Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ,
Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;
Extemplo positos finiti cardine mundi
Victor adit populos, cognataque limina Gades.
5Nec vatum mentes agitare et præscia corda
Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.
Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.
Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.
Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in Africam amandat; 61-157.
Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum memorat; 158-213.
Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim recensentur; 214-405.
Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.
Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, duodecimo demum die evadunt; 477-556.
Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.
Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.
Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima gens est, castra ponit; 630-646.
Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.
Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ,
Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;
Extemplo positos finiti cardine mundi
Victor adit populos, cognataque limina Gades.
5Nec vatum mentes agitare et præscia corda
1. Conf. Liv. XXI, 21. —castæ, vid. ad I, 481. —2. Non æquo, quod Drak. monet, vel cum Marso exponi potest, injusto Jove, qui ejus eversionem permisit (cf. II, 657 et 699); vel præter fas et æquum, quemadmodum æquo Jove fieri dicitur, quidquid recte et ordine fit (v.c. Horat. Ep. II, i, 68); vel denique, cum Cell., invito, irato, quæ ratio ceteris præstare videtur: nam Jupiter ὅρκιος est. Vid. ad I, 9; et II, 364. Sic Jove non probante dixit Hor. Od. I, ii, 19, ubi vid. Intpp. —eversa post octo, vel novem menses Vid. Polyb. III, 17; Liv. XXI, 15; Flor. II, 6. —3. Extemplo adit Gades, sed, teste Liv. XXI, 21, 22, primum Carthaginem novam. Cf. ad v. 159. —cardine, termino, vel extrema parte mundi, tunc temporis cogniti. Cf. ad I, 141. —positos, κειμένους. Vid. Heins. ad Ovid. ex Ponto I, v, 78. —4. limina, aedes, urbes. —cognata Carthagini: nam Phœnices, et quidem Tyrii, a Rubro mari profecti, utramque urbem condidere. Vid. Strab. III, p. 116, al. 221; Curt. IV, 4; Vellei. I, 2; Diodor. V, 20; Isidor. Orig. XV, 1; Plin. IV, 22; et V, 19; ubi vid. Hard. Fest. Avien. Descr. Orb. v. 611 sq. et alii, qui tradunt, insulam, prius Κοτινοῦσαν dictam, a Phœnicibus Ἐρυθίαν (quam Strabo l.c. et p. 257. C. aliique a Gadibus distinguunt), et a Pœnis Γάδειρα, גדר h. sepem, marinis objectam fluctibus, vocatam esse. De Carthaginis originibus vid. ad I, 21 sqq.
5. agitare, explorare. —6. imperio orbis terrarum.
Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,
Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,
10Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,
Fatidico pandit venientia secula luco.
8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.) æmulum Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de principatu quasi contendat. —9. sublime sedens, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat, quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor. XVII, 50. —Cirrha, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis Delphis, et antra Cirrhæa pro oraculo Delphico, quod ex specu edi solebat, ponuntur. —10. anhelantes ob sitim, qui æstu solis torrentur. —13. Ante diem, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148. —novisse petebat, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29, et Martial. V, 51.
Exin clavigeri veneratus numinis aras
15Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce
Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
Inpositas durare trabes, solasque per ævum
Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
2014. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab. fides habenda, χαλκαὶ ὀκτοπήχεις, ἐν αἷς ἀναγέγραπται τὸ ἀνάλαμα τῆς κατασκευῆς τοῦ ἱεροῦ), cum scriptura Phœnicia ornasse, et fabulæ etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. Conf. Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui in hoc templo, a Phœnicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, non Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse tradunt), Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. ad Dionys. Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. 190, 191; Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; Tristan. Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad sacra Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei apud Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. ubi res ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano confudisse videtur. —aras onerat (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat) donis, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620.
17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem desiderasse. Πετρῶδες δὲ αὐτῆς οὐδὲν, ἀλλὰ βαλβῖδι ξεστῇ εἴκασται. Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, quod de templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. XVI, 40, eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ fuerint prima urbium origine.» —19. gaudent, solent, ut amant, φιλοῦσι. —20. Consedisse, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L.
Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,
Femineos prohibent gressus, ac limine curant
Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli
Ante aras cultus; velantur corpora lino,
25Et Pelusiaco præfulget stamine vertex.
21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al. ix), 21... 70. —23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak. —curant arcere, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th. II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518. —nec discolor, unus idemque. —24. velantur lino, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes, his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari. —25. Pelusiaco stamine, Ægyptio lino: nam Pelusium urbs Ægypti, nunc Tineh, non Damiata. Epitheton ornat et cum dilectu positum est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin. XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. Stamen vero h.l. est vitta, seu infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad Virgilium, loco citato.
Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum
Sacrificam lato vestem distinguere clavo.
Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile:
Inrestincta focis servant altaria flammæ.
30Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum
26, 27. Poeta ad Herculem traduxisse videtur, quæ solis cultui apud Phœnices propria erant. Heliogabalus certe, Bassianus olim dictus, et Emesæ in Phœnicia natus, ibi ut solis sacerdos προῃει σχήματι βαρβάρῳ, χιτῶνας χρυσοϋφεῖς καὶ ἁλουργεῖς χειριδωτοὺς καὶ ποδήρεις ἀνεζωσμένος, τά τε σκέλη σκέπων πάντα ἀπ᾽ ὀνύχων ἐς μήρους, ἐσθῆσιν ὁμοίως χρυσῷ καὶ πορφύρᾳ πεποικιλμέναις, et, quum Imperator esset ac Nicomediæ hiemaret, τὴν ἱερωσύνην τοῦ ἐπιχωρίου θεοῦ, ᾗ ἐντέθραπτο, περιεργότερον ἐξώρχητο· σχήμασί τε ἐσθῆτος πολυτελεστάτης χρώμενος, διά τε πορφύρας χρυσοῦ ὑφάσμασι, περιδεραίοις τε καὶ ψελλίοις κοσμομένος· —ἦν τε αὐτῷ τὸ σχῆμα μεταξὺ Φοινίσσης ἱερᾶς στολῆς καὶ χλιδῆς Μηδικῆς: unde et principes Romanorum Heliogabalo et Soli sacra faciebant, ἀνεζωσμένοι χιτῶνας ποδήρεις καὶ χειριδωτοὺς, νόμῳ Φοινίκων (ut fere h.l. e lege parentum) ἐν μέσῳ φέροντες μίαν πορφυραν ὑποδήμασι τε λίνου πεποιημένοις ἐχρῶντο, ὥσπερ οἱ κατ᾽ ἐκεῖνα τὰ χωρία προφητεύοντες. Vid. Herodian. V, 3 et 5. Non ad manum mihi est, quem ex eodem Herod. docte h.l. illustrasse N. Heins. notavit, Rubenius rei vestiar. I, 17. —27. latus itaque clavus etiam sacerdotum insigne fuit, et Baliares, Gaditanis vicini, πλατυσήμους χιτῶνας invenere. Vide quos Dausq. laudavit, Strab. III, p. 116, al. 169; et Eustath. ad Dionys. Per. Vid. 65.
