Geistliche Scherze des Mittelalters.

IV.

Wir haben uns bisher nur mit dem homiletischen Theil der reichhaltigen Handschrift beschäftigt und wollen nun zu dem liturgischen übergehen. Es findet sich nämlich darin Fol. 204 eine Saufmesse, von welcher wol einzelne Stücke auch sonst vorkommen; aber so vollständig scheint sie mir neu zu sein. Einige Anklänge gewährt das von Feifalik in den Sitzungsberichten der Wiener Akademie, Bd. 36, 174, mitgetheilte Stück. Die ersten Verse finden sich bei Edélestand du Meril, Poésies populaires Latines du Moyen-âge (1847), p. 202, nr. 2. Die Sequenz gibt derselbe p. 204 in drei verschiedenen Versionen nach Mone und Wright, und eine vierte Mone im Anzeiger III, 293; aber die unserige ist wieder abweichend. Vereinzelt finden sich unter einem Florus im Cod. Rehdiger. I, 36 in Breslau die Verse:

„Bonum vinum cum sapore Bibit abbas cum priore, Conventus autem de priore“, wo der Reim besser gewahrt ist.

Exhortatio ad potandum perutilis.

Pro papa vinum bibendum sine aqua.
Haec fides potatica
Sociorum spes unica.
Qui bene non potaverit,
Bonus frater esse non poterit.
Rhenense vinum Versiculus.
Det nobis auxilium divinum.
Collecta.

Deus qui multitudine vini multorum capita dolere fecisti, tribue quaesumus, ut qui serotina potatione laeduntur, eadem matutinali refocillatione recreentur. Per Bacchum Dominum nostrum etc. Stramen.

Oremus.

Deus qui multitudine virtuteque vini et cerevisiae capita hominum turbari, atque dura Thebaeorum ossa mollificari fecisti: tribue nobis virtutem et fortitudinem, ut qui serotina potatione laedimur, alterius diei repotatione curemur. P. D. B. etc.

Sequentia Vini.

Felix venter quem intrabis,
Felix os quod tu rigabis,
Felix est quem satiabis,
Et beata labia.
Ave color vini clari,
Ave sapor sine pari[55],
Tua nos inebriari
Digneris potentia.
Monachorum grex devotus,
Omnis mundus, clerus totus,
Bibat ad aequales potus[56]
Te nunc et in saeculum.
Ergo Vinum collaudemus,
Potatores exaltemus,
Non potantes confundemus
Ad Inferni supplicia.

Pater noster.

Potus noster qui es in Cypho, Glorificetur nomen tuum. Adveniat potestas tua sicut in scala et in vitro. Panem pistum et album da nobis hodie et........[57] compotatoribus nostris. Et ne nos inducas in tabernam malam: Sed libera nos ab illa semper. Stramen.

Gratiarum actio.

Christe tibi gratias,
Qui nos abunde satias
De bonis Rusticorum
Contra voluntatem eorum.

Es bleibt wol noch Raum, auch das Eselstestament (Fol. 214) mitzutheilen, welches schon von Maßmann im Anzeiger, IV, 185, kurz erwähnt ist. Der Gedanke ist sehr alt, doch in der Form des Schweinetestaments, das schon zu St. Hieronymus Zeiten die Schulkinder ergötzte und zuletzt von M. Haupt im Berliner Index lectionum 1860 ediert wurde. Den sterbenden Esel aber finden wir zuerst bei Feifalik a. a. O., S. 172, und in neueren Bearbeitungen bei Lambecius ed. Kollar II, 925 und bei H. Palm in den Abhandlungen der Schles. Gesellschaft 1862, Heft 2, S. 95. Hier lautet es, von all jenen abweichend, so:

Testamentum Asini.

Lamentatur Rusticus,
Dum infirmatur Asinus,
Vocibus cum lacrimis
Dixit circumstantibus
Si te moriturum scivissem hodie,
Asine, non caruisses syndone.
Emissem tibi tunicam,
Bracam et camisiam,
Reparassem tibi stabulum
Dedissemque tibi pabulum,
Venit tandem Rustica,
O ve ve clamans, morieris Asine!
Vocavitque vicinam ut loqueretur cum Asino
Coram omni populo.
Surge Asine tanto tempore,
Ut parum valeas comedere;
Testamentum facias,
Habendo sic inducias.
Respondit statim Asinus
Omnibus astantibus
Voce cum lacrima:
Carissimi, moriar hac hora,
Utque mei memoria semper habeatur,
In praesentia astantium Asinus sic fatur:
Testamentum statuo,
Inducias dum habeo.
Crucem do viris Papalibus,
Aures Cardinalibus,
Caudam Minoribus,
Culum Fistulatoribus.
Oculos pro speculo do Virginibus,
Vocem Cantoribus,
Cor et loquelam Praedicatoribus,
Pilos Callatoribus (sic),
Cutem Pellifariis,
Gumphos Pectinariis,
Ferrum Fabrentibus (sic)
Carnes Volatilibus,
Ossa Taxillatoribus.
Sic discessit Asinus,
Sepultus cum Fratribus.
Requiescat.

Heidelberg.

Wattenbach.


(Mit einer Beilage.)


Verantwortliche Redaction: A. Essenwein. Dr. G. K. Frommann. Dr. A. v. Eye.

Verlag der literarisch-artistischen Anstalt des germanischen Museums in Nürnberg.


Sebald’sche Buchdruckerei in Nürnberg.