Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal, cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; 1-14.
Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul, cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere ruant, edicit; 24-37.
Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat, pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.
Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.
Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus incidit; 80-95.
Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum, erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat; 106-151.
Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus trajicit, et, his verbis, fuge prælia, Varro, sanguine suo inscriptis in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus concidit; 151-177.
Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii, duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in prælio circumferant; 217-243.
Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo, sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit; 244-277.
Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu, ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.
Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos adcendunt; 304-334.
Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta, utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.
Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et cum magna strage inpellit; 354-369.
Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a Symætho interficiuntur; 370-410.
Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus: sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare cum Pœnorum duce certamen descendit; 424-437.
Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; 470-485.
Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque intercludit; 501-520.
Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; 521-525.
De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam faciat; 526-541.
Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex acie excedit; 542-555.
Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes; 570-583.
Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis eminus incessuntur; 599-631.
Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus Romam revertatur; 644-657.
Turbato monstris Latio, cladisque futuræ
Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ
Omina venturæ, consul traducere noctem
5Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,
Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
1. Cf. VIII, 625 sq. —monstris, prodigiis. —2. inrita quibus frustra cladem ab Italia avertere conabantur Dii, quum consul, h.e. Varro ea sperneret. —6. acres, acriter, (ut ap. Virg. Æn. IX, 665, et al.) vel, quæ acrem terribilemque sonitum reddunt. Conf. Virg. Æn. IX, 503. —7. classica velle, Signa cani cupit.
9. Cf. de hoc prælio tumultuario Liv. XXII, 41, pr. et Polyb. III, 110. —fortuna sinistra, adversa Pœnis, qui vincebantur, sed. non minus quoque Romanis, quoniam, ut Livii verbis utar, temeritati Varronis, ac præpropero ingenio materiam dabat.
Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis
Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem
Telorum nubem: ante omnes invadere bella
Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
15Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo
Auspicia incusante Deum compesceret arma,
Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.
11. Macæ, Pœni. Conf. ad II, 60. —12. Telorum nubem; vid. ad I, 311. —invadere bella, incipere pugnam ut XII, 199; XVII, 386, 472; Virg. Æn. IX, 186, XII, 712. —13. Mancinus; cf. v. 71 seq. —ungere Tela, ut ap. Hor. Od. II, i, 5, ubi Bentl. male conj. tincta.
15 sq. Marsus jam recte exposuit: Varro non abstinuisset eo die a pugna, quamvis auspicia essent contraria, nisi Paulus obstitisset, penes quem eo die imperium erat. Cf. v. 31, et Liv. XX, 42: «Paulus, quum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, obnuntiari jam efferenti porta signa collegæ jussit.» —16. incusante, gravius quam, prætexente. —17. sors alterni juris, ut sors ejus diei imperii ap. Liv. XXII, 45. —juris, imperii, ut IV, 714; VI, 612. Consules non alternis mensibus, ut mos ferebat (de quo vid. a Dausq. laudati Dionys. Halicarn. V et IX; Suet. Cæs. c. 20), sed alternis diebus imperium tenebant. Conf. Liv. XXII, 41, 45; Plut. in Fab. et Polyb. III, 110 et 113 pr. —18. properanti in fata, Varroni cæco impetu in perniciem ruenti, ut ap. Lucan. VIII, 658. Cf. V.L.
Quæ tamen haud valuit perituris millibus una
20Plus donasse die. Rediere in castra, gemente
Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
Amenti cessura viro, frustraque suorum
Servatas a cæde animas: nam turbidus ira
Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:
25«Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,
Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?
Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
19, 20. Hæc tamen imperii sors non nisi in unum diem tot millibus vitam prorogare, clademque remorari potuit. —21. crastina jura, crastini diei imperium. —22. turbidus ira. Cf. Ind. et ad I, 477. —24. ductor, Varro. —25. Hanc gratiam refers populo, cujus beneficio capitis olim periculum vix effugisti? Paulus a.u.c. DXXXIV de Illyriis triumphavit, sed deinde ob prædam inæqualiter divisam damnatus est. Cf. ad VIII, 288, 291; Liv. XXVII, 34, et Frontin. Stratag. IV, 1. Eadem de M. Livio Salinatore, collega ejus, tradit Aur. Victor de viris ill. c. 50. Conf. Liv. XXII, 35; XXVII, 29, 37. —27. urnæ dira minanti, damnationi: nam urna est cista, in quam tribus tabellas, litera C notatas, conjiciebant.
28. revocatos enses, pro, ut milites revocati tradant hosti arma: Paulus enim obnuntiari collegæ, jam porta efferenti signa, jusserat; vid. ad v. 15. Possis etiam exponere, refecta, nova arma, ut sup. IV, 15, «revocantque nova fornace bipennes.» Sed illa ratio simplicior est, et tam amaræ inrisioni, quam contextui verborum rerumque convenientior. —29. Conf. Var. Lect.
Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,
Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;
Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.
35Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc
31. Vide ad v. 15. —32. morem et pugnæ signum, Drak. consuetum pugnæ signum. Ernesti vir cl. consul morem pugnæ in eo esse monet, ut ordine e castris copiæ procedant, et signum imperatoris observent. —33. Ita ap. Curt. V, 4, Dux sibi quisque itineris cœperat fieri; Draken. —33. viam rapito; vid. ad I, 570. —spargere radiis cacumina pro radios per, vel in c. Cf. Virg. Æn. XII, 113; Burm. ad Val. Fl. V, 319, et V.L. —34. Gargana cacumina; conf. ad IV, 561.
36. Ereptum diem, occasionem bene pugnandi prætermissam, et vobis ereptam revocate; temporis et fortunæ jacturam, quam fecistis, resarcite. —turbidus; vid. ad I, 477. —castra ægra, milites ægros animi, h.e. sollicitos et anxios de pugnæ eventu. Cf. v. 49 seq.
