491.  Satius est missam non cantare aut non audire quam in illis locis ubi fieri non oportet, stabilisce il Decreto di papa Felice IV (a. 530) riportato anch'esso nel Decreto di Graziano (De consecratione, dist. I, cap. 11).

492.  In dominicis diebus (stabilisce il c. 1, del Concil. Nanetense) vel festis antequam missam celebrent, plebem interrogent, si alienus parochianus in ecclesia sit, qui proprio contempto presbytero, ibi missam velit audire.

Cfr. Lupi, De parrochiis cit., pag. 206.

493.  A Brescia erano vicinissimi alla città la corte di Cerropinto ed i beni spettanti ad curtem nostram publicam vel ad curtem ducalem, donati dal re Desiderio al monastero di S. Salvatore (cfr. Cod. Dipl. Long.Troya — n. 727, a. 759 e n. 878, a. 767, su quest'ultimo vedi anche quanto è stato detto a pag. 87,) e le altre terre tutte rimaste alla pubblica autorità, come si rileva dal noto documento del 1037 nel quale si dice Monte Digno et Castenedolo sunt de foris muro ipsius civitatis, (cfr. Gradonicus, loc. cit., pag. 159, e segg.).

A Cremona le selve che gli imperatori avevan concesse al vescovo e sulle quali i cittadini vantavano ed esercitavano larghi diritti di uso sono dette in circuito civiatis, (cfr. Diploma di Corrado I ai cremonesi dell'a. ed. e loc. cit.).

Lo stesso è a Lodi: nell'atto del 1142 con il quale il vescovo dà in pegno tutte le rendite del patrimonio del vescovado si ricordano le biade e i prati per due miglia intorno alla città. Cfr. Cod. dipl. laud. cit., (ed. Vignati, n. 108, pag. 137-39).

A Pisa dal diploma di Enrico IV (ed. Stumpf Die Kaiserurkunden cit., n. 4745) si sa di «terras que fuere pascua vel paludes... et communia pascua... in civitate vel prope eam usque ad medium miliarium».

Per Bergamo e per la generalità di questo fatto vedi Mazzi A. Note suburbane cit., pag. 27 e segg.

494.  Tale è il caso della cappella di S. Grata a Bergamo secondo un documento del 1176 con cui il vescovo Guala ne definisce i confini.

Cfr. Mazzi A. Note suburbane cit., pag. 142-43.

495.  Cfr. il doc. del 783 ed. dal Muratori. Antiq. Ital., Diss. LXXIV.

496.  Lupi. Cod. dipl. cit., II, col. 1087 e 1373.

497.  a. 899 gen. in «Monum. Hist. Patr.», Chart. I, n. 54, col. 89-91. E la stessa formula è ripetuta nella donazione del vescovo Audace del marzo del 905: cfr. ibid. I, n. 66, col. 111-13.

498.  Odorici, loc. cit., VI, 30 e Mazzi. Note suburbane cit., pag. 170 e 184-85.

499.  Lupi. Cod. dipl. bergom. cit., I, col. 1185-86.

500.  Cfr. Trombelli G. C. De cultu sanctorum dissertationes decem, Bologna, 1740, Vol. I, p. 2, Diss. VI, pag. 101 e segg.

501.  Cfr. De Rossi E. Roma sotterranea cit., I, pag. 129-30 e Bullett. Archeolog. crist. cit., s. II, a. 5, pag. 150 e segg.

502.  Dig. XI, 7, 39.

503.  Cfr. il Natale XI di S. Paolino da Nola, v. 131, ed. cit.

504.  Cfr. Paschini. Note cit., pag. 15.

505.  Cfr. Lupi. De Parrochiis cit., pag. 185-86. L'idea prima dell'altare è appunto quella di essere eretto sopra le ossa di un santo.

506.  Vedi il commento del Muratori, al Natale XI e XIII di S. Paolino da Nola nel Vol. I degli Anecdota cit.; e Delle Antichità longob. milan. cit., Diss. XIX, Vol. III, pag. 77 e 195.

507.  Cfr. S. Agostino. Ep. 121. In oratorio praeter orandi et psallendi cultum penitus agatur. Cfr. anche l'ep. 109.

508.  Cfr. Duchesne. Origines cit., pag. 283-84.

509.  Cfr. i passi respettivi (In Hex. III, 5 e Confess. IX, 6 e X, 33) cit. nelle Dissertaz. longob. milan. cit., Diss. XXX, n. 17, Vol. III, pag. 347-48.

