Geistliche Scherze
des Mittelalters.
V.
Mit dem Eselstestament ist Anton Husemann’s Schatzkästlein noch lange
nicht erschöpft. Er war ein Freund jener lateinischen Reimverse,
welchen in neuerer Zeit so lebhafte Aufmerksamkeit zugewandt ist,
und die sich in klösterlichen Kreisen sehr lange erhielten, wie das
namentlich aus den Mittheilungen von H. Palm hervorgeht. Schriftlich
und mündlich pflanzten sich die Schwänke und auch, wenn gleich
seltener, Dichtungen ernsteren Inhalts fort, in vielfach wechselnder,
oft veränderter Gestalt. Schon unter den Sprüchen, die den ersten Theil
unserer Handschrift füllen, findet sich f. 5 der Vers:
Quid facis ô Primas? Ligo stramen et obstruo rimas.
Derselbe steht auch von einer Hand des 15. Jhdt. auf der letzten Seite
des Heidelberger Cod. Salem. 7, CIV (früher 500), gleich nach der
Sequentia vini, welche Mone 1833 hieraus bekannt machte (Anz. 2, 190)
mit der Variante: Quid facis hic primas lego stramina obstruo rimas.
Der an sich unverständliche Vers muß zu einer Geschichte gehört haben;
vermuthlich entdeckt Jemand den fahrenden Sänger auf dem Dach seiner
Scheuer, und dieser entschuldigt sich damit, daß er das Strohdach
auszubessern vorgibt. Bei Husemann folgt, doch mit der Bezeichnung
eines neuen Spruches: Haec domus est alta, si non vis credere salta.
Ein Zusammenhang beider ist wol nicht anzunehmen. Weiterhin finden wir
f. 61 die Verse:
Fertur in conviviis Vinus Vina Vinum.
Masculinum displicet atque femininum,
Sed in neutro genere vinum, bonum vinum,
Loqui facit clericum optime latinum.
Dieselbe Strophe hat Wright, The Latin Poems commonly attributed to
Walter Mapes, p. XLV, als Schluß eines Trinkliedes. Auf der folgenden
Seite steht die Strophe:
In cratere meo Thetis est coniuncta Lyaeo.
Est dea iuncta deo, sed dea maior eo.
Nil valet hic vel ea, nisi sint ambo pharizea,
Amodo praeterea (l. propterea) sit deus absque dea.
Dieselbe geben E. du Méril (1847), p. 203, Carmina Burana p. 233, und
die drei ersten Zeilen Zeibig im Notizenblatt der Wiener Akademie 1852,
S. 26, aus einer Klosterneuburger Handschrift.
Neu waren mir f. 41 folgende Verse:
Fuge coetus feminarum,
Namque omnis status harum
Prava dat stipendia.
Si sit virgo quam tu gliscis,
Damna rerum concupiscis,
Cordis et incendia.
Maritatam si tu amas,
Mox per eam te diffamas,
Incidis periculum.
Vidua: haec est elata,
Fraude plena, dilatata,
Eris ei ridiculum.
Monialis: haec si placet,
Semper petit, nunquam tacet,
Radit ut novacula.
Si beguinae sociaris,
Mox per eam diffamaris,
Linguam fert ut facula.
Doch will ich deshalb nicht behaupten, daß sie ungedruckt wären.
Weiterhin kommen f. 46 die Verse auf verschiedene Länder und Völker,
welche Mone, doch mit Weglassung der beiden ersten, im Anz. 7, 507
abgedruckt hat, und die sich mit vielen Varianten in meinen Monum. Lub.
p. 33 und jetzt in Zingerle’s Bericht von der Sterzinger Handschrift,
S. 317, wiederfinden.
Von Versen dieser Art führe ich endlich noch f. 238 an:
Filium offendere Talus facit patrem
Et rigare lacrimis genas facit matrem.
Talus consanguineos facit discordare,
Caros reddit fratres mutuo pugnare.
Raro prius visum quod Talus quem ditavit,
Sed saepe hoc vidimus quod plures pauperavit.
Ergo nisi fugero ludos taxillorum,
Scio (quod) efficiar consors riballorum.