At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
Sed qualis stratis deleto milite campis
40Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro
Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
«Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ,
45Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,
Insontes animas, cladi parce obvius ire:
Dum transit Divum furor, et consumitur ira
41... 43. Egregia comparatio Pauli, mærore confecti, cum matre, cui certa nati mors, ut illi præsentissimum periculum, quod frustra remorari, nedum avertere conatur, non animo tantum, sed prope oculis obversatur. —44. Similis oratio Corvini sup. V, 82 sq. Cf. Liv. XXII, 41, 42. qui tamen historici, non poetæ, partes agit. —Per... mœnia; cf. ad I, 658 in V.L. —45. Cf. Virg. Æn. II, 360, ubi vid. Heyne. —46. parce, φείδεο, noli, ut passim. —47. Cf. V, 84... 91. Satis est, si, donec fortuna adfulgeat, et aves auspiciaque addicant, milites novi (tirones) et prodigiis territi usu prius didicerint, Hannibalis nomen ferre, non expavescere. —49. frigidus, ut I, 470; II, 339.
Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,
Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger,
Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis
Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
55At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.
Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem
Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque
52. fluant, effluant, excidant manu, ob metum. Vid. ad II, 131. —ante tubas, priusquam tubæ inflentur, ac signum pugnæ proponatur; Cell. et Drak. coll. Claud. in Rufin. I, 335, et Virg. Æn. XI, 424. —Milites, quos Fabius usu et cunctatione sensim metu Hannibalis liberaverat, nunc tantum animi habent, ut adversus eum arma capiant. —æger animi et consilii, segnis et timidus. —54. Culpatis signis: nam Varro Fabianam belli gerendi rationem ferocibus Romæ prosciderat concionibus.
55. Elegantissima aposiopesis, qua utitur Silius, ne ominosum foret, si adderet, Flaminii milites trepidare, ac jam fugam circumspicere; Drak. Conf. ad VI, 110.
57 sq. Cymæa vates, Sibylla, cecinit, quæ Livius XXV, 12, Marcio cuidam tribuit. Conf. ad VII, 483; VIII, 531; Column. ad Ennii Fragm. p. 122. —59. proavorum ætate, quondam; Marsus et Cell. regnante Tarquinio Superbo, cui Sibylla libros obtulit.
Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram
Fata cano vates: sistis ni crastina signa,
Firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ
Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,
Sed te, si perstas, insignes consule campi.»
6561. Nisi crastino die, quo summa imperii penes te erit, consilio pugnandi abstiteris, etc. —63, 64. Non dicentur amplius campi Diomedis, sed Varronis. Vid. ad I, 125, Ætolos campos; nam Diomedes Ætoliæ rex fuerat. Ed. —65. oculis ardentibus; cf. ad I, 126.
Nec non et noctem sceleratus polluit error:
Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
Servitium Satricus, mox inter præmia regi
Autololum dono datus ob virtutis honorem.
70Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti
Matris in uberibus nati, Mancinus et una
Nomine Rhœteo Solymus: nam Dardana origo,
Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus
Æneæ, claram muris fundaverat urbem
7566. Triste omen et sceleratus error, per quem Solymus Satricum, patrem suum, qui, primo bello Punico a Xanthippo captus, nunc ad Romanos transfugerat, occidit. Historiam hanc a Silio fingi ad exemplum illius, quæ de Julio Mansueto narratur a Tacit. Hist. III, 25, et de Mævio quodam in Pithœi Catalect. l. IV, p. 159, putabant Dausq. et Draken. Neque id negat Ernesti; sed narrationem Liv. XXII, 42, de servis duobus primam huic episodio occasionem dedisse suspicatur. Nomina autem patris et filii e Pelignorum et Latii oppidis, Sulmone et Satrico, conficta esse, jam monuit Cluv. Ital. ant. II, 4, p. 757. De Sulmone vid. ad VIII, 510; de Mancino sup. v. 13.
72... 76. Locum Ovidii, Sulmonensis poetæ, Fast. IV, 79 sq. jam contulit Dausq. —Rhœteo; vid. ad I, 115. Solymi in finibus Lyciæ et Pisidiæ. Conf. Plin. V, 27; Steph. Byz. p. 551; Strab. XII, p. 573; A. B. XIV, p. 764, 765, al. p. 667 A. Kœppen ad Hom. Iliad. ζ, 184; Benedict. ad Pind. Ol. XIII, 129, et Cluver. l.l. ubi solam nominum similitudinem huic narrationi locum dedisse recte suspicatur.
Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis
Advectus, quo non spretum, si posceret usus,
Noscere Gætulis Latias interprete voces.
80Postquam posse datum Peligna revisere tecta,
Et patrium sperare larem; ad conamina noctem
Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.
Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere cœpta
Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.
8577. Cf. Var. Lect.
81. larem, reditum in patriam et domum suam. —conamina, fugam. —82. iniquis, Punicis: nam Italus erat, et captivus.
86. Mancini, filii sui occisi. Poetam in hac fictione magis artem et phantasiæ ludibria, quam rei probabilitatem sequi, jam monuit Ernesti.
Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat
Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,
Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.
90Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,
Alter natorum Solymus vestigia vallo
Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim
Alternat portæ excubias, fratrisque petebat
Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
95Furtiva cupiens miserum componere terra.
Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis
90. Cf. ad VIII, 124. —92 seq. sorte vicissim Alternat excubias, vid. ad VII, 165. —95. Furtiva terra, furtim. —componere terra, sepelire. Vid. Intpp. ad Horat. lib. I, Sat. ix, v. 27, et Tibull. III, ii, 26.
96. tendere sc. iter, seu se, h.e. ire. —97. Aggere Sidonio, a castris Pœnorum.
Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
Ætoli condit membra occultata Thoantis.
100Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque
Incomitata videt vestigia ferre per umbras,
Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum
Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,
105Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus.
99. Thoas, Ætolorum rex, quod jam Dausq. notavit, memoratur Hom. Iliad. β, 638; δ, 527. Alius Ætoliæ princeps Polyb. Eclog. XXIV. Alii passim ap. Virg. et Hygin. Idem autem, de quo hic agitur, judice Cell., Strab. VI, p. 176. —membra sua condit occultata, palillogia, ut XI, 198, et XII, 443; quibus locis Drak. conf. IX, 586; XII, 443; XIII, 106; Virg. Æn. III, 237; VI, 310; Sen. Herc. fur. v. 236; βῆ δ᾽ ἴων ap. Hom. et τὸ σῶμα κομίσαντες ἔφερον ap. Anton. Liber. fab. I, ubi vid. Muncker.
