Interea trepidis Fabius spes unica rebus:

Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps

Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum

Bellator senio jam castra movebat in hostem.

5

Sed mens humana major, nec tela, nec enses,

Nec fortes spectabat equos: tot millia contra

Pœnorum invictumque ducem, tot in agmina solus

Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.

Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,

10

Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,

Ultima Dardanii transisset nominis ætas.

Ille modum Superis in Punica castra favoris

Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella

Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille

15

Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit.

Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ

Et fluxas Latii res, majorumque labores,

Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,

Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.

20

At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto

Dictatore vigent, raptim mutata Latinis

Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,

Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis

Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas

25

Hannibali putet esse parem: fervore carentes

Angebant anni, fraudique inaperta senectus.

Ocius adcitum captivo ex agmine poscit

Progeniem ritusque ducis dextræque labores.

Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,

30

Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora

Ticini juvenem ripis, fususque ruentis

Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.

Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:

«Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi

35

In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;

Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,

Terrarum imperium Carthaginis arce videres.

Non ego te longa serie per singula ducam:

Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.

40

Veientum populi violata pace negabant

Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat

Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.

Delectus vetiti; privataque castra Penates

Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una

45

Patricius junctis exercitus ibat in armis.

Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,

Uno non pavidus rexisses bella magistro.

Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci

Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,

50

Maximaque Herculei mugivit numinis ara.

Invasere hostem; numerarique aspera virtus

Haud est passa viros, et plures milite cædes.

Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim

Dispersi subiere, vicis meritique labore

55

Æquato: nulli quisquam virtute secundus,

Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.

Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum

Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,

Qui Fabia gente incolumi deforme putabat

60

Publica bella geri, pariter cecidere Deorum

Invidia, subitis circumvenientibus armis.

Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,

Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus

Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque

65

Providus, et cauta sollertia tecta quiete.

Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,

Foderis in pugna velocius ilia planta

Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»

Quem cernens avidum leti post talia Pœnus,

70

«Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,

Et captiva paras moriendo evadere vincla.

Vivendum est: arta serventur colla catena.»

Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.

At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras

75

Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu

Femineus matres graditur chorus; ordine longo

Junoni pallam conceptaque vota dicabant.

«Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;

Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba

80

Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo

Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.

Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,

Interea velamen erit: si pellere nostris

Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro

85

Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.»

Nec non et proprio venerantur Pallada dono,

Phœbumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.

Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum

Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.

90

Dum Roma antiquos templis indicit honores,

Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte

Bellandi, lento similis, præcluserat omnes

Fortunæque hostique vias: discedere signis

Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra

95

Imperii, Romane, caput, parere docebat.

Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis

Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,

Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis

Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur,

100

Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat:

Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum

Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras

Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,

Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis,

105

Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.

En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis

Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem

Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi

Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,

110

Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.

Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso

Creverit; et titulis libeat cur figere nostris

Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster

Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.

115

Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.»

Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,

Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem,

Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta

Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ.

120

Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis

Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,

Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.

Cassarum sedet irarum spectator, et alti

Celsus colle jugi domat exsultantia corda,

125

Infractasque minas dilato Marte fatigat

Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra

Munitis pastor stabulis per ovilia clusum

Inpavidus somni servat pecus; effera sævit,

Atque inpasta truces ululatus turba luporum

130

Exercet, morsuque quatit restantia claustra.

Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo

Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit

Conditus occulta, si præcipitare sequentem,

Atque inopinata detur circumdare fraude;

135

Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris

Furta viæ, retroque abitum fictosque timores

Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta

Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem.

Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora,

140

Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.

Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,

Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.

Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis,

Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans

145

Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.

Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ:

«Obvia si primus nobis hic tela tulisset,

Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli

Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis

150

Sanguinea pontum turbasset decolor unda?

Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,

Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,

Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»

Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem

155

Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,

Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.

Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,

Campanas remeat notus populator in oras.

Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,

160

(Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)

Addunt frugiferis inimica incendia ramis.

Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,

Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri

Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites

165

Nulli dant prælis nomen præferre Falernis.

Massica sulcabat meliore Falernus in ævo

Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras

Nondum uva virides nudo texebat in arvo;

Pocula nec norant succis mulcere Lyæi,

170

Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.

Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes

Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum;

Nec pigitum parvosque lares humilisque subire

Limina cælicolam tecti: cepere volentem

175

Fumosi postes, et ritu pauperis ævi

Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes

Advenisse Deum; sed enim de more parentum

Grato cursabat studio, instabatque senectæ,

Donec opes festas puris nunc poma canistris

180

Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis

Rorantes humore dapes: tum lacte favisque

Distinxit dulces epulas, nulloque cruore

Polluta castus mensa cerealia dona

Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem

185

Undique, et in mediam jecit libamina flammam.