510.  De vasis vero fusilibus vel etiam productilibus, quae simpliciter signa vocantur, quia eorum sonoritate quibusdam pulsis excitata significantur horae, quibus in domo Dei statuta celebrantur officia; de his inquam, hic dicendum videtur, quod eorum usus non adeo apud antiquos habitus proditur, quia nec tam multiplex apud eos conventuum assiduitas, ut modo est, habebatur: apud alios enim devotio sola cogebat ad statutas horas concurrere; alii praenuntiationibus publicis invitabantur et in una celebritate proxime futuram discebant.

Walafrido Strabone. De officiis divinis sive de exordiis et incrementis rerum ecclesiasticarum nello «Speculum antiquae devotionis» del Cohlèe, Mons, 1549, c. 5.

511.  Amulonis Archiep. Lugdun. Epist. I, ad Theodboldum episc. in De La Bigne, loc. cit., pag. 331-32.

Si votum et desiderium est populorum fidelium, diversorum martirum et ceterorum sanctorum limina suppliciter frequentare, sunt dies certi et legitimi, quibus id, iuxta antiquam ecclesiae observantiam, devote exercere conveniat; tempore videlicet generalium rogationum, et pro diversis tribulationibus et necessitatibus indictarum litaniarum, seu quadragesimalium ieiuniorum, sive etiam in vigiliis et natalitiis martirum. Quae omnia et ex universali ecclesiae lege descendunt, et sacerdotum praedicatione ac denuntiatione commendantur, et omnium fidelium obedientia et pietate attentius observanda sunt.

Fino dal secolo quarto, a detta di Teodoreto, i cristiani si recavano agli oratorî dei martiri «non semel, bisve, aut quinquies quotannis sed frequenter».

Cfr. Lupi De parrochiis cit., pag. 226-27.

512.  Cfr. Delle antichità long. milanesi cit., to. I, diss. V.

513.  Cfr. Mabillon. Praefationes in Acta Sanctorum ordinis S. Benedicti, Praef. ad. sec. II, § 42, obs. 7.

514.  Cfr. Nitti Di Vito F. Di un'iscrizione reliquiaria anteriore al 1000, Estr. dall'«Arch. Stor. Ital.» s. V, to. XII, a. 1893.

515.  Sanctorum reliquiae in villaribus oratoriis non deponantur stabilisce il c. 25 del concilio epaonense del 617 ed. cit., IV, col. 1679.

516.  Il primo e più antico esempio ci è offerto dal Liber Pontificalis da cui si apprende che S. Simplicio, che pontificò nella seconda metà del secolo quinto (460-483), stabilì presso la chiesa di S. Pietro un turno settimanale affinchè vi fossero sempre dei preti per accogliere i penitenti e somministrare il battesimo — «costituit ad S. Petrum... ebdomadam, ut presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum» — (ed. Duchesne, cit., pag. 126).

Tale esempio, però, non deve esser preso proprio come prototipo perchè Roma ha una costituzione ecclesiastica tutt'affatto speciale.

517.  A. 864 dec. Manifesta causa est mihi Grecorii venerabilis presbiter de hordine sancte mediolanensis ecclesie... ut rebus omnibus.. quas habere... viso sum in vico et fundo Ueniaco... deveniat integrum in iura et potestatem de presbiteris decomanis, qui pro tempore Officiales fuerint in ecclesia beati Cristi confessori Ambrosii, ubi eius sanctum corpus requiescit, sita foris muro hac civitate, et illis decomanis oficialis videlicet sancti Uictoris, ubi ad corpus dicitur; nec non et uni ex oficialis sancti Naboris et Felicis martirum, qui prior in tempore fuerit, seo et uni ex oficialis sancte Ualerie, similiter qui prior fuerit; ita volo ut omnes isti prenom. oficiales abeant predictis rebus, ut quidquid Deus omnipotens exinde dederit, equaliter omnes usifructuare et inter se dividere debeant pro anime mee remedio; ea tamen racione ut unusquisque eorum binas tantum missas per singulos menses canere debeat mihi.... et patri meo et matri mee et fratribus meis... et speciale oficium uespertini seo matotini temporis cum nouem lectionibus faciant.

Bugati G. Memorie istorico-critiche intorno alle reliquie ed al culto di S. Celso martire Milano, 1782, pag. 211-12. Serie delle carte n. 1.

Le sue disposizioni andarono in esecuzione tre anni dopo.