100. arma, armatos hostes. —102. terga nuda, thorace non tecta. —105. cæci ictus; cf. ad V, 3, cæcis armis, ubi vide omnino notas. Ed.
Verum ubi victorem juvenili robore cursus
Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
Fraternusque procul, luna prodente, retexit
Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
110Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:
«Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
115Germani spolium ante oculos, referasque superba,
Me spirante, domus Pelignæ perfidus arma?
Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
111 sq. Verba callide ficta, unde pater cognoscit, se a filio percussum, et filii mortui armis indutum esse, Ern.; conf. V.L. —113. Pergameo, ut Rhæteo, v. 72. —116. Pelignæ domus; cf. v. 80; et ad v. 66.
118. Sepulcra et κενοτάφια, seu κενήρια non modo signis et emblematibus, quæ vitam plerumque et τὰ ἐπιτηδεύματα mortui indicabant, exornari, sed iis quoque arma et instrumenta, quibus is in vita usus fuerat, figi, h.e. adfigi solebant, æterna, i.e. quæ æternam defuncti memoriam conservabant; unde ipsa sepulcra μνήματα, μνημεῖα, σήματα, monimenta, memoriæ, dicebantur. Vid. Potteri Archæol. lib. IV, c. 7; Kirchman. de Fun. Rom. lib. III, c. 18 et 27; Intpp. ad Virg. Æneid. VI, 233. —sepulcro, cenotaphio.
Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,
Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
«Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit
125(Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro
Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
130Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis,
Ad vos et caræ properabam conjugis ora.
Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
125. nefas, ἀδύνατον. Conf. Lambin. ad Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20. —126. damnes, damnandas facias, h.e. contamines. —129. Fraus, scelus, facinus, mala fraude commissum; ἄγος, piaculum. —130. Pœnus eram, ut tu putabas; tibi esse videbar.
132. unice nobis, qui solus mihi e filiis restas. —133. excusata, quorum usum error et justa causa excusant.
Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
135Ductori monitus Paulo, producere bellum
Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis.
Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem
Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
140Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ
Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
Invento simul atque amisso redde parenti
134. En insigne pietatis in patriam documentum! Morientium autem prædictiones ratæ habebantur. Conf. Hom. Iliad. π, 851 sq.; χ, 359 sq.; Virg. Æn. IV, 607 sq.; X, 739 sq.
140. cardine, in fine. —141. cavisse, prospexisse, meis civibus, Romanis, ut Ovid. Met. XV, 758; Drak.
Adtonito et nitens verbis sanare pudorem
Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
«Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
Non nox errorem nigranti condidit umbra?
Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
150Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum
Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo
Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
Sistere festinat cursum, laceroque ligare
155145. Cf. V.L.
150. manum, te qui inscius manu tua in patrem contorsisti jaculum. —laborum, miseræ vitæ. Cf. ad VI, 386. —151. Hac tua dextra, quam mea teneo. —152. vicesque, vicissim; quod apud Græcos, ἐπέεσσιν ἀμειβόμενος.
Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:
«Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
In patriam? sic te nato, natumque parenti
Inpia restituit? felix o terque quaterque
160Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!
Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses
Infausti generis: verum linquetur iniquis
165Non ultra Superis nostros celare labores.»
159 seq. Ita τρὶς μάκαρες Δαναοὶ, καὶ τετράκις, etc. Hom. Odyss. ε, 306, ubi vid. Schol. et Clark. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 94. —160. cui fatis et morte ademtum, erepta est facultas, patrem denuo videndi, et tam tristi modo adnoscendi.
162 seq. Utinam certe non tam manifestis indiciis patrem adnovissem, et de cæde ejus dubitare possem! nunc vero non permittam, ut iniqui Dii facinus meum celari sinant (quæ spectant ad ea, quæ pater v. 147 sq. dixerat), sed dolorem meum, quem non ultra tacite ferre possum, voluntaria morte finiam. Fortunam adcusari miratur Ernesti, quum filius se ipse patri prodiderit v. 111 sq. sed id ipsum forte fortuna contigerat. Ego potius quærerem, unde Silius omnia hæc, quæ tam copiose et belle memorat, resciscere (vel Varro inf. v. 264 seq. conjicere) potuerit, quum pater et filius soli noctuque e castris exierint. Poeta, phantasiæ ingeniique lusibus indulgens, scrupulosis lectoribus libertatem illud fingendi reliquit, a quibus quin ita gratiam inierit, magnopere dubito. Quandoque tamen et bonus dormitat Homerus. Conf. Heyne ad Virg. Æn. III, 341 sq.
Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
In vacuas senior vitam disperserat auras.
Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:
«Pollutæ dextræ et facti Titania testis
170Infandi, quæ nocturno mea lumine tela
Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
His oculis et damnato violabere visu.»
Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum
Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
175In clipeo mandata patris, fuge prælia, Varro;
167. Locutio Virg. Æneid. XI, 617.
174. Sustentans, cohibens vulnus, vel sanguinem, ut eo clipeum ante inscriberet, quam animam efflaret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 276, et Ovid. Ep. I, 114. Comparant exemplum Othryadæ, de quo vid. Intpp. ad Valer. Max. III, 2, ext. 4. Hæc vero concinnata esse e Liv. XXV, 12, monet Lefeb. —176. tegimen corporis, clipeum.
Talia venturæ mittebant omina pugnæ
Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris
180Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.
Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma
Excibant de more suos; Pœnisque redibat,
Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.
«Non verborum, inquit, stimulantum, Pœnus, egetis,
185Herculeis iter a metis ad Iapygis agros
Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:
180. Conscia nox sceleris. Cf. ad III, 393. —Eoo, lucifero, ut ap. Virg. Ge. I, 288, vel, ut Eos, Aurora, quæ rosea poetis dicitur. Vid. ad I, 578.
