NOTE:

1.  Enc. Pascendi.

2.  Attento a non fare oltrepassare il prefisso termine al trigon, alla pila velox, alla pila paganica, all’harpastum ecc.

3.  Dal greco μωρόν, idest stultorum lusus (Micare digitis).

4.  Latrunculorum ludus. Dal tedesco Scach; latro. — Cf. Antiquitatum Rom. l. V, p. 306. Iohannis Rosini, cum notis doctissimis et locuplentissimis Thomae Demsteri I. C. ecc. Pyrrhus Epirota stratagematum peritissimus, primus, quemadmodum ea disciplina traderetur per calculos ostendit in tabula. (Donatus Grammaticus in P. Terentii Eunuchi, act. 4, sc. 7, ad illud: Idem hoc iam Pyrrhus factitavit). — Ammian. Marc., (l. XXIV) e L. Seneca, (De ira, c. XIV) attribuirono l’invenzione del giuoco dei scacchi a Chilone. Giovanni Saresberiense (Poligraf., l. VI) ad Attico Asiatico. Ma più probabilmente ne fu l’inventore Palamede, figlio di Nauplo, nell’assedio di Troia, come dimostra l’autore Antiq. Rom. già citato.

5.  Dionisio d’Alicarnasso, l. VII, c. LXXII.

6.  Mentre la moneta era in aria, pueri exclamabant: — «Capita!» aut «Navim!».

7.  Giov., Sat. X, v. 81 et seg.

. . . . . . . . . . . . . . Nam qui dabat olim

Imperium, fasces, legiones, omnia, nunc se

Continet atque duas tantum res anxius optat:

PANEM ET CIRCENSES.

Era tanta la passione del popolo romano per i pubblici spettacoli, che, fin dalla mezzanotte precedente ai giuochi, incominciava ad occupare i posti gratuiti (Suetonio, in Calig. 26).

8.  Dio., 66, 25.

9.  Plinio, l. VIII, c. VII.

10.  Seneca, De brev. vitae, c. XIII.

11.  Ascon., In Pisonian.

12.  Dio., l. XXXXIII.

13.  Tito Livio, l. XXXIX, c. XXII. Athletarum quoque certamen tum primo Romanis spectaculo fuit, et venatio data leonum et pantherarum.

14.  Id., l. XLIV, c. XVIII.

15.  Loc. cit. Et iam magnificentia crescente notatum est ludis circensibus, L. Cornelii Scipionis Nasicae et P. Lentuli edilium curulium sexaginta tres africanas et quinquaginta ursos et elephantos lusisse.

16.  Epist. di Liv., l. XXI.

17.  L. II, c. VII, § 13-14.

18.  Lett. di Pollion. a Cic., a. 710 d. R. XXXII, l. X delle famigliari.

19.  Plinio, l. VIII, c. XVI, § 20.

20.  Sen., De brev. vitae, c. XIII. Primus L. Sulla in circo edidit solutos, quum alioquin alligata darentur, ad conficiendos eos missis a rege Bocco iaculatoribus. — De Pompeii ludis. Cf. Dio., c. XXXVIII-XXXIX. Plin., Hist. Nat. VIII, 23.

21.  Plin., Hist. Nat., l. VIII, c. VII.

22.  Suet., In Caes., c. XXXIX, Plinio, loc. cit.

23.  Plinio, loc. cit., c. XVII, § 24.

24.  Nel circo la visuale era impedita non solo dalla sua forma eccessivamente prolungata, ma anche dalle méte, dagli obelischi e da tutto ciò che sorgeva sulla spina, ingombrando buona parte del circo stesso.

25.  Dio., 43-22.

26.  Id. 43-23.

27.  A. d. R. 701.

28.  Il teatro di Scauro, per quanto fosse provvisorio, pure pareva (dice Plinio) dovesse sfidare i secoli. Aveva 360 colonne in tre ordini soprapposti: il primo di marmo, il secondo di vetro, il terzo di legno dorato; la sua capacità fu di 80.000 spettatori. (Cf. «Il Buonarroti» Serie II, vol. V, Marzo 1870. — Anfit. Flavio per l’architetto L. Tocco).