A. 867 nov. Breve divisionum qualiter diviserunt inter se, id sunt Presbiteris Oficialis Basilice Beati Christi Confessoris Ambrosii, in qua eius s. corpus humadum quiescit, sita foris muro civitatis Mediolani, et ille Presbiter, qui modo prior est Oficiale Basilice Sancte Valerie, nec non et illis presbiteris Oficialis Basilice Sancti Uictoris qui dicitur ad Corpus, sed et ille prebiter qui modo prior est Oficiale Basilice Sancti Naboris et Felicis... ex ordinacione quondam Grecorii Presbitero de hordine S. mediol. eccles.... sitis in uico et fundo Ueniaco.

Id. loc. cit., pag. 213-18, n. II.

Il documento è importante anche per un altro lato. La donazione contempla una grande quantità di terre tutte situate nello stesso vico e fondo ed offre materiale ottimo per le indagini sulla costituzione agraria e rurale del tempo.

518.  Cfr. Barbieri, loc. cit., pag. 16, 71, 53, 157 e 158.

519.  Edito nel Vol. IV, pag. 297-300 delle Antichità longob.-milanesi cit.

520.  ... ipsam ecclesiam que usque nunc cella vocabatur...

Cfr. ibid., pag. 298.

521.  A. 866. Diploma dell'arcivescovo di Milano Tadone all'abate Pietro del monastero di S. Ambrogio. Ed. nel Vol. III delle Antichità longob.-milanesi cit., pag. 327-29.

Insuper etiam petiit ut intra ecclesiam santorum Vitalis et Agricole in honore sanctorum Petri et Pauli ecclesiam infirmorum ei costruere concederemus atque semitam per quam monasterium minus munitum erat claudere et in aliam partem transmutare permitteremus, illosque sacerdotes quos pro sua utilitate ad celebrandum missarum solemnia in eadem ecclesia OLIM NOVITER COLLOCAVERAT intra nostrorum CONCIVIUM SACERDOTUM consortium annumerari concederemus. Nos vero per consensum omnium nostrorum sacerdotum petitioni eius adsensum prebuimus et ipsos presbiteros ab eo in ecclesia sancti ambrosii NOVITER ORDINATOS in NOSTRORUM CONCIVIUM CONGREGATIONE PRESBYTERORUM suscipimus.... Insuper etiam confirmamus atque concedimus prefato abbati successoribusque eius sicut prisca consuetudo ex antiquo tenere videtur ut in dominicis seu in solemnibus diebus indutus sandaliis ceterisque ornamentis episcopalibus [et infula et anulo antiquo] more ornatus in ecclesia beati Ambrosii divinum celebrare officium. Preterea concedimus atque confirmamus prefato monasterio et fratribus omnes oblationes que a Christifidelibus in eadem ecclesia sancti Ambrosii quoquo modo a maioribus sive a minoribus delate fuerint omnesque res, omnesque possessiones ibidem collatas cunctasque videlicet curtes earumque appendicias, simulque decimas omnium laborum seu dominicatus eorum, simulque omnes aldiones servos et ancillas seu colonos sed et omnia que nunc habere videntur vel que deinceps Deo propitio adquirere valuerit.

Le parole fra parentesi, mancanti nel testo, sono state messe togliendole dal doc. del 1193 (ed. Ughelli, loc. cit., IV, col. 171-72) che riporta tutta la frase intiera.

522.  Cfr. Schiaparelli L. I diplomi di Berengario I. Roma, 1903, n. XIII, pag. 47.

523.  Affò I. Storia di Parma cit., Vol. I, pag. 362, doc. 73, a 978.

524.  La famosa chiesa di S. Giovanni, da privata che era in origine, essendo stata fondata dalla regina Teodolinda nel 602 (P. Diacono. De gest. Lang. cit., IV, 21 e 25) si trasformò rapidamente, tantochè alla metà del secolo nono appare fornita di tutti gli attributi di chiesa matrice e retta da un custos (a. 769 ... Garoin r. d. custodes basilice s. Johannis de fundo Moditia aut qui pro tempore custus in ipsa basilica fuerit. Cfr. Frisi A. F. Memorie storiche di Monza e sua Corte, Milano, 1794, Vol. I, c. 5, pag. 36 e segg. e Vol. II, n. II, pag. 3-4) che esercita le funzioni di capo di una pieve e ne porta anche il nome (a. 879 ott. Petrus archipresbiter huius ecclesie. Cfr. Id. Ibid., Vol. II, n. V, pag. 9. — a. 880 dec. 20. Vincentius archipresbiter et custus ecclesie et canonice. Cfr. Ibid., I, pag. 37 e III, pag. 263) insieme con i preti, i diaconi e i suddiaconi che vivono raccolti in canonica sino dal tempo di Carlo il Grosso e ne costituiscono l'hordo (... de hordine et congregatione s. Johannis dicono numerosi docti del sec. IX e X. Cfr. Id. Ibid., I, pag. 47), detto anche ordo major (1061 mag. ... isto campo deveniat in potestatem de omnibus presbiteris, diaconibus, suddiaconibus vel clericis qui de ordine majore predicte ecclesie sunt. Cfr. Ibid., II, n. XXXVI, pag. 39-40) per distinguerlo da quello dei decumani, i quali, qui come a Milano, formano un corpo ecclesiastico tutt'affatto differente (a. 1035 .... fiat prandium... ad presb. diac. et subdiac. vel clericis qui in eodem ordine ecclesie S. Joh. sunt ET ad presbiteros illos qui decimani sunt. Ibid., Vol. II, n. XXX, pag. 33-34 — a. 1053. Vitalis presbiter de ordine decomanorum s. modic. eccl. Ibid., pag. 38).