184. Cf. similis oratio Hannibalis, superbissima rerum a se gestarum narratione, amplissimorumque præmiorum pollicitatione, milites ad virtutem inflammantis, ap. Polyb. III, 111, et, quam ad Ticinum amnem habuit, apud Liv. XXI, 43, ex qua Silius sup. IV, 59 seq. non nisi potiora quædam adhortationis momenta depromserat, et h.l. nonnulla ad verbum pæne expressit. Ap. Polyb. III, 108, 109, etiam Æmilius apud milites concionem habet, quam a poeta prætermitti mireris: sed Livius neutrum nunc ducem concionantem induxit. —185. De Herculeis metis, vid. omnino quæ exposuimus in notis, ad I, 142, et de campo Iapyge, h.e. Iapygio, ad I, 51. Cf. V.L. —186. nusquam est, diruta est. —187. Concessere, cessere, superatæ sunt. —188. Conf. Virg. Ge. I, 482, et sup. ad I, 606. —captivo alveo, quoniam victi sunt Romani ad Ticinum fl., qui in Padum influit.
Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto
190Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent
Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.
Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris
Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque
Bellandi merces sit gloria: cetera vobis
195Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,
Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;
Quin etiam Libyco si quid de litore raptum
Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.
189. mersus, repletus, ut I, 51. Cf. I, 47, 48. —ora Lydia, etrusca regio circa Trasymenum lacum. Conf. ad IV, 719 sq. —190. refulgent, ut albent, Virg. Æn. XII, 36; ὀστέα λεύκα, et ossa alba, Hom. Odyss. α, 161; Virg. Æn. V, 865 et al. Drak.
192. Majorem mihi gloriam stragemque hostium hic dies adferet. —193. Ego sola contentus ero gloria; omnis vero præda vobis concedetur. —194. vobis, ut v. 201, in vestrum usum. —195 sq. Quidquid divitiarum ex Hispania (diti, metallis abundante), Sicilia et Libya in urbem Romani primo b. Punico convexere, in vestros enses veniet, eo vos armis potiemini, sine sortibus, ita ut quisque teneat, quæ ceperit. Κύριοι μὲν ἔσεσθε παραχρῆμα πάσης Ἰταλίας, etc. Polyb. l.c. «Quidquid Romani tot triumphis partum congestumque possident, id omne nostrum cum ipsis dominis est,» etc. Livius l.l. jactavit, jactanter tulit, transtulit, præferendum curavit. —197. Circumspecte Silius si, quum de Hispania et Sicilia adfirmatius, ne Hannibal suos a Romanis victos fateatur: hinc etiam de litore, non de visceribus Libyæ, et raptum, latrocinantum more; Dausq.
Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris
200Ex opibus posco: raptor per secula longa
Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.
Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
205Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,
Electos optare dabo inter præmia campos.
199. Conf. V.L. —200. raptor et spoliaverit, σαρκαστικῶς, ut raptum v. 197. —201. vobis, ut supra v. 194.
202. Hæc adumbrata e Liv. XXI, 45. —Pœni a Tyriis oriundi. Cf. ad I, 72. —203 sqq. Agrum dabo, ubi quisque velit, sive in Italia, sive in Africa. —Laurens tellus; vid. ad I, 110. —Sigeo, Trojano, ut I, 665. —204. Byzacia Rura pro agris Africæ cum dilectu posita: nam Βυζακίον, seu provincia Byzacena fertilissima totius Lybiæ regio, ubi ex uno modio centum nasci, præter Silium h.l., memorant Plin. V, 4; XVII, 5; XVIII, 10; Steph. Byz., Solin. c. 40; Varro R. R. I, 44, et Martian. Capell. VI, p. 216. Quoad verba v. 205 sq.; cf. Colum. II, ix, 6. —206. optare, eligere, dabo, ut mox addam depascere. Cf. ad V, 324. —207. flava Thybris; vid. ad I, 607.
Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,
Captivis late gregibus depascere ripas.
Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ
210Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam
Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.
Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;
Ad muros statis Romæ: licet avia longe
Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,
215Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles
208. Sic contra Claud. Cons. Hon. VI, 183 de fugiente Alarico, «Nec jam cornipedem Tiberino gramine passis. Ut rebare, tuum;» Drak.
209. socius Byrsæ, Carthaginiensium; vid. ad II, 363. —211. Sic fere Liv. XXI, 45, et Ennius ap. Cic. pro Corn. Balbo c. 22. Dausq.
212 seq. Neque propterea promissis meis diffidatis, quod in Apulia, procul a Roma sitis: nam si nunc viceritis, hæc urbs hic, hoc loco, ad Cannas, deleto, qui hostibus restat, exercitu, quasi ruet, et ad eam via vobis patebit. Conf. III, 509 seq. De Gargano, vid. ad IV, 561, et de Daunia, Apuliæ parte, ad I, 291. —213 sq. avia agat, remota sit.
Hæc memorat: tum, propulso munimine valli,
Fossarum rapuere moras, aciemque locorum
Consilio curvis adcommodat ordine ripis.
220Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu
Bellator Nasamon, unaque inmanior artus
Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,
Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum
Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili,
225217. Totam non modo pugnam Cannensem, sed et aciem, in qua instruenda Silius discrepat ab historicis (Polyb. III, 113... 115; Liv. XXII, 46, et Appian. rer. Hannib. c. 19), commentario erudito pluribusque tabulis illustravit Guischardt in Mémoires militaires, T. I, c. 8. In distribuendis per tres aciei partes ducibus ne historici quidem inter se consentiunt. De Cannensi pugna et acie vid. etiam Nast. Röm. Kriegsalterth., pagin. 408 sq. —218. Fossarum rapuere moras, fossas, impetum militum, e castris in pugnam ruentium, morantes (cf. ad I, 479, et V, 319), expleverunt propulso munimine valli, vallo, munimine castrorum, in fossas proruto, ut ap. Liv. IX, 14, et al. locorum consilio, pro ut locorum situs suadebat, mira locutio; Drak. Similia tamen passim apud Silium aliosque poetas obvia; v.c. ensis suasit I, 11, ubi vid. not. —219. ripis Aufidi.