29.  Plinio, Hist. Nat., l. XXXVI, c. XV.

30.  Coll’aiuto, forse, di ruote, rulli e palle metalliche. Ecco le parole di Plinio (Hist. Nat., l. XXXVI, c. XXIV):

C. Curio, qui bello civili in Caesarianis partibus obiit, funebri patris munere, cum opibus aparatuque non posset superare Scaurum.... Ingenio ergo utendum fuit, operae pretium est scire quid invenerit, et gaudere moribus nostris, ac nostro modo nos vocare maiores. Theatra duo iuxta fecit amplissima e ligno, cardinum singulorum versatili suspensa libramento, in quibus utrisque antemeridiano ludorum spectaculo edito inter se se aversis, ne invicem obstreperent scenae; repente circumactis ut contra starent, postremo iam die discendentibus tabulis et cornibus in se coeuntibus faciebat AMPHITHEATRUM, et gladiatorum spectacula edebat ipsum magis auctoratum populum Romanum circumferens.

31.  Loc. cit.

32.  Questa maraviglia oggi a noi sarebbe incredibile se, oltre ad altri autori, non l’accertasse Cicerone, che forse fu nel numero degli spettatori; in quel teatro, dice Plinio, tutto il popolo Romano fu esposto a poter perire come dentro una gran nave in mare. (Dal Period. «Il Buonarroti» loc. cit.).

33.  Dio., XLIII, 22. Fino agli ultimi tempi della Repubblica in Roma gli anfiteatri erano di legno. (Vitr., 10, pref. 3; Dio., 37, 88.) Innalzati nel Foro, Cic., Pro Sest. 58. — Prop., 4, 8, 76; Livio, 23, 30; 31, 50. — Vitr., 5, 1; Plut., C. Grac., l. II, etc.

34.  In Bucolico de venat. Carini. Et geminis medium se molibus alligat ovum. — Due teatri uniti insieme dànno appunto la figura di un uovo.

35.  L. I, c. 7.

36.  In met. 11, 25.

37.  Loc. cit.

38.  Dio., 51, 23; Suet., Aug. 29.

39.  I più famosi, dopo il Flavio, furono quelli di Verona, Capua, Nimes, etc.

40.  Suet., in Vesp., c. IX.

41.  V. Guarini, Fasti duumvir., p. 32.

42.  Suet., Calig., 21.

43.  Tac., Ann. XIII, 31. Suet., Ner., 12.

44.  Nel Dizionario epigrafico del De Ruggieri leggesi: «Nella Campania gli anfiteatri esistettero prima che in Roma. In Pompei si costrusse nel 684 d. R.». (Lett. A. Roma 1895). Allude senza dubbio agli anfiteatri stabili. Il Guazzesi, in una dissertazione tenuta in Cortona sugli anfiteatri etruschi e particolarmente su quello di Arezzo, cercò dimostrare che i Romani appresero dagli etruschi l’idea ed il modello per fabbricare anfiteatri. (Cf. Saggi di dissertazioni accademiche lette nell’accademia di Cortona. Roma 1738, p. 9). Ma il suo lavoro incontrò molte critiche, alle quali egli rispose con un Supplemento alla dissertazione degli anfiteatri toscani ecc. Venezia 1739. (Cf. Raccolta di opuscoli scientifici e filologici. Tom. XX, p. 427). Il Guattani (Roma descritta ed illustrata. Tom. II, p. 2) crede che i Romani apprendessero dagli Etruschi l’uso e la forma tanto dei teatri quanto degli anfiteatri. — Similmente e più recentemente, il Nispi-Landi (Storia dell’ant. città di Sutri, p. 527, Roma 1887), seguendo l’opinione del Dennis, scrisse di ritenere come molto probabile che gli anfiteatri sorti a Roma si modellassero massimamente su quello di Sutri, come più vicino. Noi siamo intimamente persuasi di quanto affermiamo nel testo.

45.  Le naumachie si diedero nell’anfiteatro rarissimamente e come spettacoli straordinarî. A suo luogo parleremo diffusamente di questi navali combattimenti.

46.  Talvolta il volgo chiamò l’anfiteatro arena, ed anche, come vedremo, cavea. Tacito scrisse: Spectacula gladiatorum idem ille annue habuit, pari magnificentia ac priora: sed faeminarum Senatorumque illustrium plures per ARENAM faedati sunt. — Giovenale:

. . . . et municipalis ARENAE

Perpetui comites.