Gli ordinarii, al tempo di Berengario I saliti al numero di 32, oltre che dai decumani si distinguevano anche dai custodes, i quali, a norma della disposizione di Teodolinda (P. Diac. loc. cit. Ordinatio vero talis fuit. De rebus s. Johannis nullo modo se debet aliquis intromittere nisi tantum sacerdotes qui ibi deserviunt die ac nocte, tanquam famuli et famule qui ibi subiecti sunt communiter debeant vivere) erano i rappresentanti del diritto di proprietà dei beni, di cui era titolare la chiesa di S. Giovanni (Diploma di Berengario I ai canonici della chiesa di Monza, ed. Schiapparelli L. I dipl. di Ber. I, Roma, 1903, n. 6, pag. 26). — Il re dona tre corti ai canonici imponendo loro varî obblighi fra cui quello di dare annualmente loco oblationis, quinque anforas vini et urnam nec non et frumentum sextaria duodecim CUSTODIBUS eiusd. eccl. — a. 1198. Ego Lombardus Gairoldus custos ecclesie s. Jhoa. consigno dno magistro Corrado et dno Michaeli de Besozo et dno Faravo de Modoecia qui sunt ordinarii iste ecclesie ad partem et utilitatem iste ecclesie terram illam quam habeo et teneo ab ipsa ecclesia. (Cfr. Frisi. loc. cit., Vol. I, pag. 54) e riproducevano esattamente la posizione dei sacerdoti santambrosiani del diploma tadoniano dell'866 di fronte ai monaci istituiti nel 789, e della quale avremo da occuparci più avanti.

525.  Cod. dipl. long., Porro, col. 539.

526.  Campi. loc. cit., I, pag. 467.

527.  Cod. dipl. long., Porro, col. 979-80.

528.  Cfr. Lupi. Cod. dipl. cit., I, animadv. XXVII, col. 963-84, a cui si può aggiungere il doc. lucchese dell'a. 904 (ed. Muratori. Antiq. Ital. t. VI, col. 407) in cui si ricorda «Vincentius archipresbyter cardinis et vicedominus» e altri sei cardinales.

529.  Anche a Vercelli erano dette cardinales.

Nel frammento del sinodo vercellese del 964 rimastoci fra le opere di Attone (ed. Lupi. loc. cit.), è detto: «insuper admonitione suorum clericorum sancivit, ut antiquus exigit usus pessima ungariorum incursione vastatus, ecclesiae cardinales debitum praeberent baptisterio hac in civitate celebrato decenter obsequium. Ita ut in ipsis ex ecclesiis, quae sunt in villis, videlicet Patina..... presbyteri veniant sic expediti suis vestimentis, qui hic Vercellis pueros valeant baptismali tingere aqua.»

530.  A. 819. Breve ordinationis facio ego Petrus gratia dei episcopus, qualiter una cum consensu sacerdotus et aremannus huius lucane civitatis, ordinare videor te Andripertum presbiterum filio Pauli in nostra ecclesia sedalem sancti Donati, sita prope murum huius lucane civitatis; in eo vero tenore ut in tua sit potestate ipsa dei ecclesia, una cum casis et omnibus rebus ad eam pertinentibus abendum resedendum, gubernandum usufructuandum et officium dei die nocteque recto moderamine faciendo et nobis obediendum; sicut nostra sancta lex continet: et unum prandeum nobis et sacerdotibus nostris singulis annis die martis de alba semper preparare et dare debeas in festivitate ipsius ecclesie, portionem exinde de oblatis, et candelis tollendum ipse, sicut jam olim consuetas fuit; et semper nobis et sancte ecclesie nostre obedire, et servitium adimplere debeas, sicut consuetudo fuit; et qualiter ut supra te in eadem ecclesia firmavimus stavili ordine permaneas firmiter.