Doch ich gehe zu den größeren Gedichten ernsten Inhalts über, welche
zu den so häufigen rhythmischen Bußpredigten gehören. Wright a. a. O.,
p. XXVII, beklagt, daß durch den Brand der Cotton’schen Bibliothek die
Handschrift Vitellius D VIII zu Grunde gieng und in ihr verschiedene
Gedichte, darunter eines Ad utrumque statum, dessen Anfangsworte
bekannt sind. Aus diesen erhellt, daß es dasselbe ist, welches der
vortreffliche Husemann uns f. 145 erhalten hat. Des Reimes wegen habe
ich überall das einfache e hergestellt, wie es ursprünglich gewesen
sein muß. Es lautet:
Suscitavit dominus simplicem et br
Ut peccatum arguat subiugale m
Jam se mundus erigit contra dei n
Jam Johannem video mollibus ind
utum
Jam pusille fidei Petrus naufrag
Inter fluctus ambulaus fluctibus grav
A legis doctoribus lex evacu
Nec in cruce domini quisquam glori
atur
Vitam claudit hominum paucitas di
Nec est inter homines qui discernat v
Jam plebs juste murmurat contra dei cl
Facta est confusio, perit ordo r
erum
Jam in mundi vespere mala conval
In senili corpore sordes iuven
Suis in stercoribus pecora putr
Et languenti capiti membra conlangu
escunt
Ve pastores Israel gregem non pasc
Et a grege domini lupos non arc
Erratis pro precio Christum non sequ
Qui se dedit precium ad salvandas g
entes
Ve qui in sudariis ponitis tal
Qui nec unum spargitis ut metatis c
Male concupiscitis aurum et arg
Hoc in cardinalibus vetus est ferm
entum
Ve vobis hypocrite filii mer
Qualis quisque lateat iam apparet f
Qui lux esse debuit vite meli
Per exemplum factus est laqueus err
oris
Ve qui super cathedram Moisi sed
Lex a vobis legitur quam vos non impl
Eius in ecclesia speciem ten
Cuius sine dubio vitam non hab
etis
Ve qui mundum iudicas sub humano d
Sub te pugna geritur David et Gol
Post vite periculum, post laborem v
Nosti dare miseris litteras Ur
ie
Ve qui donis hominum faves et pers
Et ad voces pauperum aures non app
Hic eclipsim patitur lumen rati
Ubi causa geritur precibus et do
onis
Ve qui per sententiam impium non f
Et cum pereuntibus per consensum p
Cum offendas precium tangere ver
Turpis lucri gratiam pro labore qu
eris
Ve qui male spolias Grecum et Lat
Ut in auro studeas coronare v
Christus non sic habuit pondus metall
Manum cum discipulis mittens in cat
inum
Veniamus igitur ad agonem Chr
Qui pro nobis voluit ad tribunal s
Qui si bene novimus corpus Antichr
Ad Christum non pertinent seductores
isti
Christus semet obtulit hostiam pro m
Et qui cedrus fuerat factus est ar
Sub Herode passus est mundus ab imm
Ut suos reduceret lacu de prof
undo
Christus morti datus est patris ex decr
Cuius Jonas meminit positus in c
Christus fellis poculum bibens cum ac
Dixit Consummatum est, ordine compl
eto
Christus mori voluit nova rati
Preda factus eripit predam a pred
Sub Pilato mutus est potens in serm
Et qui Salomonior erat Salom
one
Christus pro Bersabee celos inclin
Quam de patris solio solus adam
Liber inter mortuos mortem non exp
Propter quod et dominus ilium exalt
avit
Christus inter scandala melius prof
Peccatori similis peccatum non f
Cum humani corporis speciem obi
Non in fortitudine fortem interf
ecit
Christus patientie tribuit doctr
Nostre carnis induit vestem cilic
Illis hoc in tempore factus in ru
Qui tenere nesciunt eius discipl
inam
Christus dedit animam mundi pro sal
Et pro mundo moritur mundus absol
Sed iam pro vocalibus successerunt m
Rosa cessit lilio, lilium cic
ute
Ecce dicat aliquis: Factus es ut D
Qui relictis propriis tractas peregr
Jam cortinas arguunt saga cilic
Locis dignioribus detrahit sent
ina
Super greges igitur vigilent past
Et paulatim transeant ad honestos m
Ut honestis moribus congruant hon
Nec maiorum meritis pereant min
ores
Aber ist denn diese lange Klage und Predigt wirklich ungedruckt?
In demselben Buche von Wright steht p. 43, aus der Sammlung des
Flacius Illyricus entnommen, ein Sermo Goliae ad Praelatos, der
sieben derselben Strophen wörtlich enthält nebst drei neuen. In so
wechselnder Gestaltung finden wir überall diese Art der Dichtung, und
die unsprüngliche Gestalt läßt sich nur selten feststellen.
Heidelberg.
Wattenbach.