In Suetonio leggiamo: Equestrem ordinem ut scenae ARENAEQUE devotum assidue procedit. In Capitolino: Multus qui secum in ARENA pugnassent, se Praetores videre. E nell’editto degli Edili: Quive in ARENAM depugnandi caussa ad bestias intromissus fuerit. — E qui ci domandiamo: Perchè l’anfiteatro si disse pur anche arena? Non v’erano per avventura strati d’arena anche sul suolo degli stadî, ecc.? Una sagace risposta ce l’offre Lipsio (De Amph. lib. III): Strata: sed non admissa, cave credas, quotiensque damnari in arenam, arena mitti, taliaque in Iurisconsultis sive historicis legis? caute accipias de ferro tantum, aut cultro, idest, gladiatoribus: aut VENATIONE, et magis pro ista. Imperator quidem clare discriminat ecce a circo. (Lege VIII, Cap. de repudiis): Nec ullo modo uxorem expellet nisi adulteram, vel circensibus, vel theatralibus, vel ARENARUM spectaculis se prohibente gaudentem. Anche il circo, benchè più raramente, si disse arena (v. Maffei, loc. cit., p. 98).

47.  Eziandio la voce cavea fu usata in luogo di anfiteatro. In Ammiano (l. XXIX) leggesi: Alter in amphitheatrali CAVEA, cum adfuturus spectaculis introiret. In Tertulliano: (Contra Marcion.): Quid? non in omnem libidinem ebullis? non frequentas solemnes voluptates circi furentis et CAVEAE saevientis, et scenae lascivientis? Salviano scrive: Quidquid immoderationis in circo, quidquid furoris in caveis. G. Firmico: Nati subsidere caniculae, erunt venatores, arenarii, parabularii, et qui sub conspectu populi in CAVEIS cum feris pugnent. E Prudenzio:

Quid pulvis CAVEAE semper funebris et illa

Amphitheatralis spectacula tristia pompae?

Alle Vestali poi, che si portavano ad assistere ai gladiatorî spettacoli, rivolge queste parole:

Inde ad consessum CAVEAE pudor almus et expers

Sanguinis et pietas.

Apuleio dice: Dies ecce muneri destinatus aderat, et ad conseptum CAVEAE, prosequente populo, pompatico favore deducor. Tertulliano finalmente: si lectio recta est (dice Lipsio, loc. cit., c. II) CAULAM etiam in libello De Spectaculis dixit, nove magis quam improprie: ceterum qualia illa sunt quae nec oculus vidit, nec auris audivit? credo circo et omni stadio gratiora. Ubi ea voce includit etiam Theatrum nisi sit legendum cavea.

48.  L’uso della voce gradatio per indicare il complesso dei gradi di un teatro non è mio ma di Vitruvio, il quale, parlando del teatro (l. V, c. III), dice: Insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis GRADATIONES ab substractione fieri debent. E al l. V, c. VI: Tectum porticus quod futurum est in summa GRADATIONE cum scenae altitudine libramentum perficiatur. Ora essendo il complesso dei gradi di un teatro e di un anfiteatro della stessa natura, ho creduto di poter rettamente adoperare quella parola.

49.  Vitruv., l. V, c. III, (Praecinctiones) neque altiores quam quanta PRAECINCTIONIS ITINERIS sit latitudo.

50.  Val. Max., V, 51.

51.  Suet., in Aug., c. XLIV.

52.  Cic., Phil. 2.

53.  Quint., l. VI, c. III.

54.  Cf. Martial., IV, 2; Cic., in Pison. Ap. Lips. Sat. I, 13.

55.  Quint., l. VI, c. II.

56.  Dio., l. LIX.

57.  Suet., c. XLIII. — Commissione ludorum quibus Theatrum Marcelli dedicabat, evenit ut laxatis SELLAE CURULIS compagibus (Augustus) caderet supinus.

58.  Dio., l. IILX.

59.  L. I, Ep. 6.

60.  Leggesi in Dione che fra gli onori decretati a Giulio Cesare v’era: «Deinde ut semper curuli sella sederet, esceptis ludis» (Dio., c. XLIIII). A quei tempi era dunque proibito agli spettatori l’uso di dette sellae. Più tardi però si collocarono queste nei luoghi dei pubblici spettacoli anche per onorare personaggi assenti, nonchè la memoria dei defunti (v. Lips., De Amph. lib., c. XI). Tacito (2, 83) narrando del S. C. per le onoranze funebri a Germanico dice: «honores decreti.... ut sedes curules sacerdotum augustalium locis, superque eas querceae coronae statuerentur». — V. etiam il framm. epigr. VTIQVE etc. (c. I. l. VI, 912).