Ed. Muratori Antiq. Ital., Diss. XIII.

A. 838. Notitia brevis de inquisitione ecclesie beati Vincentii ubi requiescit umatum corpus beati Fridiani iuxta lucanam urbem.

Osprando, arciprete della cattedrale, disse: scivi Jacobum episcopum abentem ecclesia S. Fridiani infra istos triginta annos et ita eam ordinabat sicut alias ecclesias sedales et pertinens erat de isto episcopio S. Martini.

Giovanni chierico e scabino disse: Sibi (= scivi) Iohannem episcopum abentem ecclesiam S. Fridiani et dedit illam Jacobi germano suo in beneficio. Et postea habuit eam Jacobus episcopus in potestate S. Martini infra istos triginta annos, usque ad diem mortis sue.

Alamondo scavino disse: Scivi ecclesiam S. Fridiani abentem Jacobum episcopum et imperantem. Sed Adegrimus vassus domni regis illam voluit contendere ad parte Palatii, sed minime potuit, quoniam ipse episcopus eam pertinentem episcopatui sui faciebat. Pietro disse: Scivi Johannem ep. et Jacopum ep. abentem ecclesiam S. Fridiani et imperantes usque ad diem mortis eorum et wiganationem exinde faciebant de res ipsius ecclesie, et prandia recipiebat, sicut in cetere ecclesie sedales istius episcopati.

E tutte le altre deposizioni concordarono con queste.

Cfr. Muratori. Antiq. Ital. Diss. XXXI.

531.  Negli Acta sanctorum, Vol. III, Venezia, 1788 «Miracula S. Zitae virg. lucensis» pag. 511, è detto: «Prior... iniunxit... Mandriano quod ipse statim scalciatus et cum corrigia ad collum iret ad ecclesias civitatis lucensis sediales et majores.

532.  Il noto vescovo Raterio nel suo itinerario 7 (ed. Ballerini, cit. pag. 447) dice: «ad quod cum titularios omnes et illos de plebibus paratos, dei gratia invenissem, vos cardinales rogo etc.».

Chi sieno questi titularii che si distinguono dagli arcipreti rurali e dal clero della cattedrale è dimostrato dal documento seguente.

A. 995. Dum Johannes patriarcha s. aquilegensis aecclesiae in sinodo resideret in ecclesia beatae Mariae sitae in civitate Veronae... surgens Obertus episcopus eiusdem sedis beatae Mariae, queri cepit... de clericis habitantibus in titulis ipsius idest S. Mariae antiquae et S. Margaritae, quia ipsi secundum canonicam traditionem et antiquam consuetudinem sibi obedire vetarent, ita ut nec ad sinodum, nec ad processionem ipsius venire vellent, nec illud observare, quod ceteri tituli de eadem civitate faciunt scilicet et missas publicas precipuis festis interdictis ab episcopo facere non deberent... Tunc.... patriarca videns quod rectum et canonicum erat quod ipse episcopus sciebat (dicebat?)... statuit ut deinceps clerici de prefatis suis titulis parati essent obedire veronensi episcopo tam sinodali advocatione quamque et in processionis honore seu etiam in missarum, cum ab eodem episcopo interdictum solemnibus festis noverunt, observatione.

De Rubeis. Mon. eccl. aquil. cit. 223.

533.  Cod. Dipl. Long., (Porro), n. 797, col. 1398-99, 1 maggio 980.

Leo diaconus cardinalis sancte Marie Maioris de Cremona, rector diaconie sancte Marie in Bethel regionis quinte suprascripta civitate Cremona tibi Ambrosio presbitero per hanc cartulam ad tuas preces facta comittimus providemus et perdonamus quatinus in oraculum sito xenodochio sancte Marie in Bethel, ubi rector ordinatus esse videmur, debeas omni die et noctibus residere pro bona custodia offitio et luminaribus in predicto oraculo, ibique, permictente episcopo, valeas libere ac liceat diebus dominicis celebrare missam, sed ianuis clausis, ne populus a missarum solemniis in domo Domini a predicatione abstrahatur; aliis diebus, permictente episcopo, tibi perdonamus ut ianuis apertis valeas... missam celebrare. Set tibi predicto Ambrosio presbitero stricte inbemus, uti canonica lex abet, ut omni die festo et in omni die dominico in domo Domini ad missam et predicacionem episcopi cum populo accedas hora tercia; similiter stricte tibi iubemus, ut nullo modo nec libere nec licite nec ianuis apertis vel clausis in eodem oraculo missam celebrare presumas in Natale Domini, nec in die Sancte Pasche, nec in Ascensione, nec in Pentecoste, vel in die translacionis domine nostre sancte Marie matris Dei.

