Παις
Ναι.
Σωκράτης
Τετράγωνον δεν είναι εκείνο που έχει τεσσάρας γραμμάς, αι οποίαι
είναι ίσαι;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Δεν έχει επίσης και αυτάς τας άλλας γραμμάς που σύρομεν εις το μέσον
ίσας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν ειμπορεί λοιπόν ο χώρος αυτός να είναι και μεγαλύτερος και
μικρότερος;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Λοιπόν αν αυτή η πλευρά ήθελεν είσθαι δύο ποδών και η άλλη επίσης
δύο, πόσων ποδών θα ήτο το όλον; Σκέψου δε κατ' αυτόν τον τρόπον αν
αυτή εδώ η πλευρά ήτο δύο ποδών και εκείνη εκεί μόνον ενός ποδός, δεν
είναι αληθές, ότι ο χώρος θα είναι άπαξ δύο ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' επειδή και αυτή η γωνία είναι επίσης δύο ποδών, δεν κάνει δι'
αυτό δύο φοράς δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσοι λοιπόν είναι δύο φορές δύο πόδες; Αφού λογαριάσης, ειπέ μου.
Παις
Τέσσαρες, ω Σώκρατες.
Σωκράτης
Δεν θα γίνη λοιπόν ένας άλλος χώρος εκτός αυτού διπλάσιός του και
ομοιότατος έχων όλας τας γραμμάς ίσας, όπως αυτός;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσων λοιπόν ποδών θα είνε;
Παις
Οκτώ.
Σωκράτης
Έλα τόρα· προσπάθησε να μου ειπής πόσον μεγάλη θα είναι εκάστη γραμμή
του άλλου χώρου· τούτου εδώ είναι δύο ποδών του δε άλλου χώρου του
διπλασίου πόση θα είναι;
Παις
Φανερόν είνε ότι θα είναι διπλασία.
Σωκράτης
Βλέπεις, Μένων, ότι εγώ δεν τον διδάσκω τίποτε και δεν κάνω άλλο παρά
να τον ερωτώ· και αυτός τόρα φαντάζεται, ότι γνωρίζει ποία είναι η
γραμμή από της οποίας σχηματίζεται ο χώρος των οκτώ ποδών. Ή δεν σου
φαίνεται έτσι;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Το γνωρίζει λοιπόν;
Μένων
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Δεν πιστεύεις ότι γίνεται εκ διπλασίας γραμμής;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Παρατήρησέ τον δε αναμιμνησκόμενον διαδοχικώς, όπως πρέπει να
ξαναενθυμείται. Και συ, ειπέ μου· δεν λέγεις, ότι ο διπλάσιος χώρος
σχηματίζεται εκ γραμμής διπλασίας; δεν λέγω δε καθόλου δι' αυτού περί
ενός χώρου μακρού κατά την μίαν εδώ πλευράν πατά δε την άλλην κοντού·
αλλά να είναι ίσον καθ' ολοκληρίαν παντού, όπως τούτο εδώ, και το
οποίον να είνε διπλάσιον τούτου, δηλαδή οκτώ ποδών. Κύτταξε, εάν
νομίζης προσέτι ότι σχηματίζεται εκ μιας γραμμής διπλασίας.
Παις
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εάν λοιπόν προσθέσωμεν εις ταύτην την γραμμήν μίαν άλλην γραμμήν
επίσης τόσον μακράν, η νέα αύτη δεν θα είναι διπλασία της πρώτης;
Παις
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Από ταύτης λοιπόν της γραμμής λέγεις, ότι σχηματίζεται χώρος
διπλάσιος, εάν σύρωμεν τέσσαρας ομοίας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Ας τραβήξωμεν λοιπόν τέσσαρας ομοίας προς αυτήν δεν είναι τούτο ο
χώρος που καλείς οκτάπουν;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Μέσα δε εις αυτόν τον χώρον δεν ευρίσκεις τέσσαρας ίσας, εκάστην δε
ίσην προς ταύτην εδώ η οποία είναι τεσσάρων ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσον μεγάλη λοιπόν γίνεται; Δεν είναι τέσσαρας φοράς τόσον μεγάλη;
Παις
Πώς όχι;
Σωκράτης
Αλλ' εκείνο που είναι τέσσαρες φορές τόσο μέγα είναι διπλάσιον;
Παις
Όχι, μα τον Δία.
Σωκράτης
Πόσον λοιπόν είναι;
Παις
Τετραπλάσιον.
Σωκράτης
Λοιπόν, παιδί, από της διπλασίας γραμμής δεν σχηματίζεται χώρος
διπλάσιος αλλά τετραπλάσιος.
Παις
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Διότι τέσσαρες φορές τέσσαρα γίνονται δεκαέξη. Δεν είναι έτσι;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Από ποίας λοιπόν γραμμής γίνεται χώρος οκτώ ποδών: Δεν σχηματίζεται
από το τετραπλάσιον;
Παις
Ομολογώ.
Σωκράτης
Ο δε χώρος αυτός, ο οποίος, δεν είναι παρά το τέταρτον της ετέρας δεν
σχηματίζεται τελείως εκ της γραμμής ταύτης, η οποία είναι το ήμισυ
της ετέρας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Καλά (ας είναι). Χώρος οκτώ ποδών δεν είναι διπλάσιος αυτού εδώ και
το ήμισυ τούτου;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Καλά. Απάντησέ μου δε τόρα ό,τι, σου φαίνεται και είπε μου· η γραμμή
αύτη δεν είναι δύο ποδών και η άλλη τεσσάρων;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Επομένως και η γραμμή χώρου οκτώ ποδών πρέπει να είναι μεγαλυτέρα από
την γραμμήν χώρου δύο ποδών και μικροτέρα χώρου τεσσάρων.
Παις
Πρέπει.
Σωκράτης
Προσπάθησε τόρα να μου ειπής πόσον μεγάλη πρέπει να είναι.
Παις
Τριών ποδών.
Σωκράτης
Αλλ' εάν είναι τριών ποδών, δεν έχομεν παρά να προσθέσωμεν εις αυτήν
την γραμμήν το ήμισυ αυτής και θα είναι τριών ποδών; Διότι ιδού αυτός
είναι δύο ποδών, ο δε ενός, και απ' εδώ πάλιν δύο και εις και
σχηματίζεται ο χώρος που λέγεις.
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' αν ο χώρος έχει τρεις πόδας από αυτήν την πλευράν και τρεις εκ
της ετέρας, δεν γίνεται τρεις φορές τριών ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσα δε κάνουν τρία επί τρία;
Παις
Εννέα πόδες.
Σωκράτης
Χώρος δε διπλάσιος από πόσους πόδας πρέπει να είναι;
Παις
Από οκτώ.
Σωκράτης
Λοιπόν δεν σχηματίζεται πλέον ο χώρος οκτώ ποδών από γραμμής τριών
ποδών.