220... 225. In lævo cornu Afri erant: de quorum populis vide Ind. et ad III, 222 sq. —226. positum, præpositum, imperium, imperator. Cf. ad I, 479, et III, 383.
At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,
Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit
230Pyrene, populi, varioque auxere tumultu
Flumineum latus: effulget cætrata juventus;
Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,
Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo,
Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet
235228. gurgite, unda, fluctibus. Cf. de sinuosis Aufidi flexibus XI, 510 seq. —229. horrida silvis, vel celsa (cf. III, 415, 417), vel ubi bellicosi ferocesque populi habitant. Cf. XVII, 641. —230. populi, Celtiberi (cf. III, 418), leves, vid. ad III, 394. Gallos super umbilicum nudos fuisse memorant Liv. XXII, 46, et Polyb. III, 114. —231. Flumineum latus ripa Aufidi, augetur, quatenus copiæ ibi augentur, seu multitudo earum in illa crescit, seu vario augetur tumultu, quatenus a variis ibi populis tumultus augetur, ut urbs luctu, vel domus gemitu miseroque tumultu miscetur ap. Virg. Æn. II, 298, 486. Ernesti ripam augeri putat turba militum, dum locus, quem milites cum castris occuparunt, exinde altior et plenior fieri videtur. Sed milites desertis castris in aciem descenderant. Cætra utuntur Hispani et Afri. Cf. ad III, 278, 348; X, 231; XVI, 30. —232. nec tectus tempora Vasco. Conf. III, 358, et V, 197. —233. Cf. I, 314; V, 193. —miscens prælia; vid. ad I, 69. —234. Bætigenæ, ut Bæticolæ I, 146. —Celsus ipse Hannibal. —coercet, regit, ut ap. Virg. Æn. IX, 27. —235. patrio milite, Carthaginiensibus. —236. Celtæ, Galli, adcolæ Padi, cujus exundationibus sæpe eorum terræ perfunduntur.
Sed qua se fluvius retro labentibus undis
Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,
Turritæ moles, ac propugnacula dorso
240Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,
Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.
Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque
Ferre datur cursus, et toto fervere campo.
237, 238. In flexuosa Aufidi ripa, ubi se eripit, celeriter e conspectu quasi aufertur, et unda retro labitur, quatenus cursum flectit, aliumque petit; neque adeo fluvius cuneos, milites tuetur. Cf. v. 227 seq., et XI, 507 seq. Ernesti: «elephantorum turma collocata erat in vadis fluvii, ubi is se eripit, h.e. relabitur, decrescit, ἀναῤῥοιβδεῖ, quæ loca vadosa ornate describuntur, coloribus mutuatis a Virg. Æn. XI, 628 seq.» Is vero locus a Nostro alienus est, et elephantos in aqua, quam tantopere reformidant, locari vix crediderim. —239 sq. dorso nigranti. Conf. ad III, 463 in V.L. et IV, 618. —241. Nutat, præclare pro, stat.
242. Silius Numidas in acie Pœnorum non collocat, sed videntur ei separatum quoddam a reliquo exercitu agmen constituisse, quod vago procursu Romanos lacesseret, dum aciem instruerent, et, postquam ad manus ventum erat, quaquaversus arma circumferret: τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστὶ ἀποχωρεῖν μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ πάλιν ἐκ μεταβολῆς τολμηρῶς καὶ θρασέως (Polyb. III, 72): unde et Romani v. 275 sq. Scipioni quasdam copias commisisse dicuntur, quibus se Numidis obponeret; Drak. Cf. Polyb. III, 112, 113; Liv. XXII, 44, extr. 46; XXXV, 11; qui tamen in hoc prælio dextrum cornu Numidis equitibus datum tradunt, et elephantorum nullam faciunt mentionem. —243. fervere, ut VI, 317, et ap. Virg. Æneid. VIII, 677, et Ge. I, 456; et passim.
Dum Libys incenso dispensat milite vires,
245Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget
Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,
Qua dextra veniant stridentis sibila teli,
Promittitque viris, nulli se defore testem:
Jam Varro, exacta vallo legione, movebat
250Cladum principia; ac pallenti lætus in unda
244. dispensat vires, aciem instruit. —245. Silius expressit verba Hannibalis apud Liv. XXI, 43. «Non ego illud parvi æstimo, milites, quod nemo vestrum est, cujus non ante oculos ipse sæpe militare aliquod ediderim facinus; cui non idem ego, virtutis spectator ac testis, notata temporibus locisque referre sua possim decora.» Cf. ad I, 454; Burm. ad Val. Fl. IV, 649, et inpr. Lucan. VII, 287 sq. —insatiabilis sc. hortandi, iterum iterumque hortatus, urget quemque, inpellit ad fortia facta, factis suis exemplo ipsi propositis, in memoriam revocatis, quæ quisque antea præclare fecerat; Lenz. —247. stridentis sibila teli; cf. ad I, 334, et IV, 567.
250 seq. portitor infernus, Charon, laxabat sedem, ut plures cæsorum animas caperet; Cell. Ita et Lucan. III, 16: «Præparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor; in multas laxantur Tartara pœnas.» Petron. Sat. c. CXXI, et contra Silius XIII, 759 sq. Drak. —251. Charon laxabat sedem, tabulata cymbæ vacuat, ut ap. Virg. Æn. VI, 411, «animas, quæ per juga longa sedebant, Deturbat, laxatque foros.» Lenz.
Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant
Ire notæ clipeo, defixique omine torpent.
Juxta terribilis facies; miseranda jacebant
255Corpora in amplexu, natusque in pectore patris
Imposita vulnus dextra letale tegebat.
Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus
Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat
Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.
260Ocius erroris culpam, deflendaque fata
Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.
Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo:
Namque illum, cui femineo stant corde timores,
Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda,
265252, 253. Qui in prima acie locati erant, videntes Solymi clipeum (arma vetantia pugnam, v. 261), stupescunt omine, Cell. Cf. v. 175 sq.
255. Corpora Satrici et Solymi.
263. stant; cf. ad II, 639, in V.L. —264 sq.; cf. ad v. 162 sq. —266. carmen, titulus, inscriptio, ut XV, 491; Virg. Æneid. III, 287; Ovid. Ep. VII, 194; Drak.