28. Ἀνυποδησία in sacris plurium populorum usitata erat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. vers. 125, et Sagittar. de Nudipedal. vett. —29. Hercules ut in Græcia roboris, sic in Oriente et inpr. Phœnicia, ubi origo totius fabulæ et ideæ, quam veteres sibi de hoc deo informarunt, quærenda est, Solis symbolum fuit: unde ignis æternus, ut in templo Vestæ. Vide Selden. de Molocho in Synt. I. de Diis Syris c. 6. Cl. Herman. Mythol. Lyricor. pag. 293 seqq.; Voss. Theol. Gent. II, 15; et quos Drak. laudat, Tristan. Comm. hist. T. I, p. 494; T. II, p. 165; et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 46.
30. Comparant Philostr. vit. Apoll. V, 5, ubi refert, in hoc templo Herculi Ægyptio et Thebano aras esse, ἀγάλματα δέ αὐτοῖν οὐκ εἶναι· βωμοὺς δὲ τοῦ μὲν Αἰγυπτίου δύο χαλκοῦς καὶ ἀσήμους, ἕνα δὲ τοῦ Θηβαίου. Huic loco alium, non minus aptum et memorabilem adjicio ex Herodiano V, 3, ubi de Phœnicio Solis templo agitur: ἄγαλμα μὲν οὖν, ὥσπερ παρ᾽ Ἑλλησιν ἢ Ῥωμαίοις (ut h.l. simulacra nota sc. Romanis atque recepta) οὐδὲν ἐστηκε χειροποιητὸν θεοῦ φέρον εἰκόνα· λίθος δὲ τίς ἐστι μέγιστος, κάτωθεν περιφερὴς, λήγων εἰς ὀξύτητα. Κωνοειδὲς αὐτῷ σχῆμα, μέλαινά τε ἡ χροιὰ. διοπετῆτε αὐτὸν εἶναι σεμνολογοῦσιν, ἐξοχὰς δὲ τινας βραχείας καὶ τύπους δεικνύουσιν· εἰκόνα τε Ἡλίου ἀνέργαστον εἶναι θέλουσιν, οὕτω βλέποντες. Herculem sub symbolo ignis inrestincti, non arboris, quod ex v. 691, perperam Dausq. colligebat, cultum fuisse suspicabatur Drak. —31. timore, vide ad I, 82.
In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis
Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis
Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu.
35Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras,
32. In foribus templi labores Herculis (Thebani) expressi, non vero pictis tabulis, ut VI, 653 sqq. sed cælatura, vel sculptorio et anaglypho opere (en bas relief) quod ex v. 34 intelligitur, et ex Philostr. l.c. nisi quod hic in ara et columnis τὰ δώδεκα Ἡρακλέους ἐργα ἐκτετυπῶσθαι λίθου ὄντα, memorat: quæ Silius, Maronis vestigia premens, ad fores templi transtulit, quæ ita olim ornari solebant. Drakenb. laudat Cic. Verr. IV, 56; Val. Fl. V, 417; Claud. Cons. Hon. VI, 44; Ovid. Met. II, 4; Prop. II, xxiii, 2. Cf. Heyne Exc. XV, ad Virg. Æn. I, 453 sq.; et Not. ad Ge. III, 26 sq; et Æn. VI, 20 sq. Posteriorem locum poeta noster etiam in eo expressit, quod otium fecit Hannibali ad argumentum sculpturæ perlustrandum, misso Bostare, qui oraculum consuleret, quemadmodum Æneas interea Achaten ablegaverat ad Sibyllam adducendam. Qua occasione utitur ad narrationem de sacris Herculis rebusque ab eo gestis, quæ alioquin ab h.l. aliena videri possit, carmini suo intexendam. Præterea ad Virgilii ductum sculpturæ argumentum divisisse videtur. Nam in unis forium valvis expressa, puto, hydra Lernæa, leo Nemeæus et Cerberus, v. 32... 37. Juxta vero, h. in alteris valvis (contra ap. Virg. Æn. VI, 23; et Val. Fl. I, 137), reliqua v. 38... 44. Facile autem adparet, Silium non nisi sex Herculis labores, ἄθλους, recensuisse, et pugnas cum Antæo, Centauris et Acheloo ad alias res ab eo gestas spectare. Quis vero poetam ad ejusmodi subtilitatem exiget? —32. Cf. ad II, 158; et de ipso mytho Cl. Herman. Mythol. Homeri et Hes. p 75. —33. leo Cleonæus, vulgo Νέμεος, vel Νεμεαῖος: nam Cleone, seu Cleonæ, Κλεωναὶ, op. Argol. non longe a silva Nemea aberat. —34. hiatus, χάσμα ὀδόντων Anacr. II, 4. —patulus, ut Nemeæus magnus hiatus ap. Lucret. V, 24: cf. Burm. ad Val. Fl. I, 34; et Drak. ad h.l. qui patulum dici monet ob guttur elisum, non ob malas divulsas, quod Marsus putabat.
35. De Cerbero, et descensu H. ad inferos vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 12. p. 428 sqq.; et Herman. Mythol. Homeri et Hes. p. 147 et 404. Ipsa verba Silius mutuatus est a Virg. Æn. VI, 395, 400, 401; et VIII, 296, quod a lectione sollicitanda VV. DD. revocare debebat. Sed vid. V.L. —37. Megæra pro Furiis. —metuit catenas præclare ad vim Herculis declarandam.
Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos
Æripedis ramos superantia cornua cervi.
40Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus
Matre super, stratique genus deforme bimembres
Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.
Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte,
38. Equi Thraces, h.e. Diomedis, Thraciæ regis, ἀνδροφάγοι. Vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 8, p. 370 sqq. —pestis E. aper in Erymantho, monte Arcadiæ. Vid. Heyne l.c. p. 350; pestis, ut p. Lernæa, Nemeæa, πῆμ᾽ ἀνθρώποις ap. Hesiod. Theog. v. 329. cf. ad I, 174. —39. cervus, vel cerva Cerynitis a poetis fingitur χρυσόκερως, vel quia Dianæ sacra fuit et omnia divina sunt aurea, vel propter summam cornuum pulchritudinem; eadem æripes, χαλκόπους, ob præcipuum robur et velocitatem pedum. Vid. Diodor. IV, 13; Qu. Calab. VI, 223; Heyne ad Virg. Æn. VI, 803; et ad Apollod. II, 5, 3, p. 348 sqq.