Παις
Όχι βέβαια
Σωκράτης
Από ποίας λοιπόν γραμμής γίνεται; προσπάθησε να μου ειπής ακριβώς·
και αν δεν θέλης ν' αριθμήσης (υπολογίσης) το μέγεθός του, δείξε το.
Παις
Μα τον Δία, ω Σώκρατες, δεν γνωρίζω.
Σωκράτης
Εννοείς πάλιν, Μένων, ποίον δρόμον έχει κάμει μέσα στην ανάμνησίν
του. Εις την αρχήν δεν εγνώριζε καθόλου ποία είναι η γραμμή που
σχηματίζει τον χώρον οκτώ ποδών, όπως και τόρα δεν γνωρίζει· αλλά
κατόπιν ενόμισεν ότι ειξεύρει, και απήντησε μετά πεποιθήσεως ωσάν να
εγνώριζε και δεν επίστευεν ότι δεν εγνώριζε (ούτε καν απορούσε). Τόρα
πάλιν απορεί (αναγνωρίζει την σύγχυσίν του) ωσάν να μη γνωρίζη
καθόλου. Και νομίζει ότι ειξεύρει.
Μένων
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Δεν είναι λοιπόν πράγματι εις καλυτέραν θέσιν τόρα διά το πράγμα που
δεν εγνώριζε;
Μένων
Και αυτό μου φαίνεται.
Σωκράτης
Καταστήσαντες λοιπόν αυτόν γεμάτον αμφιβολίαν και σαν νάρκην
ναρκώσαντες αυτόν τον εβλάψαμεν;
Μένων
Δεν μου φαίνεται.
Σωκράτης
Τουναντίον τον κατεστήσαμεν, όπως φαίνεται, ικανώτερον να ανακαλύπτη
την αλήθειαν (ό,τι έχει). Διότι τόρα οτιδήποτε αγνοεί θα το εκζητήση
μετ' ευχαριστήσεως και ευκόλως τότε, πιστεύων ότι καλώς ομιλεί, και
προς πολλούς πολλάκις θα ομιλήση (φανερά) ότι διπλάσιος χώρος πρέπει
να έχη γραμμήν διπλασίαν κατά το μήκος.
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Νομίζεις λοιπόν ότι ούτος θα επιχειρούσε να ζητήση ή να μάθη τούτο,
που ενόμιζε ότι γνωρίζει χωρίς να γνωρίζη, πριν ή η πεποίθησις της
αγνοίας του δεν τον έκανε ν' αμφιβάλλη και τον έκανε να ποθήση να
μάθη;
Μένων
Δεν μου φαίνεται, Σωκράτη.
Σωκράτης
Ωφελήθη λοιπόν ναρκωθείς;
Μένων
Μου φαίνεται.
Σωκράτης
Σκέψου τόρα πώς εκ ταύτης της απορίας (αμφιβολίας) θ' ανακαλύψης το
πράγμα ζητών μετ' εμού, καίτοι εγώ δεν θα κάμω άλλο τι παρά να ερωτώ
και όχι να διδάσκω. Και πρόσεξε να με τσακώσης αν πουθενά πράγματι
τον διδάσκω ή διεξέρχωμαι (εξηγών) εκείνα τα οποία γνωρίζεις, και εν
γένει αν κάνω τίποτε άλλο από του να τον ερωτώ τι φρονεί. — Συ
λοιπόν, παιδί, ειπέ μου· αυτός ο χώρος δεν είναι τεσσάρων ποδών; Μ'
εννοείς;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Δεν δυνάμεθα να του προσθέσωμεν και αυτόν τον άλλον χώρον, ο οποίος
είναι ίσος μ' αυτόν;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Και τον τρίτον αυτόν ίσον με τους άλλους δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν δυνάμεθα τέλος να θέσωμεν αυτόν τον άλλον μέσα εις αυτήν την
γωνίαν;
Παις
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Αλλά τότε δεν γίνονται τέσσαρες χώροι ίσοι αναμεταξύ των;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Λοιπόν πόσος γίνεται ο χώρος αυτός το όλον από τούτον εδώ;
Παις
Τετραπλάσιος.
Σωκράτης
Έπρεπε όμως να γίνη διπλάσιος· ή δεν ενθυμείσαι;
Παις
Πολύ καλά.
Σωκράτης
Αυτή δε η γραμμή η εκτεινομένη από μιας γωνίας μέχρι της ετέρας δεν
χωρίζει έκαστον εκ των δύο τούτων χώρων εις δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν γίνονται αύται τέσσαρες γραμμαί ίσαι περιέχουσαι αυτόν εδώ τον
χώρον;
Παις
Ναι· γίνονται.
Σωκράτης
Σκέψου· ποίον είναι το μήκος αυτού του χώρου;
Παις
Δεν γνωρίζω.
Σωκράτης
Από τους τέσσαρας αυτούς χώρους εκάστη γραμμή δεν έχει αποχωρίση
εντός το ήμισυ εκάστου εκ τούτων; Δεν είναι αληθές;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσοι λοιπόν χώροι είναι όμοιοι μέσα εις αυτόν;
Παις
Τέσσαρες.
Σωκράτης
Και μέσα εις αυτόν εδώ, πόσοι;
Παις
Δύο.
Σωκράτης
Τέσσαρες δε φορές δύο, τι κάνουν;
Παις
Διπλάσια.
Σωκράτης
Πόσους λοιπόν πόδας έχει αυτός ο χώρος;
Παις
Οκτώ.
Σωκράτης
Και από ποίας γραμμής εσχηματίσθη;
Παις
Από ταύτης.
Σωκράτης
Εκ της γραμμής της εκτεινομένης από της μιας γωνίας εις την ετέραν
και εκ χώρου τεσσάρων ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Οι σοφισταί καλούσι την γραμμήν αυτήν διάμετρον· ώστε, εάν πράγματι
αυτής τ' όνομα είναι διάμετρος, χώρος διπλάσιος, παιδί (δούλε) του
Μένωνος, θα σχηματισθή, όπως συ λέγεις, εκ της διαμέτρου.
Παις
Βέβαια, ω Σώκρατες.
Σωκράτης
Πώς σου φαίνεται, Μένων; Απήντησε πουθενά άλλο τι παρά την γνώμην του
(έκαμε καμμίαν απάντησιν που δεν ήτο ιδική του);
Μένων
Όχι. Πάντοτε απήντησε την ιδικήν του.
Σωκράτης
Και όμως, όπως είχομεν είπει προ ολίγου, δεν εγνώριζεν.
Μένων
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Δεν ήσαν δε αι γνώμαι του αύται έμφυτοι εις αυτόν; ή όχι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Εκείνος λοιπόν που αγνοεί τας αληθείς δοξασίας (ιδέας) περί όσων
υπάρχουν, έχει μέσα του εμφύτους αληθείς ιδέας δι' εκείνα τα οποία
αγνοεί; — (άλλως δεν θα ήγγιζε ούτε καν θα τον απησχόλουν ποτέ όσα
δεν είξευρε).