Tum minitans propere describit munera pugnæ;
Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces
Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
270Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.
At campi medio (namque hac in parte videbat
Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire
Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
267. describit munera pugnæ; unicuique adsignat, quod in prælio faciendum sit, Drak. id qd. v. 244 dispensat vires. —268 sq. Varronem rexisse lævum cornu, Paulum dextrum, et Servilium mediam aciem, etiam Livius et Polyb. tradunt: at Silius v. 220 sq. Nealcen præfecit lævo cornu, quod dextro obpositum est, et tamen h.l. narrat, Varronis cornu obpositum fuisse illi, cui præfuerit Nealces, adeoque erravit, ut sup. V, 4, (ubi vid. V.L.) et ut Livius XXXIII, 9, ubi tamen Gronovius in lævo cornu pro dextro reponit, quo modo etiam hunc errorem a poeta in scribas librarios derivare facile foret, sed sine librorum auctoritate nihil mutare audeo; Drak. Cf. ad v. 274 in V.L. —270. Iapyge ut I, 51, campum Iapyga; ubi nota est videnda. Ed.
272. Servilius et Atilius Regulus, superioris anni consules ap. Polyb. III, 114; sed solus Servilius ap. Liv. XXII, 45, quem v. et c. 25. —obvia Arma, obpositam Pœnorum aciem, adire, adgredi, adoriri, ut ap. Virg. Æn. V, 379; IX, 56.
275 sq. Cf. ad v. 242. —His super; v. ad I, 60 in V.L. —276. Scipiadæ, Scipioni. Conf. ad VII, 107. —277. spargere bellum, ut distrahere diversis locis, vel dispersis divisisque copiis, vel vagando, bellum gerere et ubivis circumferre, ut spargere arma apud Virg. Æn. VII, 551; vid. Ernesti ad Tac. Ann. III, 21, quemque ibi laudat Burm. ad Val. Fl. V, 488, et Lucan. III, 68.
Jamque propinquabant acies, agilique virorum
Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
280Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis
Errabat cæcum turbata per agmina murmur.
Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
Parturit unda freti, fundoque emota minaces
285282. Indicia tempestatis: unda freti, mare, parturit rabiem ac procellas, rabiosas procellas, inclusas, adhuc in gremio maris contentas, sparsuras astra, quæ, ubi emissæ fuerint, cælum adspergine adtingent; Lenz. Cf. VII, 569 sq. —Sic congredientium militum clamorem et strepitum cum maris sonitu confert Hom. Iliad. ξ, 393 sq. Drak. —283. sparsuras astra procellas. Conf. III, 659; Virg. Æn. III, 423, 567, 574. —286. Cf. ad III, 475.
Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum
Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.
290Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,
Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti
Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
295287 sqq. Narrationi gravissimarum rerum, pugnæque atrocissimæ Silius θεῶν μάχην intexit, partim Homeri, (Iliad. υ, 32 sqq.) Maronis, (Æn. VII, 698 seq.) Petronii (c. 124) aliorumque exemplum sequutus, partim motus auctoritate Virgilii, ex cujus insigni loco, Æn. X, 11... 15, probabili judicio conligere possis, ex antiquioribus poetis hæc imitatione adumbrata esse. Dii Romanis faventes v. 290... 295, at iisdem adversi v. 296... 299 recensentur. —288 sq. Discordia, Ἔρις, Olympios ad pugnam excitat; Lenz.
291. Venus amens, furens (vel potius adtonita tanto discrimine, Romanis suis inminente); Lenz. —292. Cf. I, 273 sq.; III, 475 sq. et V.L. —293. veneranda, ut πότνια ap. Hom. Iliad. α, 568; δ, 2, et al. Eurip. Hippol. 53. Cf. ad VII, 382; Heyne ad Tibull. IV, 2, 10; et ad Virg. Ge. III, 294. —294. Indigetes dei, ἐγχώριοι. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 498. —295. Cf. XIII, 805; Pind. Nem. X, 103 seq.; Virg. Æn. VI, 121, ubi vid. Heyne. Non temere autem id fictum monet Dausq., quia Tyndaridæ sæpe adjutores Romanorum fuisse dicantur, v.c. Flor. I, 2; Liv. XXII; Cic. Tusc. I (Nat. D. II, 2). Pollux alternus animæ, alternis vivens, Castore mutato, interea apud inferos agente; Lenz. Virg. Æn. VI, 121, alterna morte. Ed.
Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
Multaque præterea Divorum turba minorum.
300Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma
Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
Divisi montes, pars sedem nube sub alta
Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.
296. Contra, a partibus Hannibalis, unde patrius Hammon. —Juno cincta latus ferro, ut apud Virg. Æn. II, 614, «ferro adcincta;» Lenz. —297. Cf. ad III, 322. —298. Vid. ad I, 414; II, 59; III, 10. —299. minores Divi, seu Indigetes, ut quidam in partibus Rom. Lenz.
300. Conf. ad IV, 442. —alma tellus, πολύφορβος γαῖα, Iliad. ι, 564; ξ, 200. —301. Conf. ad III, 203.
Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
305Phlegræis quantas effudit ad æthera voces
Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi
Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.
310Nec vero prima in tantis concursibus hasta
Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
305. Cf. ad IV, 275. —306. Terrigena, γηγενὴς, exercitus, Gigantes. —308. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 277 seq. —309. Magnanimos; vid. ad I, 29.
310 sqq. Cf. Liv. XXII, 47. Tantus erat ardor bellandi, ut hastæ simul jacerentur, nec dignosci posset, quæ prima fuerit; Mars. —311 sq. Stridens nimbus Telorum, ut v. 313 procella. Conf. ad I, 311 et 334. —313. gemina procella, quoniam duo exercitus pugnant; Lenz.
Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
315Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum
Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
Avertive potest pubes, aut ordine pelli
Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
320Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus.
314. Cf. V.L. —dextra ala, in dextro cornu, qua, etc., ubi fervidior pugna est; Lenz. —ducitur, educitur vagina. Vid. ad VIII, 340.