534.  Con i documenti riportati nelle note precedenti concorda completamente, integrandoli, il c. 2 del capitulare di Teodulfo, vescovo aurelianense, del 797 e del quale già si è avuto occasione di rilevare qualche altro punto di identità con la costituzione ecclesiastica italiana.

535.  S. Ambrogio fu seppellito accanto a S. Protaso e a S. Gervaso, primi santi tutelari di Milano, e la sua festa, che avveniva insieme con quella degli altri due, il 19 di giugno, era celebre anche per la chiesa romana per essersi fatta in tal giorno una pace fra i romani ed i langobardi ai tempi di Gregorio Magno e della quale questo pontefice fece cenno anche nell'«Introibo» della sua messa che incomincia: «Loquetur dominus pacem in plebem suam.»

Cfr. Delle antichità long. mil. cit. Diss. XXV, p. 3, vol. III, pag. 209. Vedi anche ibid. Diss. XXXVII, vol. IV, pag. 314.

536.  Lo tentarono S. Eusebio a Vercelli e S. Agostino in Affrica, come ci è reso noto da S. Ambrogio; ma pochi anni dopo la loro morte il sistema andò in disuso.

537.  A torto, quindi, si tenterebbe di riannodare a questa coabitazione del clero antico, l'origine delle canoniche del secolo X.º e XI.º. Cfr. Muratori Ant. Ital. Diss. LXII.

538.  Et nos habemus in ecclesia senatum nostrum cetum presbyterorum, dice S. Agostino (Opera omnia, Parigi, 1704, V, pag. 16).

539.  Cfr. Gregori M. Ep. I, 6 e 60 e Lupi. De parrochiis cit. pag. 380 e segg.

540.  Nel 787 Dateo, arciprete della cattedrale di Milano, fonda un brefotrofio presso di essa stabilendo che i presbyteri ex ordine cardinali vi abbiano una sala a disposizione (Muratori A. Antiq. ital. diss. XX). Nel doc. dell'864 riportato nella nota 2 a pag. 178 è ricordato Gregorio prete de hordine s. mediol. eccles. Nel doc., pure milanese, del 789, più volte ricordato, l'arciv. Pietro fa esplicita menzione del consenso dato dai «sacerdotibus et levitis cunctisque ordinis nostri gradus». (Cfr. Delle antich. long. mil. cit. IV, pag. 298). In un altro doc., anch'esso milanese, del 1034 (Muratori Antiq. diss. LXI) si ricordano i «presbyteri diaconi et suddiaconi cardinales de hordine s. mediol. eccl.». Nel 1151 gli «ordinarii eccles. s. Alexandri» di Bergamo (la cattedrale) stipulano un'interessantissima convenzione con i loro cuochi. Cfr. Lupi Cod. cit. II, col 1105-1106.

Ed ho citato solo alcuni esempi dei più interessanti. Vedine altri in Lupi. De parr. pag. 380 e segg. e in Muratori Antiq. diss. LXI.

541.  Esmein A. Cours élémentaire d'histoire du droit français, Paris, 1898, pag. 148 e Schulte loc. cit. pag. 650 e segg.

542.  Presbyteri ruris in ecclesia civitatis episcopo presente vel presbyteris urbis ipsius offerre non presumant. Concil. neocesarense a. 314 c. 13. Sulla sua applicazione in occidente vedi Galante. Elem. di dir. eccles. cit. pag. 23 e Lupi. De parroch. cit. pag. 293 e segg. diss. III, cap. 3.

543.  Il principio, sanzionato dal c. 13 del sinodo ottavo — oporteat in magna ecclesia in minori gradus constitutos ad maiores honores opportune contendere, sed non eos qui foris sunt, inter eos admitti — fu confermato pienamente da Giustiniano (Nov. III. 2) e da varî concilî posteriori. Cfr. Lupi De parr. cit. pag. 328.

544.  Prisca loci consuetudo — dice Arnolfo loc. cit. I, 1. — ut, decedente metropolitano, unus ex majoris ecclesiae precipuis cardinalibus quos vocant ordinarios succedere debeat.