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Τόρα δε ξυπνούν (ανακινούνται) αι ιδέαι αύται εις αυτόν ωσάν όνειρον·
εάν δε τις ήθελεν ερωτήση αυτόν πολλάκις τα αυτά πράγματα (ζητήματα)
και με διαφόρους τρόπους, γνωρίζεις καλά, ότι εις το τέλος δεν θα έχη
επίσης ακριβή γνώσιν τι είναι αυτά.
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Λοιπόν χωρίς κανείς να τον διδάξη αλλ' απλώς μ' ερωτήσεις ανέλαβε
μόνος του από τον εαυτόν του την επιστήμην;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Το δε να παίρνη κανείς την επιστήμην από τον εαυτόν του δεν είναι
μόνον απλή ανάμνησις;
Μένων
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Δεν είναι άρα αληθές, ότι την επιστήμην (γνώσιν), την οποίαν σήμερον
ο δούλος σου έχει, ή την έλαβέ ποτε άλλοθεν ή πάντοτε την είχεν;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' αν την είχε πάντοτε, θα ήτο πάντοτε σοφός, εάν δε την έλαβέ ποτε
άλλοθεν, βεβαίως δεν θα την έλαβεν εις την παρούσαν ζωήν ή κάποιος θα
τον εδίδαξε την γεωμετρίαν. Διότι αυτός θα κάμη το ίδιον και διά τα
λοιπά μέρη της γεωμετρίας και πάσαν άλλην επιστήμην. Μήπως υπάρχη
κανείς που να τον εδίδαξεν όλα αυτά; Συ άλλως οφείλεις να γνωρίζης,
αφού εγεννήθη και ανετράφη μέσα εις το σπίτι σου.
Μένων
Μα ειξεύρω εγώ τουλάχιστον ότι κανένας ποτέ δεν τον εδίδαξεν.
Σωκράτης
Έχει όμως τας ιδέας αυτάς ή όχι;
Μένων
Φαίνεται, Σωκράτη, ότι κατ' ανάγκην πρέπει να τας έχη.
Σωκράτης
Εάν δε δεν έλαβε τας γνώσεις αυτάς κατά την παρούσαν ζωήν, δεν είναι
προφανές, ότι τας είχε και τας έμαθεν εις άλλον χρόνον;
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Ό χρόνος δε ούτος δεν είναι εκείνος, καθ' ον δεν ήτο άνθρωπος;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Επομένως, εάν κατά τους χρόνους, όπου είναι άνθρωπος και κατ'
εκείνους που δεν είναι, θα υπάρχουν έμφυτοι αι ιδέαι αύται εις αυτόν,
αι οποίαι καθίστανται επιστήμαι αν ξυπνήσουν διά των ερωτήσεων, δεν
είναι αληθές ότι καθ' όλον αυτόν τον χρόνον η ψυχή του θα τας είχε
γνωρίσει; διότι είναι φανερόν, ότι καθ' όλους τους χρόνους υπάρχει ή
δεν υπάρχει άνθρωπος.
Μένων
Έτσι φαίνεται.
Σωκράτης
Αφού λοιπόν η αλήθεια είναι πάντοτε μέσα εις την ψυχήν μας, η ψυχή
αύτη είναι αθάνατος. Δι' αυτό πρέπει μετά θάρρους να ζητώμεν και να
εξυπνώμεν (αφυπνίζωμεν) εκείνο το οποίον δεν γνωρίζομεν προς στιγμήν,
δηλαδή εκείνο το οποίον δεν ενθυμούμεθα.
Μένων
Δεν ξεύρω πώς μου φαίνεται, αλλά νομίζω ότι έχεις δίκαιον, Σωκράτη.
Σωκράτης
Έτσι μου φαίνεται και μένα επίσης, Μένων. Η αλήθεια όμως είναι, ότι
δεν θα ήθελα να πολυβεβαιώσω θετικά (οριστικά) ότι και όλα τα λοιπά
που είπα θα είναι αληθή· αλλ' είμαι έτοιμος να υποστηρίξω και διά
λόγου και δι' έργου, εάν δυνηθώ, ότι η πίστις, ότι πρέπει να ζητή
κανείς εκείνο το οποίον δεν γνωρίζει, θα μας καταστήση ασυγκρίτως
καλυτέρους και ανδρικωτέρους (θαρραλεωτέρους) και ολιγώτερον μαλακούς
(οκνηρούς, αργούς και υποχωρητικούς), παρά εάν νομίζωμεν, ότι είναι
αδύνατον ν' ανακαλύψωμεν εκείνα που δεν γνωρίζομεν και ανωφελές να τα
ζητήσωμεν (ουδέ πρέπει να τα ζητώμεν).
Μένων
Και αυτό μου φαίνεται ότι το λέγεις καλά, Σωκράτη.
Σωκράτης
Επειδή λοιπόν συμφωνούμεν εις αυτό, ότι οφείλει κανείς να ζητή εκείνο
το οποίον δεν ηξεύρει, θέλεις να δοκιμάσωμεν ομού όπως ζητήσωμεν τι
είναι αρετή:
Μένων
Βεβαιότατα. Αλλ' εκείνο, Σωκράτη, θα εξετάσω και θ' ακούσω με την
μεγαλυτέραν ευχαρίστησιν, το οποίον ηρώτησα εξ αρχής. Ποίον δηλαδή εκ
των δύο, εάν την αρετήν πρέπη να δοκιμάσωμεν πώς να εφαρμόσωμεν ως
κάτι που δύναται να διδαχθή, ή αν αυτή είναι έμφυτος ή τέλος αν κατά
τινα τρόπον συμβαίνη εις τους ανθρώπους.