40. Intell. Antæus, cujus regia Irasa ad Tritonidem paludem in Cyrenaica fuit, quique hospites ad luctam provocasse, et tactu terræ, matris suæ, novas vires collegisse dicitur. Vid. Heyne ad Apollod. II, v, 11, p. 417 seq.; et ad Pind. Pyth. IX, 185. —41. De Centauris, qui poetis bimembres, biformes, semiferi, semihomines, διφυεῖς, vocantur, et de Herculis pugna cum iis, res nota vel ex Ovid. Met. XII, 198 sq. vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 674; VIII, 293; ad Apollod. p. 351... 9; et ad Pind. Pyth. II, 41. —42. amnis Acarnan, Achelous, fl. Acarnaniæ, quam ab Ætolia dividit. De ejus lucta cum Hercule vid. Ovid. Met. IX, 8 sq. Herman. Myth. Lyricor. p. 288 sqq. Heyne ad Apollod., p. 461; et Antiquarische Aufsätze P. I. De cornibus fluviorum, quæ originem locumque huic fabulæ dederunt vide ad I, 415. —frontem minor græce dicitur, qui alterum cornu amisit et frontem habet truncam. N. Heins. et Drak. contulere Juven. Sat. VIII, 4, Curios jam dimidios, numerosque minorem Corvinum, et Lucan. II, 717, Rapta puppe minor subducta est montibus Argo. Add. Val. Fl. I, 582, Nec scopulos, aut antra minor tellus. —nunc, post Herculis luctam, quum antea, ut taurus et ut deus fluvii, duo cornua haberet. Sic de eadem re Val. Fl. I, 36, ambobus jam cornua fracta juvencis.
43. Œte, Οἴτη, mons Thessaliæ, Herculis rogo nobilitatus. Vid. Heyne ad Apollod. II, 7, 7, p. 480... 6. —sacratis ignibus, fulmine, quo Hercules raptus et inter Deos relatus est. (Nam in inferis est ejus Εἴδωλον, αὐτὸς δὲ μετ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσι Τέρπεται ἐν θαλίῃς, ut utar verbis Homer. Od. λ, 601.) Cf. Soph. Philoct. 1427. Apollod. l.c. et Diodor. IV, 38 et 39, ubi vid. Wessel.
Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,
Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi
Injectum terris subitum mare, nullaque circa
Litora, et infuso stagnantes æquore campos.
Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris,
50Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,
Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans
Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.
45. Vide, quo studio poeta ornatum sectetur. Postquam Hannibal res præclaras, ab Hercule gestas, in foribus templi expressas viderat, æstus marinos contemplabatur, et miraculo rei stupebat; ut Syphax inf. XVI, 195 seqq. Vss. 46... 54 adcessus, et v. 55 sq. recessus sc. defluxus maris describitur. —inplevit, ad satietatem delectavit. —46. molem profundi (τοῦ βάθους) pro aquarum inmani copia nova phrasi dictum videbatur Barth. Adv. XXI, 15. Sed quamvis non modo magnitudinem et difficultatem, sed copiam quoque poetis molem dici, vel tironibus nota res est. Vid. Ind.
49... 50. Cfr. Virg. Æn. II, 419. —49. cæruleis antris, ut mox imo fundo et cæcos (reconditos, profundos) fontes. —51. Proruptum pelagus, vide Heinsium ad Claudian. de laud. Stiliconis, II, 462; Heyne ad Virgilium, Æneid. I, 246, in V.L.; et Exc. VII; Burmann. ad Valerium Flaccum, IV, 507.
Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti,
Luctantur terris tumefactum inponere pontum.
55Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu,
Ac ratis erepto campis deserta profundo,
Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.
Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores
Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis,
60Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.
53. sævo tridenti, ut ap. Virg. Æn. I, 138, ubi vid. Heyne. —tridenti sc. Neptuni, quamvis et Nereo tribuitur a Virg. Æn. II, 418. —55. æstu, fluctibus. —tracto, retracto, rejecto. Virg. Æn. X, 307, retrahitque pedem simul unda relabens. —56. ratis et nautæ exspectant æquora, æstum maris, quo a terra continente repellantur. —deserta, relicta in campis, litore, terra erepto p. recessu maris.
58. Causam æstus, vel fluxus et refluxus maris, jam olim ante Cartesium quidam, v.c. Pytheas Massiliensis ap. Plut. de plac. philos. III, 17, a sole, sed plerique rectius a luna repetebant; quorum sententiam firmarunt potissimum Newton. philos. nat. princip. mathem. quique hunc excerpsit Edm. Halley in the true theory of the tides, in the philos. Transact. N. 226, art. 2. Cf. Recueil des pièces qui ont remporté le prix à l’Acad. roy. des Sciences, T. IV; VV. DD. ad Virg. Georg. II, 479; Strab. III, p. 117 sq. loc. class. Plin. II, 97 (ubi vid. Intpp.), et, quos Drak. laudat, Mand. II, 90; Claud. Cons. Hon. VI, 499; in Paneg. Mall. Theod. v. 107; Sidon. Apoll. XXII, 107; et, qui plures causas jungunt, Lucan. I, 412 sq., et Mela III, 1. —Cymothoes (Nereidis ap. Virg. Æn. I, 144. al.), regna, h.e. mare. —vagæ vid. Broukh., et Heyne ad Tibull. I, 3, 39; et II, 6, 38. —labores pelagi, eleganter pro æstu et recessu maris. —59. bigis, vid. Heyne Exe. II, ad Virg. Æn. II. —60. reciproca T. ut revoluta ap. Claud. in Ruf. I, 132.
Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant.
Curarum prima exercet, subducere bello
Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.
Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo
65Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.
At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti,
61. fatigant vid. ad I, 63 et V.L. —62. Dulcissimi versus, qui amorem conjugalem et parentis adfectum spirant. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Hom. Il. ζ, 394 sq. inpr. v. 440 sq., et 474 sq. Lucan. V, 722 sq. Virg. Æn. XII, 435 sq. ubi vid. Heyne. Scalig. Poet. V, 16. —63. parvum sub ubere natum, ὑπομάζιον, ut IX, 71. Virg. Æn. V, 285. Stat. Th. III, 683; al. Drak. —64. Conf. XVII, 73, ubi Drak. monet, amorem primum majorem acrioremque putari secundo. —65. memori amore, ut memori ira XIII, 71, ubi Drak. laudat Ovid. Epist. XXI, 9; et Met. XII, 583; Liv. IX, 29; et Virg. Æn. I, 4, ubi vid. Heyne.
Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,
Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ,
70Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro,
Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,
Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris
Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.
Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus,
75Ingens hic terris crescit labor: ora parentis
69 sqq. Cf. Val. Fl. I, 267 sq. amplior sis patrio decore, major patre tuo claro: πατρὸς πολλὸν ἀμείνων Hom. l.c. v. 479. —71. nomina condas, famam pares, ut IV, 37. —73. Cf. I, 110 sq., et IV, 729. —numeret, augurans et timens futura pericula.
