Primus Agenoridum cedentia terga videre

Æneadis dederat Fabius: Romana parentem

Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,

Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis,

5

Exspectanda viri fata, optandumque sub armis

Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,

Nequidquam sese Latium sperare cruorem.

Jam vero concors miles, signisque relatis

Indivisus honos, iterumque et rursus eidem

10

Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum

Angebant curis. Lentando fervida bella

Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus

Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi

Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque

15

Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.

Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,

Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis,

Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla

(Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore

20

Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.

His super, internæ labes, et civica vulnus

Invidia augebant: lævus conatibus Hannon

Ductoris, non ulla domo submittere Patres

Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.

25

Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem

Ad spes armorum, et furialia vota reducit

Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris.

Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam

Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:

30

«Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat

Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.

Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.

Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos

Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.

35

Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda

Prælia: ne desit fatis ad signa movenda.

Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.

Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»

Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,

40

«Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari:

Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem

Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis,

Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.

Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi

45

Obtegitur densa caligine mersa vetustas,

Cur Sarrana dicent Œnotri numina templo,

Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ.

Sed pressis stringam revocatam ab origine famam

Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.»

50

Iliaco postquam deserta est hospite Dido,

Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram

Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem

Certa necis, profugi donum exitiale mariti.

Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas,

55

Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis

Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?

Battus Cyrenen molli tum forte fovebat

Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse

Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,

60

Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.

Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,

Servata interea sedes: nec longius uti

His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor

Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat.

65

Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,

Quod se non dederit comitem in suprema sorori:

Donec jactatam laceris (miserabile) velis

Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.

Non cæli, non illa soli, non gnara colentum,

70

Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.

Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo,

Jam regni compos, noto sese ore ferebat.

Qui terræ defixam oculos et multa timentem,

Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli

75

Adtollit, mitique manu intra limina ducit.

Atque ubi jam casus adversorumque pavorem

Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta

Exposcit cura letum infelicis Elissæ.

Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna

80

Incipit, et blandas addit pro tempore voces:

«Nate Dea, solus regni lucisque fuisti

Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille

(Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre

Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit

85

Interdum, stetit interdum, ventosque secuta

Infelix oculis magno clamore vocabat

Ænean, comitemque tuæ se inponere solam

Orabat paterere rati: mox turbida anhelum

Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore

90

Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.

Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli

Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente

Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,

Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.

95

Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque

Deserit, et rursus portus furibunda revisit,

Si qui te referant converso flamine venti.

Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis

Massylæ levitas descendere conpulit artes.

100

Heu sacri vatum errores! dum numina noctis

Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,

Quod vidi decepta nefas! congessit in atram

Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»

Tum sic Æneas dulci repetitus amore:

105

«Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter

Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,

Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,

Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui

Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,

110

Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto

Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.

Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali

Incustodito sævire dedistis amori?»

Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum

115

Inter singultus, labrisque trementibus Anna:

«Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,

Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam,

Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret

Infelix germana tori, furvasque trahebam

120

Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.

Namque asper somno dirus me inpleverat horror,

Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,

Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.

Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,

125

Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni;

Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ

Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ.

Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,

Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»

130

Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem,

Evasit propere in celsam, quam struxerat ante

Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur

Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.

Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,

135

Postquam illum infelix hausit, quo munera primum

Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,

Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ

Narrantem longos se pervigilante labores,

In portus amens rorantia lumina flexit.

140

«Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis

Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,

Et placidi victos ardore admittite manes.

Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum,

Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.

145

Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.

Me quoque fors dulci quondam vir notus amore

Exspectat, curas cupiens æquare priores.»

Hæc dicens ensem media in præcordia adegit,

Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris.

150

Viderunt comites, tristique per atria planctu

Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes.

Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,

Ora manu lacerans, lymphato regia cursu

Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.

155

Ter diro fueram conata incumbere ferro,

Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis.

Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.

Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem

Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»

160

Motus erat, placidumque animum mentemque quietam

Troius in miseram rector susceperat Annam.

Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas

Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis

Illa videbatur. Tacito nox atra sopore

165

Cuncta per et terras et lati stagna profundi

Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu

Has visa in somnis germanæ effundere voces:

«His, soror, in tectis longæ indulgere quieti,

Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes

170

Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis?