Σωκράτης
Εάν είχον οιονδήποτε κύρος (εξουσίαν), ω Μένων, όχι μόνον επί του
εαυτού μου αλλά και επί σου, δεν θα εξετάζαμεν αν η αρετή δύναται να
διδαχθή ή όχι, εάν δεν εξετάζαμεν πρωτήτερα τι είναι αρετή καθ'
εαυτήν. Αλλ' αφού συ δεν επιχειρείς να άρξης του εαυτού σου (να
επιβληθής επί του εγώ σου) διά να γίνης τέλος ελεύθερος, τουναντίον
δε δοκιμάζεις επάνω μου να έχης επιρροήν — και πράγματι έχεις —
υποχωρώ προς χάριν σου. Τι πρέπει λοιπόν να γίνη; — Φαίνεται, ότι
πρέπει να εξετάσωμεν (ευρισκόμεθα εις την περίπτωσιν που πρέπει να
σκεφθώμεν) ποία είναι η ιδιότης εκείνου, του οποίου δεν γνωρίζομεν
ούτε την φύσιν και αν δεν θέλης τουλάχιστον να μ' ακούης εις τίποτε,
χαλάρωσε τουλάχιστον ολίγον από το κράτος σου επάνω μου και επίτρεψέ
μου να το εξετάσω εξ υποθέσεως, εάν δύναται δηλαδή να διδαχθή η αρετή
ή αποκτάται κατ' άλλον τινά τρόπον. Όταν δε λέγω εξ υποθέσεως, εννοώ
το εξής· καθώς οι γεωμέτραι, όταν τους ερωτήση τις, παραδείγματος
χάριν περί ενός σχήματος, πολλάκις εξετάζουν εάν είναι δυνατόν να
περιληφθή τοιούτον τριγωνικόν σχήμα μέσα εις τοιούτον κύκλον (χωρίς
δηλονότι να μεταβληθή το εμβαδόν αυτού), ούτω θα ηδύνατό τις ν'
απαντήση: Δεν γνωρίζω ακόμη εάν αυτό γίνεται, αλλά νομίζω ότι, εάν
κάμω υπόθεσίν τινα συνεπή προς τούτο, θα δυνηθή να μας βοηθήση προς
λύσιν του προβλήματος. Εάν αυτό το σχήμα είναι τοιούτον, ώστε
κατασκευαζομένου (προεκτεινομένου) ενός τριγώνου επί των πλευρών του
(των δεδομένων δηλαδή γραμμών) να είναι ίσον με το δοθέν σχήμα, θα
συμβή το τοιούτον, το αντίθετον δε πάλιν, όπως μου φαίνεται, εάν δεν
εκπληρωθούν αυτοί οι όροι (6). Τιθεμένης λοιπόν της υποθέσεως αυτής
συγκατανεύω (θέλω) να σου ειπώ τι συμβαίνει με την εγγραφήν του
σχήματος εντός του κύκλου και αν αυτή είναι δυνατή ή όχι. Έτσι και
περί της αρετής, ενώ δεν γνωρίζομεν ούτε την φύσιν της αρετής ούτε
ποία είναι, (ούτε τας ιδιότητάς της), ας την εξετάσωμεν επί απλής
υποθέσεως, εάν δύναται να διδαχθή ή όχι, κατά τον εξής τρόπον
σκεπτόμενοι. Εάν η αρετή είναι τοιαύτη ή τοιαύτη εν σχέσει προς την
ψυχήν, ειμπορεί να διδαχθή ή όχι; και πρώτον μεν, εάν είναι άλλο τι
(άλλης φύσεως) από την επιστήμην, είναι αρά γε διδακτή ή όχι; ή, όπως
τόρα δα ελέγομεν, κάτι που δυνάμεθα να αναμνησθώμεν (ξαναθυμηθούμεν);
και ας μη μας νοιάζη (ενδιαφέρει) ουδόλως ποίον εκ των δύο ονομάτων
μεταχειριζόμεθα. Είναι λοιπόν διδακτή (μανθάνεται) η αρετή ή είναι
τουλάχιστον φανερόν εις όλους, ότι μόνον η επιστήμη ειμπορεί να
διδαχθή (δυνάμεθα να την μάθωμεν);
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εάν δε βεβαίως η επιστήμη είναι κάπποια αρετή, είναι φανερόν ότι
δύναται να διδαχθή.
Μένων
Πώς όχι;
Σωκράτης
Εγλυτώσαμεν λοιπόν απ' αυτό γρήγορα, ότι αυτή μεν ειμπορεί να
διδαχθή, αυτή δε όχι.
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Κατόπιν δε απ' αυτό, όπως φαίνεται, πρέπει να σκεφθώμεν ποίον εκ των
δύο είναι η επιστήμη, η αρετή ή άλλο τι από την επιστήμην.
Μένων
Έτσι μου φαίνεται και μένα, ότι τούτο πρέπει κατόπιν να σκεφθώμεν.
Σωκράτης
Λοιπόν τι άλλο ειμπορούμεν να ειπούμεν παρά ότι είναι αγαθόν η αρετή,
και αυτή η υπόθεσις υπάρχει εις ημάς, ότι είναι αγαθόν;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Εάν αφ' ενός μεν είναι αγαθόν και αφ' ετέρου χωρίζεται της επιστήμης,
βεβαίως η αρετή δεν είναι κάποια επιστήμη. Εάν δε πάλιν είναι αγαθόν,
το οποίον να μη περιλαμβάνη η επιστήμη, υποθέτοντες αυτήν ως
επιστήμην, ορθά υποθέτομεν.
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Βεβαίως δε διά της αρετής είμεθα ενάρετοι;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Αφού δε είμεθα ενάρετοι, είμεθα και ωφέλιμοι· διότι όλα τ' αγαθά
είναι ωφέλιμα· δεν είν' έτσι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Και η αρετή λοιπόν είναι ωφέλιμον πράγμα;
Μένων
Εξ όσων είπομεν είναι ανάγκη να είναι.
Σωκράτης
Ας σκεφθώμεν λοιπόν, ένα έκαστον παίρνοντες εξ αρχής, ποία είν'
εκείνα που μας ωφελούν· λέγομεν λοιπόν ότι είναι η υγεία και η
δύναμις και το κάλλος και ο πλούτος· τα τοιαύτα και τα όμοια μ' αυτά
τα λέγομεν ωφέλιμα· ή όχι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Αυτά δε τα ίδια κάποτε και βλάπτουν· ή έχεις αντίθετον γνώμην;
Μένων
Όχι· έτσι νομίζω ότι είναι.
Σωκράτης
Σκέψου· πότε νομίζεις ότι έκαστον απ' αυτά μας ωφελεί και πότε μας
βλάπτει; Όταν βέβαια γίνεται ορθή χρήσις μας ωφελούν, όταν δε όχι μας
βλάπτουν;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ακόμη δε και όσα αναφέρονται εις την ψυχήν ας σκεφθώμεν· δεν είναι η
σωφροσύνη και δικαιοσύνη και ανδρεία και ευμάθεια και μνήμη και
μεγαλοπρέπεια και όλα τα τοιαύτα;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Σκέψου τόρα· ποία εκ τούτων σου φαίνονται ότι δεν είναι επιστήμη,
αλλ' άλλο τι εκτός της επιστήμης, εάν άλλοτε μεν βλάπτουν, άλλοτε δε
ωφελούν; παραδείγματος χάριν η ανδρεία, εάν δεν υπάρχη φρόνησις, δεν
είναι ανδρεία παρά κάπποιο θάρρος, και όταν θαρρή χωρίς σκέψιν (είναι
παράλογος), ο άνθρωπος βλάπτεται, όταν δε είναι με νουν (λογική),
ωφελείται;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Βεβαίως και η σωφροσύνη και η ευμάθεια, όταν είναι λογικαί, και τα
μανθανόμενα και τα καταρτυόμενα (και τα μορφωτικά εν γένει), είναι
ωφέλιμα, τα παράλογα δε είναι βλαβερά;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Όλα λοιπόν ομού της ψυχής τα επιχειρήματα (πράξεις) και τολμήματα, εν
όσω μεν προηγείται η φρόνησις, καταλήγουν εις επιτυχίαν (είναι ευτυχή
εις το τέλος), όταν όμως προηγήται αφροσύνη (παραλογισμός),
καταλήγουν εις το αντίθετον (είναι δυστυχή);
Μένων
Είναι φανερόν.