75. crescit ut ap. Flor. II, 6. «Scipio, qui in exitium Africæ crescit» Drak. —labor, calamitas, ut πόνος, μόχθος, κόπος: vel qui Romanis multorum laborum et exitii causa, erit ut metus Æneadum, et contra spes Carth. Cf. IV, 815, 816, et ad I, 479. —77. Vagitum gravem, signum futuræ fortitudinis, iracundiæ et fervidi ingenii, unde Felix (terra) quæ tantis sonuit vagitibus dixit Martial. IX, 21, adulator Domitiani. —elementa irarum mearum, prima indicia indolis bellicæ et virtutis paternæ.
Si quis forte Deum tantos inciderit actus,
Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;
80Hoc pignus belli, conjux, servare labora!
Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;
Tangat Elissæas palmis puerilibus aras,
78. Drak. laudat Lucan. V, 659, licet ingentes abruperit actus (ut et inf. X, 136) Festinata dies fatis. —Incidere, abscindere, præcidere, impedire, tollere, id. quod abrumpere vs. seq. quo eadem sententia exprimitur. —80. pignus belli, puerum, qui bellum a me inchoatum continuet; Ern.
81. Cf. I, 78 sqq. —duc per cunabula nostra, eum puerum sic forma et institue, ut ego in pueritia institutus sum. —82. Tangat aras, ritu eorum, qui precantur et jurant, ut ap. Virg. Æ. IV, 219; XII, 201; Hor. Od. III, xxiii, 17; Prop. III, xx, 25.
Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas,
85Emicet in Martem, et calcato fœdere victor
In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.
Tu vero, tanti felix quam gloria partus
Exspectat, veneranda fide, discede periclis
Incerti Martis, durosque relinque labores:
90Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo
84. flore novo, κουριδίῳ ἄνθει, D. Heins. πρὶν σφῶϊν ὑπὸ κροτάφοισιν ἰούλους Ἀνθῆσαι, πυκάσαι τε γένυν εὐανθέϊ λάχνῃ Hom. Od. λ, 318; conf. ad I, 61. —85. Emicet, inruat, in Martem, ut XV, 158; XVI, 524. —calcato fœdere ut ap. Stat. Th. III, 208. Calcare, ut πατεῖν pro ὑπερβαίνειν. D. Heins. Tum calcare fœdus, ut ὑπερβασίῃ ὅρκια δηλειν dixit Hom. Il. γ, 107; et, κατὰ δ᾽ ὅρκια πιστὰ πάτησαν, Il. δ, 157. Sed verbum calcare notionem potius spernendi exprimit, et nostra dictio petita est a victoris more, quo contemtus et insultationis causa collum, vel pectus et caput devictorum olim calcabat, λὰξ ἐν στήθεσι βαίνων Il. ν, 618; de quo copiose disputavit Barth. ad Stat. Th. II, 713. Ἐχθροῖσιν αὐτοῦ ζῶντ᾽ ἐπεμβῆναι ποδὶ, et οὐ γὰρ θανόντι και προσεμβῆναι σε χρὴ dixit Sophocl. in Electra et Ajace. Hinc πατεῖν pro καταφρονεῖν v.c. ap. Anacr. XLVI, 6, Σοφίη, Τρόπος πατεῖται, et ap. Aristophan. Equit., p. 596, Βουλὴν πατήσεις καὶ στρατηγοὺς κλαστήσεις, cf. ad VI, 414 et 550. —86. tumulum inanem sc. honararium, cenotaphium, ut ap. Tac. Ann. II, 7; Virg. Æn. VI, 380, 506; et Suet. Claud. I; conf. XV, 807.
88. fide Drak. et Lefeb. non male adcipiunt pro fidei, ut segnitie IX, 6; cf. II, 409, IV, 574, XVI, 249, et de ipso archaismo VV. DD. ad Hor. Od. III, 7, 4; et Sat. I, 3, 95, ad Virg. Ge. I, 208; Gell. IX, 14; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 341. —90. subposta cælo Saxa; Alpes tam altæ, ut cælum ferre videantur. Cf. I, 202; XI, 136, 217; XII, 73. —91. Alcidæ noverca, Junone, conf. ad II, 356.
Quod si promissum vertat Fortuna favorem,
Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta
9593. Similis color orationis ap. Virg. Æn. IX, 211 sq. —94. Lævus, ut sinister et σκαιὸς, adversus; cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 7; Burm. et Heins. ad Val. Fl. I, 370, IV, 540. —stare vid. ad II, 639, in V.L. —95. justior, ut δίκαιος pro ἄξιος, D. Heins, tua vita dignior ætas, Virg. Æn. IX, 212. —96. cui fila ducant Ultra me, longiora meis, h.e. cui longiorem, quam mihi, vitam dent. —Sorores, Parcæ, inproperæ, tardæ in filo rumpendo, ut Sorores pigræ ap. Stat. Silv. II, 3, 21; ex emendat. Heinsii, quem vid. ad Ovid. Met. IV, 470, Drak.
Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce
Castalii, cui materno de nomine dicta
Castulo Phœbei servat cognomina vatis,
100Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:
Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,
Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen,
Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,
Milichus indigenis late regnarat in oris,
105Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.
97 sqq. Imilce nata Castulone, (Liv. XXIV, 41), urbe Punico bello clarissima, (vid. Liv. XXIII, 19, 20), in finibus Hispaniæ Bæt. et Tarrac. ad ripas Bætis sita, hod. forte Cazlona, vel Cazorla. Poeta in gratiam uxoris tanti viri, vel veterem aliquam famam secutus, vel sola nominum similitudine ductus, tradit, Castalium quemdam Cirrhæum h. ex Phocide (ubi Cirrha urbs Delphis vicina, et Castalius fons, Musis sacer in Parnassi radicibus, est) vel, si Marianæ II, 9, fides habenda, Cirrhæum Castalium, h.e. Phocensem, oppidum illud condidisse, et Castulone matris nomine Castulonem (quæ inde inf. v. 391 Parnassia vocatur) adpellasse, ibique Milichum, Satyri et Myrices Nymphæ filium, unum ex Imilces majoribus, regnasse: quod etiam a Dausq. laudatus Mariana I, 12, memorat. Cellarius Geogr. ant. II, 1, p. 124, hæc notat: «Castulo sive vera Phocensium colonia fuit, sive fictum ita est a poetis; quod tamen non ratione caret. Nam ut Lud. Nonius c. 64 tradit, mons urbis bivertex est, ut Parnassus: ab uno latere tenuis scaturigo, non impar Castalio fonti: etiam numismata ibi reperta, quæ alatum Pegasum referebant. Sed lusum ita esse, vera nominis origo, a Bocharto tradita, ostendit, quippe a crepidine fluvii (Arab. קשטלת) derivat, et ex Strab. confirmat, qui Bætim ad hanc urbem propter ῥάχεις ὀρῶν rupes amni imminentes, negat esse navigabilem.» —101. Bacchum in expeditionibus suis in Hispaniam quoque venisse, ibique a Luso, comite ejus, Lusitaniam, ut a Pane Hispaniam, nomen adcepisse, memorant Marian. VI, p. 203; Sosthenes ap. Plut. de flumin. p. 1159; et Varro ap. Plin. III, 1; cf. Diodor. III, 62; et Voss. Theol. gent. I, 33. —102. armata thyrso et hasta, conf. Ovid. Met. VI, 592 sqq. —105. Vid. ad I, 407 et 415.