317 sqq. Neutra acies inclinari poterat; sed utraque, montis instar, inmobilis stabat. Cf. Hom. Iliad. ο, 615... 622. Virg. Æn. VII, 586 sq.; X, 693. —320. Calpen; cf. ad I, 141; V, 395. —inpacto gurgite, infuso fluctu. Cf. ad IV, 370.
Amisere ictus spatium, nec morte peracta
Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu
Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit
Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
325Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri
Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens
Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.
Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo,
Contorum longo et proceræ cuspidis ictu,
330321. Adeo conferti et densi in pugnam utrimque ruerant, ut militibus spatium jacula conjiciendi deesset, utque, qui jam interfectus erat, in terram cadere non posset; Draken. qui comparat Lucan. II, 201 seq.; V, 218; Flor. IV, 9, et inpr. Virg. Æn. IX, 807 sqq., ubi vid. Heyne; cf. Liv. XXII, 47 pr. sup. ad IV, 352; Barnes. ad Eurip. Heracl. 836, et Klotz. ad Tyrtæum p. 101. —322. galea horrida flictu, etc. Cf. Virg. Æn. IX, 667.
327. Abstulit nox cælum, ut XII, 647, et ap. Virg. Æn. III, 198. —cælum, ejus adspectum. —pendens nox (v. 326); cf. ad VI, 323.
328. In secunda acie hastis utuntur, in tertia missilibus. —330. certamina miscent; vid. ad I, 69.
At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
Missilibus certant pugnas æquare priorum.
Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti
Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.
335Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,
Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
331. inglorius ordo, ψίλοι, Suid. τάξις ἀγενεστάτη. Conf. Arcer. ad Ælian. Tact. c. II, et Burm. ad Val. Fl. VI, 530.
333, 334. Qui in ultimis aciei ordinibus stabant, quoniam ipsi manus cum hoste conferre non poterant, ne tamen nihil agerent, clamore bellum agitabant, ut eo hostem terrerent, suosque adcenderent; Draken. coll. Curt. VI, 1. «Spectabant plures, quam inierant prælium, et qui extra teli jactum erant, clamore invicem suos adcendebant.»
335. Silius imitatur Virg. Æn. II, 467, nec ullum Telorum interea cessat genus: ejusque mens est, in hac pugna nullum teli genus defuisse, ne quidem falaricam, cujus usus in urbium expugnationibus, cujusque emissæ tanta vis ac violentia erat, ut vel ipsos muros subruere valeret; Drak.; conf. ad I, 350, et inf. XIII, 196 sqq. —336. pinu flagrante, face pinea, ut ap. Virg. Æn. VII, 397; IX, 72, 522; cf. inf. XIII, 199. —pondere pili, ut II, 246.
Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur,
Mortali totum hunc aperire in secula voce
Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,
Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
345Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem.
Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
350Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes
Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
Nullo major eris: mox sic labere secundis,
340. Nova Musarum invocatio, ad gravitatem rerum narrandarum indicandam, animosque lectorum excitandos adcommodata. Cf. ad I, 3. —341. aperire in secula; vid. ad II, 511. —343. Ut Cannas, infortunium et cladem Rom. ad Cannas, uno ore, satis digne, sonem, memorare possim; Drak. Cf. ad IV, 525. —344. neque vos avertitis, adestis. Cf. Burm. ad Petron. cap. CX, et CXXIV; ad Valerium Fl. VI, 17.
346, 347. Cf. Horat. Od. II, iii, 1. —sit hactenus, oro, opto, ut hæc ultima sit ex magnis populi Rom. calamitatibus; Cell.; cf. ad IV, 795. —350 sq. Cf. III, 574 sq.; 584 seq.; IV, 603. —352. Mox, post excisam Corinthum, et Manlii ex Asia reditum, sic labere, in perniciem rues, secundis rebus, luxu a virtute majorum degenerabis, ut sola cladum fama, rerum a majoribus, non a posteris corum, gestarum memoria, tuearis nomina, gloriam tuam.
Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
355Alternata vices incerto eluserat iras
Eventu, mediaque diu pendente per ambas
Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
Necdum maturas impellit ventus aristas,
360Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim
Alterno lente motu incurvata nitescit.
354 seqq. Poeta atrocissimam pugnam clademque, omnium pæne, quas Romani umquam adceperunt, gravissimam enarraturus, ἀκρίβειαν historicam parum curat, et, quæ Polybius III, 115, 116, et Livius XXII, 47... 49 breviter tradiderant, exempla Homeri et Virgilii sequutus, adeo exornat, ut Cannensis prælii descriptio duos fere libros expleat. —Fortuna utrimque diu anceps erat, et nutabat, ut seges vento agitata. Silius venusta quidem comparatione, sed vs. 334... 357, magna quoque verborum luxurie ejusdem rei notionem expressit.
Tandem barbaricis perfractam viribus acri
Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
Laxati cunei, perque intervalla citatus
365Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro
Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
362. barbaricis viribus; cf. sup. v. 220... 226. Lenz. suspicatur, poetam ante oculos habuisse Polyb. III, 116, 5 sq. Οἱ δὲ Νομάδες ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ κέρατος, etc.
364. Laxati cunei, ut ap. Virg. Æn. XII, 269. —366. Abundat τὸ sub (de quo vid. Barth. ad Claud. in Eutrop. I, 50, et mox ad v. 373); et sensus est, tot tela fuisse conjecta, ut plura plerumque in unius corpore hæserint; Drak. —367. Cf. ad V, 594. —369. mortes, h.e. mortem, vel, ut ap. Stat. Th. VI, 790, vulnera et tela, unde plures, si singulis unum quodque inflictum fuisset, mortui forent; Drak. —leto, dum fortiter pugnans in acie perit, non fugam capessit; nisi malis, a leto dedecus arcet. Vid. ad V, 490.
Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ,
Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,
Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
Is postquam frangi res, atque augescere vidit
375Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum,
Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»
Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni
Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
372. De Scævola ejusque proavo vid. VIII, 383 sqq. —tanta jam strage Romanorum edita, tot civibus ab hoste cæsis, non volebat vitam; cf. ad V, 601. —373. mortem sub nomine, ὀνομαστὴν, ut contra ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. VIII, 509; X, 28, 215; XII, 317; Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. De dictione sub nomine, vid. Burm. ad Ovid. Trist. II, 550, et ad Val. Fl. II, 329; III, 600.