Σωκράτης
Εάν λοιπόν υπάρχη κάποια αρετή εις όσα αναφέρονται εις την ψυχήν και
είναι ανάγκη αυτή να είναι ωφέλιμος (χρήσιμος), πρέπει αυτή να είναι
φρόνησις, αφού βέβαια όσα ανάγονται εις την ψυχήν αυτά καθ' εαυτά δεν
είναι ούτ' ωφέλιμα ούτε βλαβερά, και αφού συμβή μόνον φρόνησις ή
αφροσύνη γίνονται βλαβερά ή ωφέλιμα· επομένως σύμφωνα προς αυτά, εάν
είναι ωφέλιμος η αρετή, πρέπει να είναι φρόνησις.
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Και ως προς τα άλλα βεβαίως, τα οποία τόρα δα ελέγομεν π. χ. τον
πλούτον και τα τοιαύτα, ότι είναι άλλοτε μεν αγαθά, άλλοτε δε
βλαβερά, δεν είναι άρα γε, όπως και πρότερον συμβαίνει με την ψυχήν —
όταν δηλονότι προηγείτο η φρόνησις έκανε ωφέλιμα τα της ψυχής, όταν
δε η αφροσύνη βλαβερά — έτσι και δι' αυτά, όταν ορθώς τα
μεταχειρίζεται και προηγήται (η φρόνησις), να τα καθιστά ωφέλιμα,
όταν δε μη ορθώς, βλαβερά;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ορθώς βεβαίως προηγείται η μετά φρονήσεως, εσφαλμένως δε η άνευ
φρονήσεως;
Μένων
Έτσι είναι.
Σωκράτης
Εν συντόμω λοιπόν δυνάμεθα να είπωμεν περί όλων, ότι διά τον άνθρωπον
τα πάντα εξαρτώνται από την ψυχήν (όλα έχουν κρεμασθή εις την ψυχήν),
όλα δε τα της ψυχής εις την φρόνησιν, εάν βέβαια πρέπει να είναι
αγαθά· και συμφώνως προς ταύτα φρόνησις ήθελεν είσθαι το ωφέλιμον·
λέγομεν δε ότι η αρετή είναι ωφέλιμος;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Λέγομεν λοιπόν ότι σύμπασα η αρετή ή έν μέρος αυτής είναι φρόνησις;
Μένων
Μου φαίνεται ότι καλώς λέγονται τα λεγόμενα, Σωκράτη.
Σωκράτης
Εάν δε πράγματι αυτά είναι έτσι, δεν θα υπήρχον εκ φύσεως οι
ενάρετοι.
Μένων
Δεν μου φαίνεται να υπάρχουν εκ φύσεως οι ενάρετοι.
Σωκράτης
Ειμπορεί δε και τούτο ακόμη να λεχθή· εάν μεταξύ μας εκείνοι οι οποίοι
θα εγνώριζον τους εκ φύσεως αγαθούς νέους, τους οποίους
παραλαμβάνοντες, αφού μας τους έδειχναν, θα τους εφυλάττομεν μέσα εις
ακρόπολιν, πολύ περισσότερον λογαριάζοντες (εκτιμώντες) αυτούς παρά
τον χρυσόν, διά να μη τους διαφθείρη κανείς, και μόλις εγίνοντο
ενήλικοι, να καθίσταντο χρήσιμοι εις τας πόλεις.
Μένων
Βεβαίως θα ήτο πρέπον, Σωκράτη.
Σωκράτης
Αφού λοιπόν οι ενάρετοι δεν γεννώνται εκ φύσεως, θα γίνωνται άρα με
την μάθησιν (διά της διδασκαλίας);
Μένων
Μου φαίνεται ότι είνε απαραίτητον, Σωκράτη· άλλως είναι και φανερόν,
κατά την υπόθεσιν βεβαίως ότι, εάν η αρετή είναι επιστήμη, δύναται να
διδαχθή.
Σωκράτης
Ίσως μα τον Δία· αλλά μήπως και αυτό δεν το είχομεν ειπή καλά;
Μένων
Προ ολίγου μου εφαίνετο ότι καλά το παρεδέχθημεν.
Σωκράτης
Και όμως δεν πρέπει μόνον προ ολίγου να φαίνεται και να γίνεται
παραδεκτόν ό,τι λέγεται καλώς, αλλά και τόρα και έπειτα, εάν πράγματι
είναι κάτι υγιές.
Μένων
Μα εις τι λοιπόν αποβλέπεις, ώστε να στενοχωρήσαι και ν' αμφιβάλλης
εάν η αρετή δεν είναι επιστήμη;
Σωκράτης
Εγώ θα σου ειπώ, Μένων, ότι το να ειμπορή να διδαχθή, εάν βεβαίως
είναι επιστήμη, δεν έχω εναντίαν γνώμην ότι δεν λέγεται καλώς· ότι δε
δεν είναι επιστήμη σκέψου εάν σου φαίνωμαι ότι δικαίως (ευλόγως)
αμφιβάλλω (απιστώ)· διότι ειπέ μου αυτό· εάν ειμπορή να διδαχθή
οτιδήποτε πράγμα, όχι μόνον η αρετή, δεν είναι ανάγκη να υπάρχουν και
διδάσκαλοι και μαθηταί αυτού;
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εκείνο δε, του οποίου ούτε διδάσκαλοι ούτε μαθηταί ειμπορούν να
είναι, υποθέτομεν, όπως και πράγματι συμπεραίνομεν, ότι δεν δύναται
να διδαχθή;
Μένων
Βεβαίως· αλλά δεν σου φαίνεται, ότι υπάρχουν διδάσκαλοι της αρετής;
Σωκράτης
Εξετάζων πολλάκις, εάν πράγματι υπάρχουν διδάσκαλοι αυτής, και
πράττων τα πάντα, δεν δύναμαι να εύρω, αν και μεταξύ των πολλών άλλων
εξετάζω και δι' εκείνους τους οποίους νομίζω ότι είνε εμπειρότατοι
αυτού του πράγματος. Και τόρα βεβαίως διά καλήν σύμπτωσιν έτυχε,
Μένων, να κάθηται εδώ κοντά μας ο Άνυτος, εις τον οποίον ας
μεταδώσωμεν την συζήτησίν μας· και ευλόγως θα τον καταστήσωμεν
κοινωνόν της συζητήσεώς μας. Διότι ο Άνυτος πρώτον μεν είναι παιδί
πλουσίου και σοφού πατρός, του Ανθεμίωνος, ο οποίος έγεινε πλούσιος
όχι έτσι τυχαίως ουδέ του τάδωκε κανείς — όπως προ ολίγου ακόμη ο
Ισμηνίας ο Θηβαίος, ο οποίος έχει πάρει τα χρήματα του Πολυκράτους —
αλλά τα εκέρδισε με την σοφίαν του (φρόνησιν) και την επιμέλειάν του,
εκτός δε τούτου δεν φαίνεται ούτε υπερήφανος πολίτης ούτε φουσκωμένος
και βαρετός αλλά κόσμιος και ειλικρινής (ευσταλής) άνθρωπος· έπειτα
δε ο δήμος των Αθηναίων τον ανέθρεψε (εμόρφωσε) και τον εξεπαίδευσε
καλά, διά τούτο δε και τον εκλέγουν διά τας μεγίστας αρχάς· είναι
δίκαιον επομένως με τοιούτους να εξετάζης εάν υπάρχουν διδάσκαλοι της
αρετής ή όχι και ποίοι είναι.