106. Hinc. ὅθεν, h.e. ἀφ᾽ οὗ, vid. ad I, 283, in Var. Lect. —107. vitiato nomine, ut infra, v. 366 violato.
Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:
«Mene, oblite tua nostram pendere salute,
110Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota
Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum
Deficiam montes conjux tua? crede vigori
Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.
Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,
115109. Suavissima contentio, cujus exemplum poeta petiit a Virg. Æn. IX, 199 sqq. conf. etiam Lucan. V, 739 sq., 761 sq. Hom. Il. ζ, 407 seq. et inf. VI, 500 sq. —110. Sic fœdera nota Primitiæque tori, sic me ab initio conjugii nostri expertus es, ut credas, me a latere tuo discessuram, utque justa tibi causa sit, cur me deseras? cf. Virgilium, Æn. II, 44, sic notus Ulysses; et Lucan. V, 767 seq. —112. crede vigori, confide audaciæ et viribus meis.
114. Si solam sexus imbecillitatem, non amorem conjugalem et, quos hic dat atque habet, vires respicis. —adspicimur, dijudicor. —115. adnuat, faveat cœptis tuis.
I felix, i numinibus votisque secundis,
Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ
Conjugis et nati curam servare memento.
Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,
120Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,
Objectasque caput telis, nec te ulla secundo
Eventu satiat virtus: tibi gloria soli
Fine caret, credisque viris ignobile letum
Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,
125Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.
Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque
116. Cf. Virg. Æn. VI, 546. —118. memento, μέμνησο, servare pro serva, sed majore cum vi, ut passim ap. Horat. curam servare memento, ita scil. ut non tui tantum, sed nostri quoque causa vitæ tuæ parcas, nec temere periculo te obferas.
120. Quantum tibi metuo, ne quid gravius tibi adcidat, Cell. Male. te scil. tam audacem gloriæque cupidum; nimiam audaciam tuam mentisque fervorem. Conf. v. 146; Δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος, Hom. Il. ζ, 407. —122. gloria, gloriæ cupiditas, conf. Ern. clav. Cic. —123 sq. Cf. I, 59, et XIV, 630 sq., et inf. ad v. 145; ignobile letum, ut mors inhonorata, inhonesta, ingloria, turpis, ignava, cujus contr. pulchra, honesta, honora, egregia, speciosa, quæ manu viri fortis infertur; vid. Ind. et Drak. ad IV, 607. Sic et ignobilis, inglorius, δυσκλεὴς dicitur, qui ruri, vel in otio et pace vitam agit, Homer. Il. ι, 22. Virg. Ge. II, 486; IV, 564, et Æn. X, 52. Ὁ μέγας δὲ κίνδυνος ἄναλκιν οὐ φῶτα λαμβάνει. Θανεῖν δ᾽ οἷσιν ἀνάγκα, τί κέ τις ἀνώνυμον γῆρας ἐν σκότῳ Καθήμενος ἕψοι μάταν, ἁπάντων καλῶν ἄμμορος; Pind. Olympic. I, 129 sq. —125. se tibi, suam virtutem tuæ, conferat, vel, ut componat, tecum pugnet, ut ap. Virg. Æn. X, 735.
126. nefas ἐναργῶς pro opprobrio, ut prohibete nefas ap. Virg. Æn. 197. —127. inviolabile Teucris (h. Romanis) junge et cf. ad V, 602.
Jamque adeo egressi steterant in litore primo,
Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,
130Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;
Quum, lenire metus properans, ægramque levare
Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:
«Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!
Et pace et bello cunctis stat terminus ævi,
135Extremumque diem primus tulit: ire per ora
129. ratis (proprie nautæ) pandebat vela vento inflanda. —132. Adtonitis, quæ mentem uxoris adtonitam, sollicitam faciebant, ut apud Virg. Æn. VI, 53, Adtonitæ magna ora domus, ubi vid. Heyne. Sic sollicito labori inf. v. 161, ubi vid. not. Quoad sensum, ad mentem quoque referri potest. —133. Hæc expressa ex Hom. Il. ζ, 486, sq. et Virg. Æn. XII, 72 sq., ubi vid. Heyne.
134. Silius variavit Maroniana Æn. VI, 128 sq. et V, 467 sqq. —stat pro est. Vid. ad v. 94. —135. Extremumque diem primus tulit, ut Primus dies dedit extremum ap. Sen. Œd. v. 988. Drak. Cf. ad II, 224. Schmidius male exponit: extremus dies sc. finis belli qualis sit futurus, primo die est significatum. Hannibal potius h.l. propositum consiliumque suum tuetur brevitate vitæ, qua ad materiam gloriæ mature quærendam incitemur. —ire per ora v. ad II, 511. —136. mens ignea, ut ardens virtus ap. Virg. Æ. VI, 130; et ignea virtus ap. Lucan. IX, 7. Conf. VI, 209, donat, al. dat, ut v. 597.
An Romana juga, et famulas Carthaginis arces
Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras
140Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra
Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ
Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una
Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis
Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?
145138. juga, jugum servitutis, a Romanis nobis inpositum. —famulas cf. ad I, 74. —139. manes et genitor, h. manes genitoris mei. —140. aræ atque horrida sacra cf. I, 81 seqq., et ad II, 426 sqq. —141. «Vitæ summa brevis spem nos vetat inchoare longam,» Horat. Od. I, 4, 22. —mutabilis horæ, temporis modo felicis, modo infausti. —142. Prolatare diem ut ap. Sallust. Cat. 43 ubi vid. Corte. —Sedere ut καθῆσθαι ap. Hom. Il. ω, 403; et al. pro negligentem, ignavum, otiosum esse, obscuram agere vitam. Vid. Ind. et Ern. clav. Cic. —144. decora alta, gloriam magnam et præclaram, ut ap. Virg. Æn. X, 737, 875.
145. silentia vitæ, ut mutum ævum v. 579, vita obscura et ignobilis, vel hominis otiosi, qui latet et nihil memorabile agit, qui vitam silentio peragit (Sallust. Cat. pr.), vel in tenebris trahit (Virg. Æn. II, 92); ut. vitæ tenebræ inf. XV, 70. Comparant Hor. ad Od. IV, 9, 29. «Paullum sepultæ distat inertiæ Celata virtus,» et Claud. Cons. Hon. IV, 222. «Vile latens virtus: quid enim submersa tenebris Proderit obscuro?» cf. ad v. 123.
Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:
Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta
Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo.
Te quoque magna manent suscepti præmia belli:
150146. laudum furores vid. ad I, 32. —147. Et nobis est lucis honos, τιμη etiam ego non vile vitæ pretium statuo, non sperno eam. Refellit verba uxoris v. 119 sq.