61.  Nat. Quint., l. II, c. IX, ep. 90.

62.  Contr., l. V.

63.  Marziale usa la voce Diana per Venatio: Inter Caesareae discrimina saeva Dianae. La caccia era pur dedicata a Giove, tanto Laziale quanto Stygio o Infernale. Del primo ce ne parla Tertulliano (Apolog.): Ecce in illa religiosissima Aeneadarum urbe est Iupiter quidam, quem ludis suis humano sanguine proluunt. Sed bestiariorum, inquitis, opinor hoc minus quam hominum. — Ed altrove (Adv. Gnost.) dice: Sed enim Scytharum Dianam, Gallorum Mercurium, Afrorum Saturnum, victima humana placari apud saeculum licuit. Et Latio ad hodiernum Iovi media in urbe humanus sanguis ingustatur. F. Minuzio aggiunge: Iupiter cum Hammon dicitur, habet cornua: et cum Capitolinus, tunc gerit fulmina, et cum Latiaris cruore perfunditur. — Di Giove Stygio o infernale ce ne parla Prudenzio:

Quid pulvis Caveae semper funebris? et illa

Amphitheatralis spectacula tristia pompae?

Hae sunt deliciae IOVIS INFERNALIS, in istis

Arbiter obscuri placidus requescit Averni.

Il sullodato Minuzio dice pur anche: Hodieque a Romanis Latiaris Iupiter homicidio colitur, et, quod Saturni filio dignum est, mali et noxii hominis sanguine saginatur. Per mali et noxii uomini il Lipsio (loc. cit., c. IV) intende i bestiarî, appoggiato in Tertulliano, il quale, come si è detto, opina che i bestiarî si debbano considerare minus quam homines. Per quanto sembra, anche a Saturno facevasi prender parte alla tutela degli anfiteatrali spettacoli. Lattanzio lo afferma, adducendo la sentenza di Sinnio Capitone: venationes et quae vocantur munera Saturno attributa sunt: ludi scenici Libero: circenses Neptuno.

64.  Martem et Dianam utriusque ludi praesides novimus (Tert., De spect.). Lo conferma Claudiano nel panegirico scritto pel consolato di Manlio Teodoro:

Amphitheatrali faveat Latonia pompae:

Audaces legat ipsa viros qui colla ferarum

Arte ligent, certoque premant venabula nisu.

Il Lipsio (De Amphith., c. IV) crede che, oltre agli spettacoli, anche l’anfiteatrale edificio fosse dedicato a Diana; e dai versi del poeta cristiano:

Funditur humanus Latiari in munere sanguis

Confessusque ille spectantem solvit ad ARAM

Plutonis fera vota sui; quid sanctius ARA

Qua bibit egestum per mistica tela cruorem?

deduce che negli anfiteatri eravi eziandio l’ara. Dello stesso parere sono molti archeologi, e fra essi il Guattani (Roma descritta ed ill., Tom. II, p. IX), il quale cita Giuseppe Fl., (Antich. Giud., l. XIX, c. II); il Venuti (Roma ant., part. I, p. 28); il Morcelli (de Stilo inscript. lat. p. 101); ecc.

65.  Epist. ad Quint. fratrem, I, 9.

66.  Paolo Giuric. De legatis, I, 122.

67.  Dio., 54, 34; Tacito, Hist. II, 95.

68.  Mors Sciani ut quotannis venationibus celebraretur decrevit Senatus (Dio., 52, 12).

69.  Cf. De foro Caesaris (Dio., 43, 22); De templo Qirini ab Augusto dedicato, Dio., 51, 19; Augusti a Calig. Dio., 59, 7. Huic pertinet inscriptio in thermis reperta pubblici iuris facta in Mus. Borb. — Tom. II, relaz. degli scavi. Cf. c. I, l. IV, 1180.

70.  Dio., 44, 6. — Pro salute Caligulae Atanius secundus eques tamquam gladiatorem se pugnaturum voverat (Suet., Cal. 27); Claudius proetoribus gladiatores dare vetuit nisi pro ipsius salute (Dio., 69, 8). — Cfr. Inscript. apud Murat., 612, 3; 614, 4; — Pro salute domus Augustae, Guarini, Fasti decemvirali, cet. p. 172, 7; Bull. dell’Istit. archeol. 1831, p. 12; Gruter., p. 475, 3, c. I, l. IV, 1180.