— Συ λοιπόν, Άνυτε, συζήτησε μαζί μου και με τον ξένον σου (φίλον σου) αυτόν τον Μένωνα περί του πράγματος αυτού, ποίοι δηλαδή είναι διδάσκαλοι· σκέψου δε ως εξής· εάν ηθέλαμεν ο Μένων αυτός να γίνη καλός ιατρός εις ποίους διδασκάλους θα τον εστέλλαμεν; εις τους ιατρούς βέβαια;
Άνυτος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Και αν ηθέλαμεν να γίνη καλός παπουτσής (σκυτοτόμος), δεν θα τον
εστέλλαμεν στους σκυτοτόμους ·
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Και διά τάλλα επαγγέλματα το ίδιον δεν θα εκάναμεν;
Άνυτος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ειπέ μου δε πάλιν και αυτό δι' αυτά με τον ίδιον τρόπον λέγοντες ότι
τον στέλλομεν εις τους ιατρούς, ομολογούμεν ότι καλά εκάμαμεν αφού
θέλομεν να γίνη ιατρός· όταν δε λέγωμεν τούτο, εννοούμεν ότι τότε θα
ήμεθα φρόνιμοι, εάν τον εστέλλαμεν εις τους ειδικούς τους έχοντας
αυτό ως επάγγελμα παρά εις τους μη έχοντας και εις εκείνους που
πληρώνονται δι' αυτήν την διδασκαλίαν των δι' όσους θέλουν να
πηγαίνουν και να μανθάνουν. Αν ελαμβάναμεν λοιπόν αυτά υπ' όψιν μας,
δεν θα τον εστέλλαμεν καλά;
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Και περί της αυλητικής και περί των άλλων λοιπόν τα ίδια; διότι πολλή
ανοησία θα ήτο βεβαίως δι' εκείνους οι οποίοι θέλουν να κάμουν ένα
αυλητήν, να μη θέλουν να τον στέλλουν εις εκείνους που υπόσχονται
(επαγγέλλονται) να τους διδάξουν την τέχνην και μισθοδοτούνται, να
ενοχλή (σκοτίζη) δε άλλους επιμένων να μάθη παρ' εκείνων, οι οποίοι
ούτε επιτηδεύονται ότι είναι διδάσκαλοι ούτε και υπάρχει κανένας
μαθητής των διά τέτοιο μάθημα, το οποίον ημείς έχομεν την αξίωσιν να
μανθάνωμεν παρ' εκείνων προς τους οποίους τον στέλλομεν. Δεν σου
φαίνεται παράλογον;
Άνυτος
Ναι μα τον Δία, έτσι μου φαίνεται, συγχρόνως δε και αμάθεια.
Σωκράτης
Καλά λέγεις. Τόρα σου επιτρέπεται να συσκέπτεσαι μαζί μου διά τούτον
εδώ τον Μένωνα. Διότι ούτος, Άνυτε, προ πολλού μου λέγει, ότι
επιθυμεί την σοφίαν εκείνην και αρετήν, με την οποίαν οι άνθρωποι και
τας πόλεις και τας οικίας καλώς διοικούν και τους γονείς αυτών καλώς
περιποιούνται και πολίτας και ξένους γνωρίζουν να υποδεχθούν και να
αποπέμψουν όπως αξίζει εις αγαθόν άνδρα. Διά την αρετήν λοιπόν αυτήν
σκέψου πού πρέπει να τον στείλωμεν διά να τον στείλωμεν ορθώς. Ή
είναι φανερόν, κατά την ομιλίαν μας τόρα δα, ότι θα τον στείλωμεν εις
εκείνους οι οποίοι υπόσχονται ότι είναι διδάσκαλοι της αρετής και
ομολογούν ότι αυτοί είναι γνωστοί μεταξύ των Ελλήνων δι' εκείνον που
θέλει να μάθη, και οι οποίοι ορίζουν και εισπράττουν μισθόν
(μισθοδοτούνται από δίδακτρα);
Άνυτος
Και ποίοι λέγεις ότι είναι αυτοί, Σωκράτη;
Σωκράτης
Βεβαίως και συ το γνωρίζεις, ότι είναι εκείνοι τους οποίους ο κόσμος
ονομάζει σοφιστάς.
Άνυτος
Μα τον Ηρακλέα, ευφήμει, ω Σώκρατες· είθε να μη καταλάβη κανένα
τέτοια τρέλλα μήτε εκ των συγγενών μήτε εκ των φίλων μήτε εκ των
γνωστών, μήτε εντόπιον μήτε ξένον, ώστε αφού τους πλησιάση να
διαφθαρή, αφού αυτοί είναι φανερά λώβα και διαφθορά εκείνων που τους
πλησιάζουν.