149 sqq. Nihil aptius dici poterat ad animum muliebrem movendum, ejusque dolorem mitigandum. Nec tamen minus placent verba Hectoris apud Homerum, Il. ζ, 454 sq. ubi metu captivitatis uxorem flectere studet. —150. Dare se alicui, sc. faciles dicuntur, qui ad ejus voluntatem se adcommodant, eique vel omni officiorum genere grati esse student, vel favent. Cf. Heins. ad Ov. Epist XVI, 161; et Gronov. Diatr. Stat. c. 20. —Italia triplici modo designatur, respectu ad Trojanam Romanorum originem habito.
Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,
Confisus pelago celsa de puppe magister
Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.
155Hærent intenti vultus, et litora servant,
156. iter liquidum, ὑγρὰ κέλευθα θαλάσσης. —rapiente vid. ad I, 569. —157. Consumsit pontus visus, forte ademit adspectum; consumere vocem dixit Tac. Hist. I, 42; vel finiit conspectum amantium, ut IX, 47; et XV, 411. Sed vid. V.L.
At Pœnus belli curis avertere amorem
Adparat, et repetit properato mœnia gressu.
160Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,
159. mœnia putant esse Carthaginem Novam; nec ignoro, eo Hannibalem, Sagunto capta, in hiberna concessisse, et, quum Gades profectus Herculi vota exsolvisset, rediisse, teste Liv. XXI, 21 et 22. Sed quoniam nulla hujus urbis ante mentio facta est, crediderim potius, eum a litore post discessum conjugis, mœnia Gadium repetiisse; cf. ad v. 3.
161. vis dura cessit labori, ab eo victa et fatigata est; Withof. coll. v. 549.
Tum pater omnipotens gentem exercere periclis
Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra
165Bellorum meditans, priscosque referre labores,
Præcipitat consulta viri; segnemque quietem
Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.
163. Hoc H. somnium memorant etiam Liv. XXI, 22; Cic. de Div. I, 24; Val. Max. I, 7, ext. 1, et Zonaras: sed partes, quas omnes isti juveni cuidam divina specie tribuunt, Silius sapienter ad Mercurium, Jovis nuntium somniorumque præsidem, transtulit. Videtur etiam ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 222 sq., 258 sq. Conf. tamen Polyb. III, 48, ubi hanc aliasque fabulas, de Hannibalis itinere ejusque difficultate fictas ridet. —Drak. monet, ingeniose a poeta causam reddi, cur Romani, quibus imperium in Pœnos fatis deberetur, initio hujus belli adversissimam experti sint fortunam. Conf. v. 576; et IX, 348. —165. priscos referre labores, bellum Punicum reducere. Ita malim adcipere, quam cum Drak. de calamitate Gallica. —166. Præcipitat consulta viri, stimulat eum ad consilia belli gerendi et incepta strenue exsequenda. —167. formidine, nocturno visu, qui formidinem ei injiciebat.
168. Verba Jovis, quibus Mercurio hoc negotium ab eo injunctum, omittuntur, quæ narrandi brevitas poetam decet. —humentem noctis umbram cf. ad II, 469, in V.L.
Nec mora: mulcentem securo membra sopore
Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:
«Turpe duci totam somno consumere noctem,
O rector Libyæ; vigili stant bella magistro.
Jam maria effusas cernes turbare carinas,
175170. mulcentem sopore, θελγοντα ὑπνῳ. —172. Comparant Hom. Il. β, 24 et 61, Οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδρα. —173. stant, constant, vel nituntur, ut fama bella stant dixit Curt. III, viii, 7; regnum, vel resp. stat concordia, virtute, disciplina, etc. Liv. IV, 40; VIII, 7; XV, 19, al. conf. VII, 743; XVII, 401; Virg. Æn. II, 163; Valer. Flacc. III, 673. —stare omnino dicitur, quidquid durat, vel firmum, stabile, immobile, (ut VIII, 649), constans ac certum est, adeoque observatur, ut cadere, quod infirmum est et violatur v.c. fides VI, 472; Val. Fl. VIII, 249; vultus stans, h.e. constans et immotus, XV, 29; et Lucan. V, 214; voluptas stans (stabilis) et movens Cic. Fin. II, 10, coll. 23; pax Val. Fl. II, 84; ubi vid. Burm. et ad Petron. 3; et Quinctil. Decl. III, 13. Possis etiam τὸ stant exponere, dignitatem et auctoritatem obtinent, rebus prosperis opibusque florent, vigent, ut socio stant castra labore inf. v. 377; conf. Virg. Æn. I, 268; et II, 88; ubi vid. Heyne. —magistro, duce, imperatore, ut magister equitum etc. Cf. N. Heins. et Drak. ad h.l. ad VII, 47; et VIII, 389.
174. maria turbare ut ap. Virg. Æn. IV, 566. —176. lentus cœpti conf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 172.
Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,
Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?
En age, si quid inest animo par fortibus ausis,
180Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:
178. Saguntos, una urbs. —Graia epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat, Græca et Græcula Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII, 41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit, nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse.
181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum inferorumque non ignota est, ut ἀμεταστρεπτεὶ aliquid fieri jubeant, et ad eam adludunt Hom. Od. κ, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, 102 (ubi vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus originem cepit) Æschyl. Χοηφόροις v. 97; aptissime autem a Mercurio, qui νεκροπομπὸς est, hæc præsertim in somnis dicuntur; D. Heins. qui plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum apte disputavit. Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. ille cum emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad Liv. I, 24; Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, 284; Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss. —pater ipse Deorum non male conji. Livin. ad verba respexisse veto cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri sacri; Ern. —182. altæ mœnia Romæ ut ap. Virg. Æn. I, 7.
Jamque videbatur dextram injectare, graduque
Lætantem trahere in Saturnia regna citato;
185Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras
Exterrent sævis a tergo sibila linguis;
Ingentique metu Divum præcepta paventi
Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.
Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto
190183. dextram injectare, et trahere modo accusatoris, qui reum in jus rapit; quo Silius respexisse videtur. —184. Saturnia regna ut I, 70; fragor cæli. Conf. v. 196, 197; et Liv. XXI, 22. —188. Effluxere, vid. II, 628.
189. rapiens sc. evellens, evertens arbores. —191. Pulcher versus dilectu verborum. Alter cf. Bentl. ad Hor. Serm. II, 8; extr. stridere vid. ad II, 53; turbine, gyro, vel sonitu.
Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,
Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:
Inmani tantus fauces diducit hiatu,
195Adtollensque caput nimbosis montibus æquat.
Congeminat sonitus rupti violentia cæli,
Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.
192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum cœlesti angue sc. dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529 seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq. —Arcti non æquæ, h. inæquales magnitudine, ut Arcti diversæ I, 198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge. I, 244 sq. —perlustrat, vid. ad II, 266. —193. circumligat, alteram Arcton capite, alteram cauda amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur. —Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid. Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. ς, 488. —194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens!