545.  Questo avveniva quasi esclusivamente quando si trattava di custodes martyrum, i quali, fino dal tempo di Silvestro I (314-335) erano messi fra il diacono e il suddiacono. Cfr. Thomassin L. Nova et vetus ecclesiae disciplina cit. vol. I, parte I, libr. 2, cap. 92, § 2, pag. 299.

Il custos della chiesa di S. Ambrogio, p. es., è non di rado (cfr. Puricelli loc. cit. n. 8, a. 740; e n. 11, a. 781, 2 maggio e Delle antichità long. mil. cit. Diss. XXVII, vol. III, pag. 256) chiamato venerabilis e reverendissimus.

546.  Con questo termine intendo i preti già stabilmente fissati presso le chiese che a Milano sono dette decumane, a Lucca sedali, a Bergamo cardinali, etc.

547.  Al documento citato a pag. 187, nota 2 si può aggiungere quello del 974 in cui si ricorda Giovanni prete decomano della santa chiesa milanese ed officiale della chiesa di S. Maria detta di Podone (cfr. Delle antichità long. milan. cit. vol. III, Diss. XXX, pag. 371) e sopra tutto il passo del testamento di Attone vescovo di Vercelli (ed. Del Signore cit. prefaz. pag. XVII) in cui, nel lasciar loro le due valli di Leventina e Bellenica, distingue nettamente il clero raccolto nella cattedrale dai decumani sparsi per la città: presbyteris seu diaconis cardinalibus sancte mediolanensi ecclesie et sacerdotibus decomanis qui in eadem civitate pro tempore fuerint.

548.  a. 1117. Dum in Dei nomine in civitate Mediolani in Arengo publico in quo erat Domnus Jordanus archiepiscopus, ibique cum eo eius presbiteri et clerici maioris ordinis et minoris praedictae mediol. eccl..... veniens d. Ardericus ven. laudensis episcopus cum suis clericis majoris ordinis et minoris....

Giulini loc. cit. parte V, pag. 545.

549.  Cfr. nota 1 a pag. 190.

Per Lodi vedi il doc. del sec. X (ed. Vignati loc. cit. n. 13, pag. 19) «Cardinales presbyteri, diaconi et subdiaconi».

550.  Tutti i documenti parlano sempre di presbyteri. E, del resto, si capisce facilmente che dovendo compiere delle funzioni, a cominciar dalla messa, per le quali la Chiesa aveva stabilito indispensabile il grado del presbiterato, dovevano essere preti.

In seguito, però, forse per quella corruzione degli ordini ecclesiastici che a Milano appare fino dai primissimi decenni del secolo nono (cfr. Puricelli De S. Arialdo cit. IV, 1); sembra che potessero essere decumani anche i diaconi. Almeno Arnolfo (loc. cit. III, 8) racconta che Arialdo era ex decomanis diaconus. Il Giulini — con ragione, secondo me — suppone (loc. cit. parte IV, pag. 13, ad an. 1056) che non solo fosse, per abuso, attribuito il nome di decumani ai preti di molte chiese di Milano che non erano di quell'ordine; ma che fino dai tempi di Arnolfo fosse divenuto un titolo generale a tutti gli ecclesiastici di qualunque ordine, che non fossero ordinarii.

551.  a. 871. febbraio.

Ego Vuerulfo, qui et Podo vocatur.... offero.. in.. ecclesia S. marie, sita intra han civitatem Mediolani, prope locus, ubi quinque vias dicitur, quam ego in propria mea terra aedificavi, petiam unam de terra cum casas.... et volo.... ut.... deveniat in manus et potestate de PRIMICERIO PRESBITERORUM DECUMANORUM S. MEDIOLANENSIS ECCLESIE, ad ordinandum presbiterum unum, qui in jam dicta ecclesia s. marie officiare debeat et custodire die noctuque pariter et fideliter et faciat ipse presbiter de jam dicta terra et casas que cum jam dicta ecclesia tenere videtur, usufructuario nomine, quaecumque voluerit.... autem volo ut presbiter ille qui in eadem ecclesia officiale fuerit, dare et offerre debeat candelas duas optimas, omnes missas ipsius s. marie, ad archiepiscopatum s. mediol. eccl..... et pascere debeat per omni anuale meo presbiteros duodecim et pauperes decem et missa speciale canere debeat per omne mense, duas in anno. Et ipse primicerius, qualis in tempore fuerit, propter honorem ordinationis ipsius ecclesie,.... habeat massaricium unum juris mei, qui reiacet in vico et fundo Raudo, ut nulla impositio propter ordinationem ipsius ecclesie quesierit, nisi illum massaricium.