Σωκράτης
Τι λέγεις, Άνυτε; Αυτοί λοιπόν, οι οποίοι καυχώνται ότι μόνοι αυτοί
γνωρίζουν να ευεργετούν, τόσον πολύ διαφέρουν από τους άλλους, ώστε
όχι μόνον δεν ωφελούν, όπως οι άλλοι, ό,τι ήθελε τους παραδώση
κανείς, αλλά και τουναντίον διαφθείρουν; και δι' αυτό έχουν και την
αξίωσιν ακόμη να παίρνουν χρήματα; εγώ τουλάχιστον δεν ειξεύρω πώς να
σε πιστεύσω· διότι εγνώρισα ένα, τον Πρωταγόραν, ο οποίος εκέρδησε
περισσότερα χρήματα από την σοφίαν αυτήν παρά ο Φειδίας, ο οποίος
ειργάζετο τόσον περιφανώς καλά έργα (ήτο τόσον περιφανής
καλλιτέχνης), και άλλοι δέκα ανδριαντοποιοί· είναι τερατώδες
(παράξενον) ακόμη εκείνο που λέγεις, πώς οι διορθώνοντες τα παλαιά
υποδήματα ή τα φορέματα δεν θα ηδύναντο να κρυφθούν ούτε τριάκοντα
ημέρας, εάν τα έδιδαν οπίσω χειρότερα αφ' ό,τι τα παρέλαβαν, εάν δε
τώκαναν αυτό γρήγορα θ' απέθνησκον από την πείναν, ο Πρωταγόρας δε
ηπάτησε (διέφυγε) όλην την Ελλάδα διαφθείρων εκείνους που τον
επλησίαζαν και τους οποίους εγύριζεν οπίσω χειροτέρους αφ' ό,τι τους
παρελάμβανε περισσότερον από σαράντα χρόνια· διότι νομίζω, ότι αυτός
απέθανε στα εβδομήντα, σαράντα χρόνια δε εξασκούσε το επάγγελμά του,
και καθ' όλον αυτόν τον χρόνον δεν έπαυσέ ποτε από του να ευδοκιμή
(επιτυγχάνη)· και όχι μόνον ο Πρωταγόρας, αλλά και πλείστοι άλλοι,
γεννηθέντες άλλοι μεν προ αυτού άλλοι δε και τόρα ακόμη υπάρχοντες.
Ποίον λοιπόν εκ των δύο να είπωμεν, Άνυτε, κατά την ομιλίαν σου· ότι
εν γνώσει αυτοί απατούν και διαφθείρουν τους νέους ή έχουν και οι
ίδιοι διαφθαρή; και να υποθέσωμεν ότι τόσον πολύ μαίνονται αυτοί,
τους οποίους μερικοί λέγουν, ότι είναι σοφώτατοι μεταξύ των ανθρώπων;
Άνυτος
Αυτοί δεν είναι καθόλου τρελλοί, Σωκράτη, αλλά πολύ περισσότερον
τρελλοί είναι όσοι τους πληρώνουν και απ' αυτούς πιο πολύ ακόμη είναι
εκείνοι που τους το επιτρέπουν, οι συγγενείς, και απ' αυτούς όλους
πλέον μαινόμεναι είναι αι Πόλεις που τους αφήνουν να έρχωνται και δεν
τους διώχνουν είτε ξένοι είναι οι τοιούτοι είτε πολίται.
Σωκράτης
Ποίον εκ των δύο, Άνυτε· σ' έχει αδικήσει κανείς από τους σοφιστάς, ή
εσύ έτσι εξ εαυτού είσαι εναντίον των;
Άνυτος
Μα τον Δία, ποτέ μου δεν έχω πλησιάσει κανένα απ' αυτούς εγώ, ουδ'
άλλον κανένα θ' άφηνα από τους ιδικούς μου.
Σωκράτης
Δεν γνωρίζεις λοιπόν τίποτε δι' αυτούς τους ανθρώπους;
Άνυτος
Και ήτο δυνατόν;
Σωκράτης
Πώς λοιπόν, ω δαιμόνιε (ευλογημένε), ειμπορείς να γνωρίζης περί του
πράγματος εκείνου, εάν είναι αγαθόν ή φαύλον, περί του οποίου δεν
γνωρίζεις τίποτε;
Άνυτος
Ευκόλως. Διότι ξεύρω ποίοι είναι είτε τους γνωρίζω είτε όχι.
Σωκράτης
Ίσως είσαι μάντις, Άνυτε, διότι άλλως απορώ πώς να εξηγήσω την περί
τούτων γνώσιν σου. Βεβαίως όμως δεν εξετάζαμεν εκείνους εις τους
οποίους αν επήγαινεν ο Μένων ήθελε γίνη χειρότερος· διότι αυτοί, αφού
το θέλεις, ας είναι οι σοφισταί· αλλά εκείνους λέγε μας τόρα, και τον
πατρικόν σου αυτόν φίλον ευεργέτησε, εις τους οποίους ειμπορεί να
υπάγη εις τόσον μεγάλην πόλιν, ώστε διά την αρετήν, την οποίαν εγώ
έλεγον, να γίνη αξιόλογος.
Άνυτος
Πώς συ δεν του το είπες;
Σωκράτης
Αλλ' εκείνους τους οποίους ενόμιζα ότι είναι διδάσκαλοι τούτων, εγώ
τους είπον, αλλά συ, όπως μου λέγεις, δεν λέγω τίποτε. Και πιθανόν να
λέγης κάτι (ορθόν), αλλά τόρα λέγε του συ εις ποίους Αθηναίους
ειμπορεί να υπάγη· λέγε οποιουδήποτε θέλεις τ' όνομα.
Άνυτος
Τι ανάγκη ν' ακούση όνομα ενός ανθρώπου, αφού, οιονδήποτε εκ των
Αθηναίων αν ήθελε συναντήσει, δεν υπάρχει κανείς που να μη τον κάμη
καλύτερον αφ' ό,τι οι σοφισταί, εάν βεβαίως θέλη να πεισθή.
Σωκράτης
Ποίον δε εκ των δύο· αυτοί οι καλοί και αγαθοί άνθρωποι τυχαίως
έγιναν τοιούτοι, μη διδαχθέντες παρ' ουδενός, ειμπορούν όμως να
διδάσκουν και άλλους, ακριβώς εκείνα τα οποία δεν έμαθαν;
Άνυτος
Βεβαίως εγώ νομίζω, ότι και αυτοί έμαθαν εκ των προτέρων οι οποίοι
ήσαν καλοί και αγαθοί· ή δεν σου φαίνεται, ότι έχουν γεννηθή πολλοί
και αγαθοί εις ταύτην την πόλιν;
Σωκράτης
Βεβαίως, Άνυτε, μου φαίνεται ότι ενταύθα και υπάρχουν αγαθοί εις τα
πολιτικά, και ότι έχουν υπάρξει ακόμη ουχί κατώτεροι αφ' ό,τι
υπάρχουν αλλά μήπως έχουν γίνη και διδάσκαλοι αγαθοί της αρετής των;
Διότι τούτο έτυχε να είναι το θέμα της ομιλίας μας· όχι αν υπάρχουν ή
ουχί άνδρες αγαθοί ενταύθα, ουδ' αν εγεννήθησαν πρωτήτερα, αλλ' αν
ειμπορή να διδαχθή η αρετή προ πολλού σκεπτόμεθα. Τούτο δε
εξετάζοντες ερευνώμεν το εξής· άρα γε οι αγαθοί άνδρες και εκ των νυν
και εκ των προγενεστέρων ταύτην την αρετήν, διά της οποίας αυτοί ήσαν
αγαθοί, εγνώριζαν να την παραδώσουν και εις άλλον, ή δεν είναι
δυνατόν να παραδοθή τούτο εις τον άνθρωπον ουδέ παραλαμβάνεται από
τον ένα εις τον άλλον ακριβώς αυτό είναι που συζητούμεν προ πολλού
εγώ και ο Μένων. Από τα λόγια σου λοιπόν σκέψου ως εξής· Ο
Θεμιστοκλής δεν ήθελες ομολογήσει ότι υπήρξεν ανήρ αγαθός;
Άνυτος
Μάλιστα και μάλιστα υπέρ πάντας.