Deesse tuos latices, hac sedulitate senili

Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)

Fagina pampineo spumarunt pocula succo,

Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti

190

Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata

Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.

«En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim

Viticolæ nomen pervulgatura Falerni,

Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem

195

Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,

Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit

Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,

Festas Nysæo redimivit palmite mensas.

Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori,

200

Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,

Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo

Tempora quassatus grates et præmia digna

Vix intellectis conaris reddere verbis,

Donec composuit luctantia lumina Somnus,

205

Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo

Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo,

Uviferis late florebat Massicus arvis,

Miratus nemora, et lucentes sole racemos.

Id monti decus, atque ex illo tempore dives

210

Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,

Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.

Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat

Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,

Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris

215

Ausoniis vota, et pugnandi prava libido

Gliscebat; proni decurrere monte parabant.

Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina

Concessum castra, et geminos domitare furores.

«Fervida si nobis corda, abruptumque putassent

220

Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,

Turbari facilem mentem; non ultima rerum,

Et deplorati mandassent Martis habenas.

Stat pensata diu belli sententia; vincam

Servare invitos, urgentesque ultima fata.

225

Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.

Si lucis piget, et supremis esse cupido est

Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali

Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ

Insignem fecisse locum; revocandus ab atris

230

Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi

Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.

«An nondum præceps vicinaque fata videtis?

Una, ut debellet, satis est victoria Pœno.

State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus

235

Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta

Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est

Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis

Omnes jam portis in campum effuderit hora.

Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes

240

Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.

Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo

Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque

Destituat tumidos subducto flamine ventus,

In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni

245

Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto

Artior est nullo Tyriis certamine! quantum

Detritum est famæ! quin inter cetera nostra

Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis

Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem

250

Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!

Interea, exclusa majoris sorte pericli,

Me solum, quæso, toti me opponite bello.»

His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.

Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis

255

Neptunus, totumque videt, totique videtur

Regnator ponto, sævi fera murmura venti

Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;

Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,

Languentes tacito lucent in litore fluctus.

260

Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno

Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti

Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;

Massicus uviferis addebat nomina glebis.

Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas

265

In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,

Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,

Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.

Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat

Dictator sævire dolos: at non vacat ægre

270

Invidiam gladios inter lituosque timere,

Et dubia morsus famæ depellere pugna;

Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo

Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum,

Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles

275

Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.

Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant

A tergo rupes; undosis squalida terris

Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum

Poscebat regio; septos sed fraude locorum

280

Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti,

Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.

Cuncta per et terras et lati stagna profundi

Condiderat somnus, positoque labore dierum,

Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.

285

At non Sidonium curis flagrantia corda

Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant

Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili

Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,

Qua super instratos projectus gramine campi

290

Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris

Fert gressus vicina citos; nec degener ille

Belligeri ritus, taurino membra jacebat

Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.

Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,

295

Et dira e summa pendebat cuspide cassis:

At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,

Et telum Baliare simul tellure quiescunt.

Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;

Et sonipes strato carpebat gramina dorso.

300

Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,

«Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),

Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»

Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos

Incussa revocat castrorum ad munera planta,

305

Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris,

In curas Fabius nos excitat; illa senectus,

Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.

Cernis ut armata circumfundare corona,

Et vallet clausos conlectus miles in orbe.

310

Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro,

Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros

Armenta adsueto belli de more sequuntur.

Cornibus arentes edicam innectere ramos,

Sarmentique leves fronti religare maniplos;

315

Admotus quum fervorem disperserit ignis,

Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,

Et vaga per colles cervice incendia jactent.

Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas

Custos excubias, majoraque nocte timebit.

320

Si cordi consulta (moras extrema recusant),

Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu

Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta

Inter equos, interque viros, interque jacebat

Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,

325

Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens

Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente

Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.

Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta

Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,

330

Iras compesce, atque in lucem prælia differ.

Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus

Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes

Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis

Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,

335

Germanus parat, atque obsessa evellere castra.

Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,

Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris

Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ

Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,

340

Nec notum somno noctes æquare: feroci

Pervigil inservibat equo, fessumque levabat

Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.

At socii renovant tela, arentemque cruorem

Ferro detergent, et dant mucronibus iras.

345

Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi

Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum

Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,

Intentique docent, quæ sint properanda, monentque

Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes

350

Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque

Majores umbræ: rapida jam subdita peste

Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.

Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra

Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ

355

Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex:

Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos

Saxosi scopulos montis lymphata feruntur

Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni

Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.

360

Per juga, per valles errat Vulcania pestis,

Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:

Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,

Fluctibus e mediis sulcator navita ponti

Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris

365

Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,

Vertice Gargani residens incendia pastor.