Giulini. Memorie cit. vol. I, append. pag. 464-65.

Consimile è il testamento dell'arciv. Andrea dell'11 genn. 903, ed. ibid., vol. II, append. pag. 475-79.

552.  997. nov. 19. Ego Andreas presbiter et Primicerius de hordine Decomanorum Sancte Mediolanensis Ecclesie Officiale Basilice Sancte Genitricis Virginis Marie, que dicitur iemalis... volo et iubeo... ut petia una de terra... deveniat in potestate de presbiteris illis, qui tunc tempore et in perpetuum in basilica Sancti Laurentii, constructa foris ab ac civitate, non longe ad portam quod clamatur Ticinense, Officiales fuerint... mei et parentum meorum, seu Domni Landulfi quotidie missas, vesperas, et matutinum et reliquum officium faciant.

Saxii. J. A. Archiepiscoporum mediolanensium series historico-chronologica etc. Milano, 1755, vol. II, pag. 378-79.

553.  Erano 30: 15 sacerdoti, 10 diaconi e 5 suddiaconi. Cfr. Delle antichità cit. Diss. XXV, vol. III. pag. 225. Questi ultimi, però, erano esclusi dalle assemblee in cui si discutevano le questioni di maggior rilievo. In un diploma dell'arciv. Ariberto, del 1032 (ed. Puricelli loc. cit.) presenti senioribus superioris ecclesiae suae cardinalibus, presbyteris et cardinalibus si sottoscrivono l'arcidiacono, il vicedomino, dodici preti e due diaconi; ed in un altro dello stesso arciv. (ed. Muratori Antiq. It. Diss. LXI) si vedono convocati venerabilibus suae ecclesiae cardinalibus, presbyteris videlicet et diaconibus.

I suddiaconi non sono ricordati mai.

554.  Cfr. Delle antichità cit. diss. XXX, vol. III. III, pag. 345 e segg.

555.  Cfr. Giulini Memorie cit. parte III, pag. 366.

556.  Presbyteri decumanorum extra chorum cantant, dice Beroldo loc. cit. ed. Muratori Diss. LVII.

557.  Dopo un primo stadio di formazione, comunemente noto col nome di periodo apostolico, la comunità cristiana, sotto l'influsso dello spirito giuridico organizzatore dei Romani (Friedberg-Ruffini. Trattato cit. pag. 26), cominciò ad acquistare, ancora prima di divenire religione di Stato, un aspetto sempre più rispondente a quello religioso e civile romano; e gli ecclesiastici furon ben presto rivestiti di un carattere ufficiale in tutto simile a quello dei funzionarî civili, nello stesso modo dei quali, con le stesse parole e con le stesse forme erano nominati (Id. ibid. pag. 32 e segg.) e tutti coloro che erano investiti del ministerio ecclesiastico si vennero a contrapporre ai laici costituendo anch'essi un ordo distinto dalla plebs in modo del tutto identico a quello che avveniva nella costituzione civile.

558.  Cfr. Concil. carthag. IV, a. 418-19, c. 22.

559.  In ordinandis sacerdotibus et clericis, diceva S. Agostino (cfr. Possidio Vita Augustini cit. c. 21), consensum maiorem cristianorum et consuetudinem ecclesiae sequendam esse.

560.  Cfr. i documenti riportati e indicati dall'Imbart de la Tour Les élections episcopales dans l'Eglise de France du IX au XII siècle, Paris, 1891, pag. 12 e segg. e passim.

561.  Cod. Theod. XVI, 2, 33.

562.  Cfr. i passi riportati dall'Imbart de la Tour. Les élections episcopales cit. pag. 12 e segg.

563.  Il sinodo romano di Eugenio II dell'826 (c. 8) stabilisce: «Episcopi in subiectis baptismalibus plebibus, ut certe propriis, curam habere debent, ut cum in ipsis presbyteros necessitas occurrerit ordinandi, ut reverentius observentur, convenit ibidem habitantium habere consensum».

E il concilio ticinese dell'850, già tante volte citato, conferma che «in ordinandis plebium rationibus, civium instituta serventur et primum quidem ipsius loci presbyteri vel ceteri clerici idoneum sibi rectorem eligant; deinde populi qui ad eamdem plebem adspicit, sequatur assensus».

E dall'esempio offerto dalla pieve di Mosciano a quelli delle pievi modenesi e parmensi, le prove dell'autonomia dei centri rurali è dovunque dimostrata; ciò che produce come conseguenza che quella della pieve urbana, che dai centri rurali è circondata, sia anche maggiore.