196. sonitus, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus) Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum. —rupti vid. ad I, 135. —197. hiems, ut χειμὼν, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. II, p. 136. —torquet hiemem, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne.
Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ
Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras
200Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit,
Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra
Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.
199. Virga, ῥάβδος, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 sq. Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, pag. 180. —200. somno, nocte, ut nox pro somno v. 216, et II, 563; ita D. Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid. quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid. Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. δ, 841. Sed Mercurius soporem potius discussit et lucem somno miscuit, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur: nam alta nocte, h.e. alto somno obpressi nil vident. —Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura sint, sed Deum miscuisse lucem somno, h.e. effecisse, ut, quamvis oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in somniis.» —201. urgentia, vexantia, infestantia.
Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:
«Bella vides optata tibi: te maxima bella,
205Te strages nemorum, te moto turbida cælo
Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ
Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.
Quantus per campos populatis montibus actas
Contorquet silvas squalenti tergore serpens,
210Et late humectat terras spumante veneno:
Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro
Involves bello Italiam, tantoque fragore
203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139. —Almum dicitur, quidquid vel alit, vel recreat, adeoque gratum, beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67. —207. Idæi generis, cf. ad I, 126.
211. Bellum atrum est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste potius et infaustum, ut ater dies, atra cura, formido etc. niger metus Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719. —perdomitis, superatis.
His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:
215It membris gelidus sudor; lætoque pavore
Promissa evolvit somni, noctemque retractat.
Jamque Deum regi Martique sub omine fausto
Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro
Placatus meritis monitor Cyllenius aris.
220214. ægrum animo, anxium et sollicitum. —stimulis, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur. —215. It membris, per membra, ut per artus ap. Virg. Æ. II, 173. —pavore, δεισιδαιμονίᾳ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, 287; inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur pavor esse aliquid medium inter spem metumque: lætum horrorem dixit Stat. Th. I, 493; et lætum pudorem id. Silv. V, iii, 218; qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» Pavebat adhuc propter horrendum visum (v. 198), et lætus erat, quoniam læta omnia eo portendi Deus dixerat.
217. omine, ostento, prodigio. —218. Instaurare honorem ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV, 63; VII, 146. —honos, ut τιμὴ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII, 90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol. vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad Tibull. IV, vi, 1.
221. permixtis dissona linguis propter variarum gentium copias, non quia Pœni bilingues et Migdilibyes, quod Dausq. in mentem venit.
Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta
Excierint populos, tulerintque in regna Latini;
Et quas indomitis urbes armarit Iberis,
225Quasque Parætonio glomerarit litore turmas
Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,
Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam
Sævior it trucibus tempestas acta procellis;
Nec bellum raptis tam dirum mille carinis
230222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis mutatis ad h.l. transferri potest. Conf. Liv. XXI, 21 et 22. —Calliope princeps Musarum. —223. Prodere famæ, ut prodere memoriæ. —224. Iberis pro Iberorum, ut mox terris pro terrarum. —225. Parætonius, Παραιτόνιος ap. Strab. lib. ult. sed Παραιτόνιον apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, Hammonia, inter Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde Parætonius est vel Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut h.l. XVII, 450; et V, 356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter eam et Parætonium tota Cyrenaica jacet. —226. rerum freni vid. ad I, 144. —227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq. —terris mutare jugum, imperium populorum, vel orbis terrarum; Romanis eripere et ad se transferre. —229. raptis in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel denique raptim remorum ventorumque vi actis. —mille carinis ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198; (ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c., 89; Liv. XLV, 27; Drak.
Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,
Membra levis, celsique decus fraudata superbum
Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos
Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique
235Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque
Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis
Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.
His rector fulgens ostro super altior omnes
Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu
240Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta. —232. Conf. VI, 304 sq. Numquam tarda nectere dolos, πλέκειν μηχανὰς, παλάμας, λόγους, προφάσεις, etc. h. δολοπλόκος. —234. Rudis parma vid. ad I, 629. —235. vestigia nuda, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689. —236. sinus cingere inadsuetum vid. ad II, 56. —rubræ... cruorem, ob quam causam et terribilem præterea adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb. III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max. ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc. Lacon. II, 19.
239. Grato Magoni tumultu, ut ἵππων καὶ σακέων ἁδομένα πατάγῳ ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak. —240. fratrem spirat, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic πνείειν μένεα dixit Hom. Il. β, 536; γ, 8; πνέειν Ἄρη Æschyl. Agam. 387; ἐμπνέειν ἀπειλῆς καὶ φόνου Act. XI, 1; φυσᾷν πόλεμον, πνεῖν δόρυ καὶ λόγχας (Aristoph. in Ran.), πνεῖν θυμὸν, seu φόνον, (Theocr. Id. XXII, 82.) πνεῖν et φυσᾷν μέγα, vel μεγάλα pro μέγα φρονεῖν etc., conf. Heins. ad Ovid. Met. V, 348; et Vulp. ad Prop. II, xv, 53.
Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,
Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.
Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,
In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.
245Sed dux in sese converterat ora Sychæus,
Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore
Maternum inplebat genus, et resonare superbo
Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.
241. Utica est effusa maniplis h. copiæ ejus effunduntur, effundunt se, vid. II, 151. —Sidonios manipulos Dausq. ad Uticenses refert, propter originem: nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba proxima Sidoniis maniplis h.e. Carthaginiensibus, ut voc. proxima (quod absolute etiam pro proxime positum videri potest) more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ, Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit. —242. situ, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303. —Byrsæ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7. Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil. fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est.
243. Sicanio muro, structo ab Agathocle, Siciliæ rege καθ᾽ ὃν καιρὸν ἐπέπλευσε τοῖς Καρχηδονίοις, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. et Oros. monente Dausq. —244. Clupea, seu Clypea, Κλυπέα, Græcis Ἀσπὶς dicta, urbs maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc Cabo di Bona in regno Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb. I, 29; Fl. II, 2. Κλυπέαν et Ἀσπίδα distinguit Ptol. IV, 3, quem errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227. —Turres pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern. —246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq. —tumore vid. ad II, 288. —247. Maternum genus: nam ejus mater Hannibalis soror fuit.
Adfuit undosa cretus Berenicide miles,
250Nec tereti dextras in pugnam armata dolone
Destituit Barce sitientibus arida venis.
Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis
Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.
Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,
255Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.
249. Berenice, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde Berenicis scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc Undosa, de quo voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693. —250. dolon Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in Graccho (ξιφίδιον λῃστρικὸν, ὁ δόλωνα καλοῦσιν), Hesychius (δόλωνες ξιφίδια ἐν ξύλοις ἀποκεκρυμμένα) et Serv. ad Virg. Æn. VII, 664, ubi vid. tamen Heyne. —251. Barce arida vid. ad II, 62.