376. Extendamus etc. Cf. Æschyl. Prometh. 537. Heyne ad Virg. Æn. VI, 807; X, 467 seq.; Jani ad Horat. Od. II, 2, 5. Virtus est nomen inane, nisi mortis tempore satis tibi gloriæ parare possis. Cf. IV, 758.
379. Limitem agit; vid. ad IV, 462. —turbine, impetu.
Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem
Induere excelso cæsi gestamina trunco,
Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
385Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes
Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.
At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
390Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ
381. Induere... trunco, tropæum erigere, ut ap. Virg. Æneid. XI, 5 sqq. (ubi vid. Cerda et Heyne) et Claud. in Rufin. I, 341; Draken. —382. subit, invadit, ut ap. Virg. Æn. IX, 344. —383. arva morsu adpetit; cf. ad V, 526.
389. calcato ense subcidit, pedem perdidit, Barth. quod mirum videri potest. —390. vestigia plantæ, pedes nudos habuisse in acie. Conf. Virg. Æn. VII, 689.
Tandem convertit fatalia tela Nealcæ
Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.
395Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis
Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,
Ablatusque viro vultus: concreta cruento
Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
400Orbibus elisis et trunca lumina fronte.
Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
393. Fulminei; cf. ad I, 421. —exsilit ardens, Nealces, dux Pœnorum.
395 seq. Nealces saxum jacit, more heroum ipsorumque deorum. Conf. v. 466 sq.; Heyne ad Virg. Æneid. XII, 896, et Kœppen ad Hom. Iliad. ε, 305. —397. Cf. Virg. Æneid. V, 436. —398. viro, Scævolæ, ablatus vultus; cf. ad IV, 242. —400. Orbibus, oculis, ut κύκλοι ap. Sophocl. Œd. Reg. 1270. Cf. Burm. ad Ovid. Met. II, 752, et ad Val. Fl. III, 178; IV, 235. —trunca fronte, ut III, 42, et IV, 539.
402. metuens, δεινῶς pro, non optans, nolens.
Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
Paupertas; sacro juvenes Præneste creati
405Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.
Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.
Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.
410Arma fuere decus victori bina Symætho.
403. patrium sc. χρῆμα; ut triste lupus stabulis ap. Virg. Ecl. III, 80, et μέγα χρῆμα Λάκαιναν ap. Callim.; Lefeb. patrium, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω, vel πάτριον et γενναῖόν ἐστι. Vid. Heins et Burm. ad Val. Fl. II, 157. —404. Præneste sacro, ob sortes Fortunæ Prænestinæ, (unde et v. 409, Fortunæ mentionem factam monet Ern.) ut ap. Stat. Silv. IV, iv, 15; Burm. Cf. sup. ad VIII, 364.
406. Comparant Sallust. B. C. c. 20, Idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est; et Virgil. Æneid. IX, 182, His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: ubi intpp. laudant Homer. Iliad. π, 219: ἕνα θυμὸν ἔχοντες. Sed poeta nimis, ut solet, h.l. verbis ludit. —407. Conf. ad librum I, vs. 615.
408 sq. Artissima amicitia juncti plerumque vovent, et pro maximo mortis solatio habent, ut quemadmodum in vita, sic et in morte conjungantur; Drak. coll. XVII, 472; Eurip. Suppl. 106 seq. Stat. Th. II, 642; Ovid. Met. V, 73; Virg. Æn. IX, 445. —410. bina, utriusque, Marii et Capri.
Sed longum tanto lætari munere casus
Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci
Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,
Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
415Curio, et a primo descendens consule Brutus.
Atque his fulta viris acies repararet ademtum
Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus
Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
Isque ut Varronem procul inter prælia vidit,
420Et juxta sagulo circumvolitare rubenti
Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco:
414. flavus comarum; cf. ad I, 438.
416. acies Rom. repararet, reparasset, nova mole, novis auxiliis, ope multorum magnorumque virorum, campum ademtum, restituisset pugnam, rem in fugam inclinatam, nisi Pœnus, Hannibal agmina Rom. frenasset, eorum impetum inhibuisset. —417. turbine, impetu: quæ vox et ad Pœnum, et ad agmina jam procurrentia referri potest.
420. Ex hisce morem Romanorum cognosce, ne in pugnæ quidem fervore lictores a consule recessisse, eosdemque tum rufo sagulo amictos; Cell. cf. ad IV, 517. —422. Flaminius nuper talis erat, his insignibus ornatus: quod acerbe et invidiose dictum. —423. tonitru clipei, quatiens eum, more heroum, ad terrorem incutiendum. Cf. IV, 434, et ab Ern. jam laudatus Virg. Æneid. VIII, 354; XII, 332, ad quæ loca vid. Heyne.
Heu miser! æquari potuisti funere Paulo,
425Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum
Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere,
Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?
Nam, rapido subitam portans in morte salutem
Procursu, cœpta in sese discrimina vertit
430Scipio: nec Pœnum, quamquam est ereptus opimæ
Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste
Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris
Exigere oblato tandem certamine pœnas.
Stabant educti diversis orbis in oris,
435Quantos non alio vidit concurrere tellus
424 sqq. Scipionem, cujus præcipuæ in hoc bello partes fuere, non Varronem, in certamen singulare cum Hannibale descendisse, non sine judicio poeta comminiscitur; quod jam observavit Ern. —Varronem adloquitur poeta, nec sine sarcasmo. —425. Conf. sup. v. 160.
428. in morte, Varroni inminente mortis periculo, ut mox cœpta discrimina. —430 sq. Cædes opima, ut opima spolia, dona, pax, I, 133; V, 167; XVI, 684. —432. Conf. IV, 466 sqq.
434. educti, educati, ut ap. Prop. III, ix, 51. Cf. Ind. et Intpp. ad Plaut. Curcul. IV, ii, 32. Sed totus versus frigere videtur Ern.