71.  Suet., Nero 7.

72.  Abbiamo alcune iscrizioni pompeiane che ci rendono certi di questi editti.

A . SVETTI . CERTI

AEDILIS . FAMILIA . GLADIATORIA . PUGNABIT . POMPEIS

PR . K . IVNIAS . VENATIO . ET . VÉLA . ERUNT

OMNIBUS NERO ERIBVS. FELICITER

(c. I, l. IV, n.º 1190).

PRO SALVTE

CAESARIS . AVGV ... LIB .. RVMQV

DEDICATIONEM . ARAE CN EI NIGIDI MA

FLAMI .... CAESARIS . AVGVSTI . PVG . POMPEIS SINE VLLA DILATATIONE

IIII . NON . IVL . VENATIO VELA ERVNT

(c. I, l. IV, n.º 1180).

V. anche i numeri 1183, 1186, 1187, 1189 ecc., vol. IV, dello stesso C. I. L.

Oltre ai pubblici editti fissati sui muri, l’editor, il dì che precedeva lo spettacolo, faceva circolare dei libelli, coi quali rendeva di pubblica notizia il numero ed i nomi dei gladiatores e venatores. Quest’atto dicevasi pronuntiare munus. Suetonio (In Iulio) scrive: Munus populo pronuntiavit in filiae memoriam. Dicevasi pur anche ostendere munus. Cicerone: Etsi munus flagitare, quamvis quis ostenderit, ne populus quidem sol et nisi concitatus (Cfr. Lips., De Sat., l. II, c. XVIII). Se fra i gladiatori che doveano esibirsi alla pugna v’era qualcuno famoso, il suo nome veniva accompagnato da una laudatoria (Trebon. Pollio, Claudio, V. p. 361); e presentavasi eziandio il suo ritratto in atteggiamento di pugnare coll’avversario, dipinto o lineato con carbone (Horat., Sat. II, 7, 95).

73.  Plinio, l. VIII.

74.  Loc. cit. — Nec praeter marmoris numidici ferarumque proventum aliud insigne.

75.  Epigram, CV, l. I.

76.  Mart., De spect., Epig. XIX, l. XXII; S. Cipr., Ep. CIII, ed altri.

77.  Claudiano, Secund. Cons. Stilichonis, v. 322 e segg.:

Haec laqueis innexa gemunt haec clausa feruntur

Ilignis domibus. Fabri nec tigna polire

Sufficiunt: rudibus fagis texuntur et ornis

Frondentes caveae. Ratibus pars ibat onustis

Per freta, per fluvios. Exanguis dextera torpet

Remigis, et propriam metuebat navita mercem.

Per terram pars ducta rotis, longeque morantur

Ordine plaustra vias, montani plena triumphi:

Et fera sollicitis vehitur captiva iuvencis,

Explebat quibus ante famem; quotiesque reflexi

Conspexere boves, pavidi temone recedunt.

78.  Simm. a Paterno, Lett. LXV: Quadragesimae portorium sive vectigal non recte poscitur a senatoribus candidatis.... Quaeso igitur ut humanitatem.... nostri ordinis editoribus dignanter impertias, et ursorum transvectionem cupiditati mancipium subtrahas.

79.  Loc. cit.

80.  Monum. dell’Ist. di corrisp. archeol. 1842.

81.  Simm., Epist. XIX, l. X: Plures de Dalmatia ursos in apparatum domus nostrae proxime venturos fides asserit nunciorum: quorum subvectionem dispositis vehiculis etiam privatim debemus instruere.

82.  Horus., l. XII; Sen., de ira.

83.  Apuleio, Met. l. IV.

84.  Gellio, Noct. attic.

85.  Murat., p. 654, I; Vop., Prob. 19.

86.  Procop., Guerra Gotica, l. I, c. XXII.

87.  La lapide dice:

PRO S . IMP . M . ANTONII . GORDIANI . PII

FELICIS AVG . ET TRANQVILLINAE SABI

NAE AVG . VENATORES IMMVNES . CVM CV

STODE . VIVARI . PONT . VERVS . MIL . COH .

VI PRAE . CAMPANIVS VERAX . MIL . COH . VI

PR . FVSCIVS . CRESCENTIO ORD . CVSTOS

VIVARI . COHH . PRAETT . ET VRBB .

