. Jussa lætatur rabie Col. quod cum Lefeb. recepi, auctore N. Heins. et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 75. In ed. Drak. lætantur, haud dubie operarum errore, quem non sustulit Ernesti. Jussa lacerantur rabie Oxon. Put. et edd. tantum non omnes. Jussa lacessantur r. edd. Basil. Jussa bacchatur rabie Parm. et Beness. Jussus acerbatur rabie corrig. Dausq. prob. Barth. Jussa alacer agitur conj. Huetius, et Jussa alacer fertur Lefeb. —505. jubæque emend. Dausq. et N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. —507. in tergum pro interdum ex emendat. Barth. Adv. II, 9, jam edidit Cell. —508. secundant Col. et Oxon. Vulgo secundat. —512. marcet Oxon. et Puteol. prob. Barth. Adv. II, 9, ut sit, marcore ignavam mortem inter media tela perit. Male! —515. agitat tergo Veneta II, Marsi, quod mendum typograph. multas postea edd. occupavit. —517. ori, scilicet Romanorum, maluerit N. Heins. coll. VII, 146; XII, 616. Ventus Cercius, quum loquare, buccam implet, Gell. N. A. II, 22; Drakenborch. —518. prementes conj. N. Heins. pro ferentes ferrum, quod numquam legere meminit. Vulgatam lect. Drakenb. firmat e v. 544; Tac. Ann. I, 35, et Virg. Ge. IV, 330. Conf. sup. ad III, 365. —519. ducto R. 1, 3, Parm. Med. Conf. Gron. Obss. I, 13; dictu Oxon. et Put. Vulgo et ictu. —522. iras Col. ut conj. D. Heins. —523. libravit, Oxon. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde N. Heins. ad h.l. et ad Claud. in Rufin. II, 406; libavit scribendum putabat, quod post Cell. et Drak. recepit Ernesti, cui tamen, ut Lefeb., hoc de turbine paulo clementius et tenuiter dictum videtur. Sed epitheton summas illi conj. favet, nisi forte fulvas cristas, ut sup. vers. 450, poeta scripsisse censendus sit. Conf. ad V, 274, et Stat. Th. V, 587.
535. hic Oxon. Vulgo hæc. —538. dissice, Oxon. Put. R. 2, unde disjice, auctore N. Heins., dedit Drak. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 141, 162; Gronov. ad Senec. Phœn. 343; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XII, 108, 252; ad Virg. Æn. VIII, 191, 355; XII, 655, et Ge. I, 283. Sed vulgata lectio, quam et Lefeb. servavit, in omnibus fere libris reperitur, et nervosior est; vid. not. ad VI, 280. —539. nil obstamus opinabatur N. Heins. quod, judice Ernesti, est quoddam glossema. At prorsus tamen responderet Homerico τάων (scilicet πολήων) οὔτι ἐγὼ πρόσθ᾽ ἵσταμαι Iliad. δ, 54. Præterea majestati Junonis magis congruit, quam illa, nil oramus, h.e. non deprecor pro Pœnis. Conf. Iliad. δ, 57 seqq. —541. plagis pro vadis maluerit N. Heins.
548. vertet scripti, R. 1, 3, Parm. Med. et Marsi edd.
562. Fabium pro juvenem priscæ edd. insigni librariorum audacia et stupore. —563. Quæ jam Furiæ, quis te egit in hostem? An, Minuti, Deus? emend. Barth. Adv. II, 9. —564. En inimice Deis priscæ edd. Minuci, non Minuti, Col. vid. ad VII, 384. —565. navus in armis R. 1, 3, Parm. natus in armis Med. —572. prævectus Col. et Put. vid. ad lib. V, v. 170. Vulgo provectus.