Ac nondum nostro infaustos generique soloque

Laomedonteæ noscis telluris alumnos?

Dum cælum rapida stellas vertigine volvet,

Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;

175

Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit.

Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes

Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.

Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum)

Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus

180

Labitur, et leni per valles volvitur amne.

Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.

Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ,

Æternumque Italis numen celebrabere in oris.»

Sic fata in tenuem Phœnissa evanuit auram.

185

Anna novis somno excutitur perterrita visis,

Itque timor totos gelido sudore per artus.

Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,

Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra

Per patulos currit plantis pernicibus agros;

190

Donec arenoso (sic fama) Numicius illam

Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.

Orta dies totum radiis inpleverat orbem,

Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti,

Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,

195

Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur

Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto

Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis

Inter cæruleas visa est residere sorores

Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.

200

Ex illo primis anni celebrata diebus

Per totam Ausoniam venerando numine culta est.

Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas

Hortata est, celeri superum petit æthera curru,

Optatum Latii tandem potura cruorem.

205

Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ

Ductorem gentis nulli conspecta petebat.

Ille, virûm cœtu tum forte remotus ab omni,

Incertos rerum eventus bellique volutans,

Anxia ducebat vigili suspiria voce.

210

Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:

«Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis

Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem?

Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,

Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes

215

Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires.

Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus

Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,

Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.

Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis

220

Misit; ego Œnotris æternum numen in oris

Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.

Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,

Celsus Iapygios qua se Garganus in agros

Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.»

225

Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.

Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis:

«Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum

Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.

Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce

230

Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo

Æquatam gemino simulacri munere Dido.»

Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes:

«Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,

Fatalis Latio miles: placavimus iras

235

Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno

Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces

Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto

Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.

En, numen patrium spondet majora peractis.

240

Vellantur signa, ac Diva ducente petamus

Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»

Dumque Arpos tendunt instincti pectora Pœni,

Subnixus rapto plebeii muneris ostro,

Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ

245

Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.

Atque illi sine luce genus, surdumque parentum

Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro

Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ

Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;

250

Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,

Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,

Quo conservari Latium victore puderet.

Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti

Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem

255

Marcellum, fastis labem suffragia cæca

Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat

Ambitus, et Graio funestior æquore campus.

Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers

Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte

260

Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo

Spectatus ferro, lingua sperabat adire

Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.

Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus,

Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:

265

«Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque

Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,

Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus

Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?

Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes

270

Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari

Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos

Tertius exurit lacrimosis casibus annus?

Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho

Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem,

275

Et Patrum regna et Pœnorum bella resolvet.

Ite alacres, Latia devinctum colla catena

Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»

Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert,

Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto

280

Auriga indocilis totas effundit habenas,

Et præceps trepida pendens in verbera planta

Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,

Ac frena incerto fluitant discordia curru.

Cernebat Paullus (namque huic communia Campus

285

Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro

Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira

Turbati vulgi, signataque mente cicatrix

Undantes ægro frenabat corde dolores.

Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim

290

Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore

Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.

Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis.

Sed genus admotum Superis, summumque per altos

Adtingebat avos cælum: numerare parentem

295

Assaracum retro præstabat Amulius auctor,

Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,

Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:

«Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella

Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;

300

Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira,

Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo

Nequidquam didici casus prænoscere Marte.

Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ,

Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)

305

Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,

Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo

Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens

Audivit Pœnus! jam latis obvia, credo,

Stat campis acies, exspectaturque sub ictu

310

Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis

Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?

Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,

Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum,

Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers,

315

Armorum genus? et stantem super omnia tela

Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti

Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,

Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto

Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,

320

Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto

Invitat patrio, non fidæ mœnibus urbes

Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.

Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero,

Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli

325

Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,

Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»

Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim:

«Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus

In Pœnos, invicte, tuam: nec me unica fallit

330

Cunctandi ratio, qua te grassante senescens

Hannibal obpressum vidit considere bellum.

Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,

Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum,

Et metuit demens, alio ne consule Roma

335

Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;

Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,

Subficit insano sonipes: incedere noctis,

Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus

Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet

340

Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.

Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis

Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo

Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit

Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.

345

Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,

Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor

Assaraci de gente domum, similemve videbit

Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»

Sic tum diversa turbati mente petebant

350

Castra duces: at prædictis jam sederat arvis

Ætolos Pœnus servans ad prælia campos.

Non alias majore virum, majore sub armis

Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.

Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,

355

Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.

Faunigenæ socio bella invasere Sicano

Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,

Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:

Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,

360

Quos celso devexa jugo Junonia sedes

Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;

Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci

Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.

Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum

365

Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco

Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.

Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,

Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur

Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.

370

His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo;

Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.

Non illis solitum crispare hastilia campo,

Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;

Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:

375

Ære caput tecti surgunt super agmina cristis.

At quos ipsius mensis seposta Lyæi

Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,

Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,

Et quos pestifera Pomptini uligine campi,

380

Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro

Liventes cœno per squalida turbidus arva

Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,

Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum

Scævola, cui diræ cælatur laudis honora

385

Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.

Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira

In semet versa, sævitque in imagine virtus.

Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro

Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.

390

Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,

Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,

Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,

Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis

Ducebat simul excitis; Soræque juventus

395

Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,

Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso

Descendens Atina aberat, detritaque bellis

Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.

At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim

400

Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum

Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro

Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma

Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.

Tullius æratas raptabat in agmina turmas,

405

Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.

Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus

Ausoniæ populis ventura in secula civem!

Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,

Inplebit terras voce, et furialia bella

410

Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet

Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.

Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi

Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.

Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens

415

Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum

Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis

Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.

Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,

Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.

420

Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,

Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,

Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus

Dixisti populos magna ditione Sabinos.

Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,

425

Horridus et squamis et equina Curio crista?

Pars belli quam magna venit! non æquore verso

Tam creber fractis albescit fluctus in undis;

Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo

Lunatis acies imitatur Martia peltis,

430

Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.

Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,

Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,

Quique Truentinas servant cum flumine turres,

Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco

435

Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.

Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,

Murice nec Libyco; statque humectata Vomano

Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.

Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto

440

Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe

Exutum formæ volitare per æthera jussit,

Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.

Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,

Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit

445

Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.

Sed non ruricolæ firmarunt robore castra

Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.

Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti

Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,

450

Et lavat ingentem perfundens flumine sacro

Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis

In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,

Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.

Sed pater ingenti medios inlabitur amne

455

Albula, et admota perstringit mœnia ripa.

His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,

Hispellum, et duro monti per saxa recumbens

Narnia, et infestum nebulis humentibus olim

Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo

460

Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis

Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives

Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.

Ductor Piso viros spernaces mortis agebat

Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci

465

Æquabat senium, atque astu superaverat annos.

Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,

Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.

Jamque per Etruscos legio completa maniplos

Rectorem magno spectabat nomine Galbam.

470

Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro

Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.

Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi

Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.

Nec non Argolico dilectum litus Haleso

475

Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.

Adfuit et sacris interpres fulminis alis

Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror

Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas

Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.

480

Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,

Insignis portu, quo non spatiosior alter

Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,

Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.

Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,

485

Et junxit totidem tacito terrore secures:

Hæc altas eboris decoravit honore curules,

Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:

Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.

His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci,

490

Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique

Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta

Haud procul, et sacrum Phœbo Soracte frequentant.

Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino

Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.

495

Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes

Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,

Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.

Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam

Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,

500

Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes

Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.

Sed populis nomen posuit metuentior hospes,

Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas,

Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton.

505

Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,

Urbibus est illis caput, interiorque per udos

Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.

Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi

Sed numero castella valent: conjungitur acer

510

Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.

Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,

Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi

(Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras

Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.

515

Haud ullo levior bellis Vestina juventus

Agmina densavit, venatu dura ferarum:

Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,

Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.

Marrucina simul Frentanis æmula pubes

520

Corfini populos, magnumque Teate trahebat.

Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto

Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ.

Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.

Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum

525

E toto dabat ad bellum Campania tractu,

Ductorum adventu vicinis sedibus Osci

Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum

Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ,

Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque

530

Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre

Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.

Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta

Prole Dicarchea, multo cum milite Graia,

Illic Parthenope, ac Pœno non pervia Nola,

535

Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ:

Sarrastis etiam populos totasque videres

Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues

Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens

Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.

540

Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa

Inarime, non antiqui saxosa Telonis

Insula, nec parvis aberat Calatia muris;

Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:

In primis Capua, heu! rebus servare serenis

545

Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.

Lætos rectoris formabat Scipio bello.

Ille viris pila, et ferro circumdare pectus

Addiderat: leviora domo de more parentum

Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;

550

Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes.

Ipse inter medios venturæ ingentia laudis

Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu

Murales fossas, undosum frangere nando

Indutus thoraca vadum: spectacula tanta

555

Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta

Ilia perfossum, et campi per aperta volantem

Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem

Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.

Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque

560

Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti

Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.

Adfuit et Samnis, nondum vergente favore

Ad Pœnos; sed nec veteri purgatus ab ira.

Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique

565

Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent,

Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve

Obscura incultis Herdonia misit ab agris.

Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus

Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes

570

Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.

Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque

Avertunt fluvio, somnique labore parantur.

Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes,

Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.

575

Parebat legio audaci permissa Cethego,

Cui socias vires, atque indiscreta maniplis

Arma recensebant; nunc sese ostendere miles

Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto

Misit, et exhaustæ mox Pœno Marte Cerillæ,

580

Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt

Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.

Ille et pugnacis laudavit tela Salerni

Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes

Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.

585

Ipse, humero exsertus gentili more parentum,

Difficili gaudebat equo, roburque juventæ

Flexi cornipedis duro exercebat in ore.

Vos etiam adcisæ desolatæque virorum

Eridani gentes, nullo adtendente Deorum

590

Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.

Certavit Mutinæ quassata Placentia bello:

Mantua mittenda certavit pube Cremonæ,

Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu

Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.

595

Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers

Arva coronantem nutrire Faventia pinum.

Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi,

Et quondam Teucris comes in Laurentia bella

Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.

600

Quique gravi remo, limosis segniter undis,

Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.

Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti

Euganea, profugique sacris Antenoris oris.

Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.

605

Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni

In decus Hannibalis duros misere nepotes.

Maxima tot populis rector fiducia Brutus

Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.

Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,

610

Et sine tristitia virtus: non ille rigoris

Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,

Nec famam lævo quærebat limite vitæ.

Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ

Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.

615

Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum,

Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.

Ignosset, quamvis avido committere pugnam,

Varroni, quicumque simul tot tela videret.

Tantis agminibus Rhœteo litore quondam

620

Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ,

Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.

Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ,

Defigunt diro signa infelicia vallo.

Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,

625

Cessarunt Superi vicinas prodere clades.

Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,

Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ,

Nutantique ruens prostravit vertice silvas

Garganus, fundoque imo mugivit anhelans

630

Aufidus, et magno late distantia ponto

Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.

Quæsivit Calaber, subducta luce repente

Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:

Obseditque frequens castrorum limina bubo.

635

Nec densæ trepidis apium se involvere nubes

Cessarunt aquilis: non unus crine corusco

Regnorum eversor rubuit letale cometes.

Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti

Inrupere feræ, raptique ante ora paventum

640

Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.

Ludificante etiam terroris imagine somnos,

Gallorum visi bustis erumpere manes:

Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ

Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen

645

Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta

Effigie patris large fluxere Quirini.

Major et horrificis sese extulit Allia ripis.

Non Alpes sedere loco, non nocte dieve

Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.

650

Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ

In Latium venere faces, ruptusque fragore

Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.

Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes

Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis

655

Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex.

Ecce inter medios belli præsagus, et ore

Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet

Miles castra feris, et anhelat clade futura.

Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis

660

Deficiunt campi; video per densa volantem

Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos

Arma virum super atque artus et signa trahentem.

Turbinibus furit insanis, et prælia ventus

Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi

665

Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris

Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu

Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.

Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum

Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans

670

Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.

Gestat Agenoreus nostro de more secures

Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.

In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.

O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?

675

Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro

Metitur Latias victrix Carthago ruinas.