DIANA AVG . D . S . EX . V . P .

DEDICATA XII . KAL . NOV .

IMP . D . N . GORDIANO . AVG . ET PONPEIANO . COS .

(c. I, l. VI, 130).

88.  Elephanti et tauri, Mart. in Amphith. 17. rhinoceros et tauros, 9; et ursus 19.

89.  L. I, epig. XV, XXIII, XLII, et LXXXVI.

90.  Mart., Epig., XV, XXIII: XLII et LXXXVI.

91.  Elephas introductus in theatrum, in summum eius fornicem conscendit, atque inde vehens hominem in fune ambulavit. — Xiph. e Dione, p. 511. Basileae apud Ioannem Oporinum. — Cf. L’Italia descritta e dipinta. Tomo III, p. 65. Roma.

92.  Talvolta i venatores indossavano galea, scudo e lorica. Cf. Sante Bartoli, Pitt. ant. delle grotte di Roma, II, 27, 28. Cf. la moneta in cui è rappresentata la venatio e col nome di L. Regolo, ecc.

93.  Mart., loc. cit., VII. — Cassiodoro tratta diffusamente di queste lotte: ecco le sue parole: «Primus fragili ligno confisus currit ad ora belluarum, et illud, quod cupit evadere magno impetu videtur appetere. Pari in se cursu festinat et praedator et praeda, nec alter tutus esse potest, nisi huic, quem evitare cupit, occurrerit. Tunc in aëre saltu corporis elevato quasi vestes levissimae supinata membra iaciuntur, et quidam arcus corporeus supra belluam libratus, dum moras descendi facit, sub ipso velocitas ferina descendit. Sic accidit ut ille magis possit mitior videri, qui probatur illudi. Alter angulis in quadriferia mundi distributione compositis rotabili facilitate praesumens non discedendo fugit, non se longius faciendo discedit; sequitur insequentem, poplitibus se reddens proximum, ut ora vitet ursorum. Ille in tenuem regulam ventre suspensus irritat exitialem feram. Alter se gestibili muro cannarum contra saevissimum animal ericii exemplo receptatus includit . . . . . sic iste consutili crate praecinctus munitior redditur fragilitate cannarum. Alter labenti rota feris offertur eadem alter erigitur, ut periculis auferatur. Alii tribus, ut ita dixerim, dispositis ostialis, paratam in se rabiem provocare praesumunt, in patenti area cancellonis se fortibus occulentes, modo facies, modo terga monstrantes, ut mirum sit evadere, quos ita respicis per leonum ungues dentesque volitare». Cass., Variar., 42.

94.  Cf. Suet., Claud. 34; Ovid., Metam., XI, 26; Sen., ad Lucil. 8; Cf. etiam Bulenger, De venat. circi.

95.  Lib. II, Epig. LXXV.

96.  Cassiodoro fa menzione delle cacce date nell’anfiteatro Flavio l’anno 519 e 523 dell’era volgare, gli ultimi che siano ricordati nella storia. — V. Nibby, Roma nel 1839, parte ant., p. 389.

97.  Omero, Iliad. 23, 175, 176.

98.  Tito Livio, VII, 15. Cf. Aen., l. XI, v. 81 et segg.

99.  Tert., de spect. XII.

100.  Serv., ad Virg. Aen. X, 519: Sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari, quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii dicti sunt.

101.  Gladiatorum munus primum Romae datum est in Foro Boario Ap. Claudio, M. Fulvio coss. — Dederunt M. et D. Bruti funebrii memoria patris cineres honorando (Val. Mass., l. II, c. V; T. Livio, Ep. l. XVI.)

102.  In origine, come è noto, gli spettacoli gladiatorî erano privati. Divenuti pubblici, si eseguirono nei fori, nei circhi, nei teatri, ecc.: e finalmente negli anfiteatri, i quali come si disse, sono, per ragion di età, gli ultimi edificati pei pubblici spettacoli.

103.  Invaghiti, senza dubbio, dalla gloria passeggiera di vedersi applauditi dagli innumerevoli spettatori. Questa gloria effimera, non poche volte, chiamò nel numero dei gladiatori anche, come dicemmo, uomini liberi, senatori, patrizî, magistrati, e finanche qualche donna; e, finalmente, pure qualche imperatore, come, per es., Commodo.