At facie subita volitantum montibus altis

Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti,

Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari

370

Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.

Cælone exciderint, et magna fulmina dextra

Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis

Fuderit egestas adcenso sulfure flammas

Infelix tellus, media in formidine quærunt.

375

Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis

Pœnus, et in patulos exsultans emicat agros.

Huc tamen usque vigil processerat arte regendi

Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,

Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela

380

Evasisse satis: quin et vestigia pulsi

Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent

Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,

Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa

Et belli summam primasque jubebat habenas,

385

Atque his præformat dictis, fingitque monendo:

«Si factis nondum, Minuci, te cauta probare

Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba

Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.

Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ

390

Juvere, aut densis legio conferta maniplis.

Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.

Dis sine me libare dapem et solennia ferre:

Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,

Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.

395

Interea (crede experto, non fallimus) ægris

Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,

Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro

Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.

Plena tibi castra atque intactus vulnere miles

400

Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde.

Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,

Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga,

Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.

Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.

405

Hæc monuisse satis: sed si compescere corda

Non datur oranti, magno te jure pioque

Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens

Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.

Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo

410

Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus

Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,

Ac totus multo spumabat remige pontus;

Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri

Æquoreæ pelago simul emersere sorores,

415

Ac possessa vident infestis litora proris.

Tum magno perculsa metu Nereia turba,

Adtonitæ propere refluunt ad limina nota,

Teleboum medio surgunt qua regna profundo,

Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro

420

Conditur abrupto Proteus, ac spumea late

Cautibus objectis rejectat cærula vates.

Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)

Per varias lusit formas, et terruit atri

Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,

425

Aut fremuit torvo mutatus membra leone,

«Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente

Pervasit pallor? cur scire futura libido?»

Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu

Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores.

430

Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis

Portendunt? num migrantur Rhœteia regna

In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit

Navita jam portus? patria num sede fugatæ

Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»

435

Tum sic involvens repetita exordia retro

Incipit ambiguus vates, reseratque futura:

«Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida

Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros

Arguta revocans ad roscida pascua canna,

440

Audivit sacræ lentus certamina formæ:

Tum matris currus niveos agitabat olores,

Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.

Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus

Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,

445

Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.

Ast alius nivea comebat fronte capillos,

Purpureos alius vestis religabat amictus,

Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros

Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ

450

«Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis

«Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra

«Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis

«Si mea tela dedi blando medicata veneno,

«Si vester, cælo ac terris qui fœdera sancit,

455

«Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra

«Cypron Idumæas referat de Pallade palmas,

«De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»

«Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat

Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,

460

Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem

Involvi tum comta tamen, pacemque serenis

Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat

Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.

Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,

465

Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden

Post fratris latura toros: postrema nitenti

Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa

Et nemora et penitus frondosis rupibus antra

Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.

470

Nec judex sedisse valet, fessique nitoris

Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.

«Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor,

Atque excisa suo pariter cum judice Troja.

Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,

475

Dardanios Itala posuit tellure Penates.

Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo

Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,

Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.

At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,

480

Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.

Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis

Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;

Damnatoque Deûm quondam per carmina campo

Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.

485

Punica Romuleos quatient mox spicula muros,

Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.

Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit

Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ

Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum

490

Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.

Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.

Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,

Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»

Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,

495

Jam monita et Fabium bellique equitumque magister

Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.

Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem

Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno

Eliceret, dabat interdum simulantia terga.

500

Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi

Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,

Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,

Ducit sinuato captivum ad litora lino.

Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem

505

Invenisse fuga: liceat si vincere, finem

Promitti cladum: sed enim ditione carere

Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas;

Clausurum jam castra ducem, rursusque referri

Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis

510

Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.

Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes

Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.

Tunc indigna fide censent optandaque Pœno,

Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.

515

Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro

Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers

Irarum senior, magnas ne penderet alti

Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.

Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,

520

Partitus socias vires, vicina propinquis

Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta

Non Romana minus servat, quam Punica castra.

Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,

Perdendi simul et pereundi ardebat amore.

525

Quem postquam rapidum vidit procedere castris

Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces

In subitum curas: propere capere arma maniplis

Edicit, vallique tenet munimine turmas

Ausonius: torquet totas in prælia vires

530

Pœnorum ductor, propellitque agmina voce:

«Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.

Non sperata diu plano certamina campo

Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum

Detergete situm ferro, multoque cruore

535

Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.»

Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,

Perlustrans campos oculis, tantoque periclo

Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.

Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,

540

Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca

Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.

Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,

Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis

Æquent imperio, et solem concedere nocti

545

Sciscant inbelles! magna mercede piabunt

Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»

Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:

«Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta

Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque

550

Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum,

Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,

Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.

Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis

Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:

555

Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla

Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.

Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,

Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru

Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,

560

Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent

Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,

Mutassentque solum sceptris Æneia regna,

Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.

Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.

565

Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant

Classica, procursusque viros conliserat acer.

Primus claustra manu portæ dictator et altos

Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.

Non graviore movent venti certamina mole,

570

Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens

Africus: obnixi quum bella furentia torquent,

Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt

Æquor quisque suum; sequitur stridente procella

Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.

575

Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta

Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum

Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque

Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,

Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.

580

Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo

Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente

Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:

Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,

Hausurus clausos conjectis undique telis.

585

Atque hic Dardanius pravo certamine ductor

Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.

Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;

Quum senior, gemino complexus prælia cornu,

Ulteriore ligat Pœnorum terga corona,

590

Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,

Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,

Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ

Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens

Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,

595

Aversumque premit telorum nubibus hostem.

Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,

Rector erat Pylius bellis ætate secunda.

Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen

Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,

600

Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen.

Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,

Et geminas acies superantem vertice Thulim,

Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.

Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,

605

Et Morinum pugnas æris stridore cientem,

Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,

Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,

Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.

Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.

610

Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra

Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,

Inpacto prosternit equo, trepideque levantem

Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,

Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.

615

Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis,

Et campis servat mandatum adfixa cadaver.

Nec non exemplo laudis furiata juventus,

Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello

Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant

620

Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant

Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro

Dum rapit, et molem subducto corpore vitat

Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;

Strage super lapsus socium, qua fibula morsus

625

Loricæ crebro laxata resolverat ictu,

Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,

Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.

Heu sortem necis! evasit Garamantica tela

Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus

630

Occideret, telo non in sua vulnera misso.

Volvitur exanimis, turpatque decora juventa

Ora novus pallor; membris dimissa solutis

Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.

Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum

635

Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,

Eoa tumidus pharetrati militis ala,

Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim

Casside, et aurato fulgebat gemma monili.

Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda

640

Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.

Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen

Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.

Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen

Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem, 645

Nunc dexter levibus flexo per devia gyris

Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam

Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.

Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento

Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo,

650

Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus

Uventi ferrum admovit tepefacta palato.

At Brutus, diro casu turbatus amici,

Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos

Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat

655

Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram

Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo

Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro

Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.

Labitur intento cornu transfossus, et una

660

Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam.

At non tam tristi sortitus prælia Marte

Phœbei Soractis honor Carmelus agebat:

Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,

Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem

665

Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti,

Quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi.

Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste

Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore,

Per dumos miser in vicina cacumina quercus

670

Repserat, atque alta sese occultabat in umbra

Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.

Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos

Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;

Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,

675

Dum nemoris celsi procera cacumina sensim

Substructa certat tacitus contingere meta,

Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.

Effudit vitam, atque alte manante cruore

Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.

680

Jamque in palantes ac versos terga feroces

Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda

Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.

Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant

Cornipedes, totusque novæ formidinis arte

685

Concolor æquabat liventia currus equorum

Terga, nec erectis similes inponere cristis

Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.

Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos

Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta,

690

Egit nigrantem Stygia caligine currum.

At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,

Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso

Mœnia, Laertæ quondam regnata nepoti,

Quamquam tardatos turbata fronte Latinos

695

Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse

Ferrata calce, atque effusa largus habena

Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,

Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.

Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto

700

Alipedem planta currum premit, atque volanti

Adsilit a tergo: cecidere et lora repente

Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens

Palluit infelix subducto sanguine Maurus.

Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.

705

At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum

Dictator cum cæde globum: miserabile visu,

Vulneribus fessum ac multo labente cruore,

Ductorem cernit suprema ac fœda precantem.

Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem

710

Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem

Hanc pellamus, ait; Pœnoque ob mitia facta,

Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,

Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna

Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Pœnum

715

Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,

Donec Sidonius decederet æquore ductor.

Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum

Averso pastore lupus, fetumque trementem

Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu

720

Auditis celeret balatibus obvia pastor,

Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis

Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.

Tum demum terris, quas circumfuderat atra

Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ.

725

Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant

Servari, subitisque bonis mens ægra natabat.

Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,

Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,

Connivent, solemque pavent agnoscere visu.

730

Quîs actis, senior, numerato milite lætus,

Collis et tuto repetebat in aggere castra.

Ecce autem e media jam morte renata juventus,

Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo

Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem

735

Certatim, et magna memorabant voce Parentem.

Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,

«Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem

Si fas vera queri, cur nobis castra virosque

Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,

740

Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi

Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.

Ocius huc aquilas servataque signa referte.

Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.

Tuque dolos, Pœne, atque astus tandem exue notos:

745

Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.»

Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)

Cespite de viridi surgunt properantius aræ.

Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi

Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus

750

In mensam Fabio sacrum libavit honorem.