575. Immani... vulnere corrig. Livineius, metuens forte, ne metro vis fieret. Sed vid. ad lib. VII, v. 618, et not. ad lib. I, v. 398; IV, 192. —582. derecta Colon. (teste Lefeb. tres scripti) vid. ad II, 92. Vulgo dejecta. —585. Exiit Col. Cf. ad I, 642. —586. furens maluerit N. Heins. et ego. Sed vid. not. ad v. 99. —587. Tadio Col. quod, ut Ufentis, nomen Latinum esse docuere N. Heins. et Draken. coll. Pers. VI, 66; Fabrett. Inscr. p. 445, 679, 752; Grutero et aliis. Conf. Ernesti clav. Cic. Radio, seu Rodio conj. Barth. Adv. II, 9. Et levius radio Dausq. Vulgo Nec levius radio scilicet textorio, per stamina sine hæsione (f. læsione) conjecto; Mars. et Cell. Male! conf. sup. ad v. 117. —595. arrectis reponendum putabat N. Heins. e Virg. Æn. X, 892. Sed Drak. vulgatam lect. tuetur coll. XVII, 134, et Liv. VIII, 7.
599. Spargi, non Spargere, Col. Ox. et R. 2. Cf. ad VI, 413. —600. ductor, vel rector non male post Barth. conj. N. Heins. quum victor non possit dici, qui hoc prælio subcubiturus sit. Sed quæritur tum, quisnam intelligendus sit, Paulusne an Varro? Posterior, puto, quoniam penes eum hujus dici imperium fuit: nisi potius victor, scilicet elephanti est Tadius, qui, quod utique mireris, vs. 589, corpore non læso in sublime latus dicitur, et belluæ oculos effodit. —602. conjectis omnino scribendum putabat N. Heins. —603. pastus Col. ut XIV, 308, et al. portusque Put. parcusque Oxon. partusque in comment. Marsi. Vulgo raptusque, ut apud Lucan. III, 501; unde illud retinuit Lefeb. —607. per arva edd. R. 1, Med. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. et Gryph. per ardua in marg. R. 1. —614. Hic versus, qui a vulgatis libris abest, in omnibus MSS. et R. 2, legitur.
624. adsidet, h.e. obsidet, Col. Ox. R. 2, 3. Conf. XII, 453; Pier. ad Virg. Æn. lib. XI, 304, et Heins. ad Val. Flaccum, lib. V, 536; aspidet R. 1; aspidit Med. Vulgo obsidet. —625. Ita scripti et antiq. edd. In vulgatis libris et digna. —626. dextraque adversum Col. dextramque Oxon. —627. Mincius scripti, R. 1, 3, Med. Nomen a fluvio, seu lacu agri Mantuani deductum. Conf. ad I, 306; Mnicius Marsi et Martini Herbip. edd. operarum errore. Vulgo Mutius, auctore Nicandro. —631. Tellure elisis adflixit Colon. unde Telluri elisis adflixit ex emendat. Modii recepi cum Drakenborch. vid. ad I, 674. Vulgo Tellure elisit ac flexit. N. Heins. maluerit Telluri illisis afflixit membris. Sed vid. not. ad III, 34; Membra elisa sunt pressu et nexu proboscidis suffocata; Drakenb. Hanc notionem poeta ter expressit.
635. Staturi corrig. D. Heins. et Scalig. ad Prop. II, vii, 45; Acturi conj. N. Heins. qui tamen non dissimulavit, vulgatam scripturam a Gronov. Obss. IV, 15, jure defendi. Si quid mutandum, reponerem Iturum. —637. dura scripti. Vulgatum dira tuetur Lefeb. —638. Quem tibi nam, vel nunc nasci opinabatur N. Heins. frustra. —639. Hannibalemve scripti, non Hannibalemne. —640. præcipites emend. N. Heins. præcipitis (f. ἀρχαικῶς scriptum) Oxon. et Put. præcipiti Col. Vulgo præcipitans. —641. Atque Col. junctas hastas, h.e. continuatas, et admodum frequentes, legendum censuit N. Heins. et permultis exemplis illustravit.
645. diducto, non deducto, Col. seducto conj. N. Heins. et v. 645 converti, infin. hist. Nec tamen repugnat, si quis convertit adcipiat pro, convertit se, seu convertitur; quod probat Drak. Conf. not. ad I, 539. Sed convertit cornipedem jungit Lefeb. —649. Parcarumne dedit idem, ne admonitis quidem lectoribus, fraus hæc maluerit N. Heins. —651. qui, non quis, Col. et Oxon. vid. ad II, 645.