Σωκράτης
Επομένως και διδάσκαλος αγαθός, εάν βεβαίως υπήρξε ποτέ κανείς
διδάσκαλος της αρετής του, ήτο και αυτός;
Άνυτος
Έτσι νομίζω, εάν βεβαίως ήθελε.
Σωκράτης
Αλλά φαντάζεσαι, ότι δεν ηθέλησε και άλλοι να είναι καλοί και αγαθοί
και μάλιστα ο υιός του; ή νομίζεις, ότι τον εφθόνησε και επίτηδες δεν
του παρέδωσε την αρετήν, διά της οποίας αυτός ήτο αγαθός; ή δεν έχεις
ακούσει, ότι ο Θεμιστοκλής τον υιόν του Κλεόφαντον εδίδαξεν αγαθόν
ιππέα; διότι εκρατιέτο πάνω στ' άλογο ιστάμενος ορθός και ηκόντιζεν
ακόμη ορθός από το άλογο και πολλά άλλα ακόμη και θαυμαστά έκανε, τα
οποία εκείνος τον εδίδαξε, και τον έκαμε σοφόν από όσα εξηρτώντο από
διδασκάλους αγαθούς. Ή ταύτα δεν έχεις ακούσει από τους
γεροντοτέρους;
Άνυτος
Έχω ακούσει.
Σωκράτης
Δεν θα ηδύνατο λοιπόν κανείς να κατηγορήση την φύσιν του παιδιού του
ότι είναι κακή.
Άνυτος
Ίσως βέβαια.
Σωκράτης
Αλλά τι συμβαίνει λοιπόν; Ότι ο Κλεόφαντος ο υιός του Θεμιστοκλέους
έγινε άνθρωπος αγαθός, καθώς ακριβώς ο πατήρ του, έχεις ακούσει έως
τόρα από κανένα νεώτερον ή γεροντότερον;
Άνυτος
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Έτσι λοιπόν να υποθέσωμεν ότι αυτός ήθελε να εκπαιδεύση τον υιόν του,
με την σοφίαν όμως εκείνην, την οποίαν αυτός είχε, τίποτε από τα περί
αυτόν δεν ήθελε να κάμη καλύτερον, αν βέβαια η αρετή ηδύνατο να
διδαχθή;
Άνυτος
Μα τον Δία, ίσως όχι.
Σωκράτης
Ούτος λοιπόν είναι διά σε τοιούτος διδάσκαλος αρετής, τον οποίον και
συ ομολογείς ως τον άριστον εκ των προγενεστέρων; Αλλ' ας εξετάσωμεν
τώρα άλλον, τον Αριστείδην τον υιόν του Λυσιμάχου· ή δεν ομολογείς
ότι αυτός υπήρξεν αγαθός;
Άνυτος
Εγώ τουλάχιστον ομολογώ.
Σωκράτης
Και αυτός λοιπόν, εφ' όσον εξηρτάτο από τους διδασκάλους, κάλλιστα
εξεπαίδευσε μεταξύ των Αθηναίων τον υιόν του Λυσίμαχον αλλά νομίζεις,
ότι τον έκαμε καλύτερον άνθρωπον οπωσδήποτε; διότι με τούτον
συγγενεύεις και βλέπεις ποίος είναι· εάν δε θέλης (να λάβωμεν) τον
Περικλέα, τον τόσον μεγαλοπρεπώς σοφόν άνδρα, γνωρίζεις ότι
εξεπαίδευσε δύο υιούς, τον Πάραλον και τον Ξάνθιππον;
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Τούτους λοιπόν, καθώς και συ γνωρίζεις, εδίδαξε να μη είναι κατώτεροι
ιππείς από κανένα μεταξύ των Αθηναίων και εις την μουσικήν και
αγωνιστικήν και εις όλα τ' άλλα εμόρφωσε, όσα εξαρτώνται από την
τέχνην· δεν ήθελε λοιπόν να τους κάμη αγαθούς; Νομίζω ότι ήθελεν,
αλλ' ίσως δεν ήτο διδακτόν (το πράγμα). Ίνα δε μη νομίσης ότι είναι
ολίγοι και οι χειρότεροι εκ των Αθηναίων που δεν ηδυνήθησαν να
μορφωθούν, ενθυμήσου ότι και ο Θουκυδίδης πάλιν ανέθρεψε δύο υιούς,
τον Μελησίαν και τον Στέφανον, και τους εξεπαίδευσε καθ' όλα τα άλλα
καλώς, επάλαισαν δε ούτοι και κάλλιστα μεταξύ των Αθηναίων διότι τον
μεν είχε δώσει εις τον Ξανθίαν τον δε εις τον Εύδωρον, καθόσον ούτοι
εφαίνοντο ότι παλαίουν άριστα εκ των συγχρόνων· ή μήπως δεν
ενθυμείσαι;
Άνυτος
Εξ ακοής βέβαια.
Σωκράτης
Είναι λοιπόν φανερόν, ότι αυτός δεν θα εδίδασκέ ποτε τα παιδιά του
εκείνο διά το οποίον έπρεπε να ξοδευθή· διά να τους μάθη δε εκείνο
διά το οποίον δεν έπρεπε να ξοδευθή διά να κάμη άνδρας αγαθούς, αυτό
δεν τους το εδίδαξεν, εάν ειμπορούσε βέβαια να διδαχθή; Μήπως ο
Θουκυδίδης ήτο κακός και δεν είχε πλείστους φίλους μεταξύ των
συμμάχων και των Αθηναίων; Αλλά και από μεγάλο σπίτι ήτο και μεγάλην
δύναμιν είχεν εις την πόλιν και μεταξύ των άλλων Ελλήνων, ώστε αν
αυτό (το να τους κάμη αγαθούς) εδιδάσκετο, θα ηδύνατο να ανακαλύψη
εκείνον, ο οποίος έμελλε να κάμη αγαθούς τους υιούς του, είτε από
τους συμπολίτας του είτε από τους ξένους κανένα, αφού αυτός δεν
ευκαιρούσε ένεκα των φροντίδων της πόλεως. Αλλ' ίσως, φίλε Άνυτε, δεν
ήτο διδακτή η αρετή.