252. Cyrene, seu Cyrenæ, caput Cyrenaicæ et urbs quondam Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu Battus Theræus III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex Peloponneso (unde h.l. Pelopei stirpe nepotis), deducta in Theram, Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phœnicibus inhabitatam. vid. Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq. inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83 sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ Herodot., p. 139 seq. laudavit, Hardion, Mém. de l’Acad. des Inscrip., T. IV; et Bouhier, Recherches et Diss. sur Hérodote, c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq. —253. Battiadus vid. ad II, 61. —pravos fidei, perfidos vid. V.L. —De Cyrenes origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p. 1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam, quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern.
254. trahit, ducit. —255. consilio viridis, cui serus obponitur, est promtus ad consilia capienda, conf. ad I, 187. —serus belli, quia senex erat. —seri studiorum apud Hor. Sat. I, x, 20. Ed.
256. Sabratha, Œa et Leptis magna, urbes Africæ propr. sic dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod. Tripoli vecchio; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ. —Sabratha (nunc Sabart) dicitur Sabrata Plin. IV, 3, Antonin. Itiner., p. 227, et aliis; sed Σαβάθρα Ptol. IV, 3; qui ab ea urbem mediterran. Σαβράταν distinguit. —Tyrium vulgus Sarranaque Leptis, nam Sabratha et Leptis Tyriorum coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. Leptis magna, Phœnicibus Leptis h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948) Romanis vero Neapolis (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et hod. Lebeda. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7. Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin. V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc Lemta, vel, ut alii putant, Susa in regno Tunitano, de qua vid. Ptol. IV, 3; Plin. V, 4. —257. Œa, Ωἴα, aliis Œea Ωἴεα, hod. Tripoli; vide Wesseling. ad Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. IV, 50. —Œa colonia jam a veteribus dicta; unde Trinacrios colonos, ex Sicilia eo delatos; Ern. —258. Tingis et Lixus, nunc Tinja et l’Arais, vulgo Tanger et Larache, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ (Fez et Marocco), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin. —Lixus, aliis Lixum, Tinga, Linga, Linx, Λὶγξ, Strab. II, p. 68; XVII, p. 825; et Λίξα, Ptolem. IV, 1, dicitur. —rapido ab æquore quia oram Oceani adjacet. —mittebat Tingin, ejus forte imperio olim subjectam. Non defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos merito vituperat Plin. V, 1.
Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,
260Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus,
Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.
Ducit tot populos ingens et corpore et armis,
Herculeam factis servans ac nomine famam,
259. Vaga, Οὐάγα, Ptol. IV, 3; aliis Vacca, hod. Vegja, opp. Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47, 66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio memorat Plin. V, 4. —antiquis dilectus regibus Hippo, h.e. Hippo regius, nunc Bona, urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D. Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr. διάῤῥυτος, h.e. irriguus, hod. Ben Zert, in Zeugitana, prope Uticam. —260. Ruspina, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc forte Susa in regno Tunitano. —non æquos, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III, 546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364. —procul, nam a portu II M. P. abest, Cell. coll. Hirt. bell. Afric. c. 10. —261. Zama, hod. Zamora, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia, satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et Strab. XVII, p. 831. —Thapsus, nunc Demsas, oppid. marit. Byzacii, non procul a Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al. —Rutulo, Romano, nunc sanguine uberior, h. pinguior et fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV, 2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79.
262, 264. Antæum ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v. 40, fuisse fingit.
Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo,
Qui magneta secant: solis honor ille metalli,
Intactum chalybem vicino ducere saxo.
His simul, inmitem testantes corpore solem,
Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,
270Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;
Tempora multiplici mos est defendere lino,
Et lino munire latus, scelerataque succis
Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.
265. Æthiopes sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum, usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim tota interior Libya dicitur. —Nilo, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol. IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. Bruce invenisse creditur. —266. Vid. V.L. —metalli, lapidis. —267. chalybem ducere saxo, ex montium visceribus proferre, Schmid. Sed ducere est adtrahere, ut ducere ferrum apud Lucret. VI, 907, ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin. XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth. p. 998 sq.
268. simul pro cum, ut una, pariter, ὁμῶς, ὁμοῦ, et ἅμα, ap. Hom. Iliad. α, 226; Odyss. α, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, 395; Burm. et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88. —269. Nubæ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p. 786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ latere, Nili ripa orient. et mari Rubro. —270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites λινοθώρακες noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. β, 529, 830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et al., quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen locis multiplex linum non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam notavit, thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, significat. Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; Lips. Mil. Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. Nicet. Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647. —riget exquisite pro, est illis. —272, 273. Spicula scelerata, noxia, succis herbarum venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic sceleratum frigus, Virg. Ge. II, 256; sinapis, Plaut. Pseud. III, ii, 28; herba, Apul. de herbis, c. 8.
Tum primum castris Phœnicum tendere ritu
275Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba
Ora viris, humerosque tegunt velamine capri
Sætigero; panda manus est armata cateia.
Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte
Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.
280274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne. —tendere, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al. —275. Cinyphii Macæ, vid. ad II, 60. —276. Pro velamine capri pellem struthionum Macis tribuit Herodot. IV, 157, Drak. —277. cateia, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips. Poliorc. IV, 4. —panda, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est lentum.
278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet, cætram esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani. —279. Ἀδυρμαχίδαι, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.; Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq. —tegmina, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr. —280. asper mensis, ut asper victu, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et contra facilis victu, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc. XIV. —victum proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm. ad Val. Fl. IV, 459. —maligno, cui benignus obponitur, exili, parco, tenui, ut malignus aditus, ignis, lux, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525; Martial. X, 96.
Quin et Massyli fulgentia signa tulere,
Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.
Præfuit intortos demissus vertice crines
285283. De Hesperidibus earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI, 184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p. 402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm. de Theog. Hes. pag. 141. —domus, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix alibi reperitur. —ultima terræ, in extremo occidentali Africæ litore. —Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat. Conf. IV, 636 sq. —284. intortos, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9. —demissus crines, comis promissis. —285. atrox, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ, quem L. Sullæ vivum tradidit. —sacratas, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485.
Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,
Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,
Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.
290Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva
Mos, atque errantes circumvectare penates.
Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris
Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.
Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet
295Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber
Nare sagax e calle feras, perterrita late
Agmina præcipitant volucres formidine cervi.
Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,
Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.
287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr. Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq. —289. Vid. ad I, 406.
293. doctus virgæ sonipes, conf. ad I, 215.
294. vagi proprie sunt ipsi canes. —295. Lacon et Umber, vid. ad I, 421; et II, 689. —296. Spartanæ canes non minus erant nare sagaces, εὔρινες (vid. Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. Fl. VI, 420), quam pernices, θάσσονες αὐράων, Callim. H. in Dian. v. 94, ubi vid. Spanh. —297. formidine, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ II. vid. Cerda et Heyne.
298. haud læto, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq., et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater fuit, I, 414, Drak.