Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes,

Nubiferos montes, et saxa minantia cælo

Adcepisse jugum, Pœnosque per invia vectos;

Æmulaque Herculei jactantem facta laboris

5

Descendisse ducem: diros canit inproba motus,

Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro

Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.

Adstruit auditis, docilis per inania rerum

Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres

10

Bellorum raptim curas; subitusque per omnem

Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.

Pila novant, ac detersa rubigine sævus

Induitur ferro splendor; niveumque repostæ

Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur

15

Amento; revocantque nova fornace bipennes.

Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas

Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.

Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum

Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.

20

Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,

Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque

Retractant turres, edit quas longior ætas.

Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis

Et fidos certant obices arcessere silva:

25

Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister

Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.

Deseruere larem: portant cervicibus ægras

Adtoniti matres, ducentesque ultima fila

Grandævos rapuere senes: tum crine soluto

30

Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur

Parvi, non æquo comitantes ordine, nati.

Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.

At Patres, quanquam exterrent inmania cœpta,

Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa

35

Decepere, tamen crudam contra aspera mentem

Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis

Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,

Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.

Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo,

40

Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;

Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem

Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.

At non et rerum curas, consultaque belli

Stare probat, solusque nequit perferre quietem.

45

Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes

Ausonium invasere latus, sedesque beatas,

Et metui peperere manu: mox inpia bella

Tarpeius pater et capti sensere Quirites.

Hic dum sollicitat donis, et inania corda

50

Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;

Jam consul, volucri pervectus litora classe,

Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;

Ingentesque duces, pelagi terræque laborem

Diversum emensos, propiora pericula vallo

55

Jungebant, magnæque aderant primordia cladis.

Namque ut, conlatis admoto consule castris,

Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris

Adcensæ viso poscebant hoste cohortes;

Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis,

60

Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor

Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem

Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,

Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum

Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis

65

Pœnorum turmas, equitemque per ardua vectum

Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.

Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:

«Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis

Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.

70

En age, qui sacros montes, rupesque profundas

Transiluit, discat, quanto stat celsius arce

Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,

An vestros rupisse globos: det inania famæ,

Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,

75

Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum

Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines

Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.

Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum

Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor,

80

Ægates inter vasto jacet obruta ponto.»

Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.

Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso

Perspicuus servat turbari nescia fundo,

Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.

85

Vix credas labi; ripis tam mitis opacis

Argutos inter volucrum certamine cantus,

Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.

Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris

Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.

90

Explorare locos consul, collisque propinqui

Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat.

Par studium Pœno, similesque in pectore curæ.

Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.

Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,

95

Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro

Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer

Vincentum lituos hinnitus sævit equorum:

Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.

Ambobus velox virtus, geminusque cupido

100

Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.

Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,

Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;

Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra

Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.

105

Accipiter, medio tendens a limite solis,

Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,

Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,

Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ,

Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.

110

Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor

Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum,

Incertamque fugæ, pluma labente, columbam;

Donec Phœbeo veniens Jovis ales ab ortu

In tenues tandem nubes dare terga coegit.

115

Tum victrix lætos signa ad Romana volatus

Convertit; prolesque ducis qua parte decora

Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,

Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ

Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.

120

Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes

Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):

«Pœne, bis octonos Italis in finibus annos,

Audaci similis volucri, sectabere pubem

Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam:

125

Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna

Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:

Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen.

Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu

Mentitur superos præpes, postrema subactæ

130

Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.»

Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi,

Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres

Æneadis cladem et Veneris portendere genti.

Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,

135

Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.

Illa volans patuli longe per inania campi

Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,

Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ,

Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.

140

Sic elanguescens, ac jam casura, petitum

Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste

Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis.

Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor

Suspendunt cuncti frenis sublime reductos

145

Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras

It sonipes, rapidaque volans per aperta procella

Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.

Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala

Arietat in primos, obicitque inmania membra.

150

Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat

Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;

Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro

Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.

Colla viri fulvo radiabant lactea torque,

155

Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant

Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.

Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum

Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma

Undæ Boiorum: sociata examina densent

160

Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum

Pectoribus toto volvuntur corpora campo.

Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum

Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ.

Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,

165

Et circumvolitans tetros a sanguine rores

Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.

Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori

Purpureo moriens victricia sanguine tingis.

Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes

170

Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,

Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum,

Et clausit raucum letali vulnere murmur.

At sonus, extremo morientis fusus ab ore,

Flexa pererravit mutis jam cornua labris.

175

Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;

Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,

Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque

Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro,

Hasta viri femur et pariter per anhela volantis

180

Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.

Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,

Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo;

Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,

Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen,

185

Si dent fata moras, aut servent fœdera Pœni.

Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello

Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,

Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.

Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem

190

Celticus inplevit campum furor: inrita nulli

Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.

Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,

Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat

Rebus in adversis exceptum pectore letum,

195

Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto;

Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro

Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,

Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso

Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.

200

Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor

Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat

Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.

Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem

Ad Manes traxere coma: per candida membra

205

It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.

At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus

Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,

Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti

Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva

210

Laxatis paulum moribunda pependit habenis;

Dumque micans tremulo conatu lora retentat,

Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.

Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque

Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti

215

Ora viri, patrio Divos clamore salutat.

Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,

Adcitas propere castris in prælia consul

Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,

Candenti sublimis equo: trahit undique lectum

220

Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque,

Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,

Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,

Indutosque simul gentilia lina Faliscos;

Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris

225

Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli;

Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis

Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.

Ibant in Martem terræ dominantis alumni,

Damnati Superis, nec jam reditura juventus.

230

Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex,

Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum

Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,

Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,

Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.

235

Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:

Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,

Atque æquat celsus residentis consulis ora

Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,

Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens

240

Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,

Ictu quadrupedis fulva porrectus arena

Elisa incussis amisit calcibus ora.

Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,

Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo

245

Icarium fundo victor mare; navita vasto

Jactatur sparsus lacerata classe profundo,

Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.

Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,

Armat contemtu mentem necis: horrida barba

250

Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis

Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.

Invadit Tarium, vicino consule pugnas

Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.

Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos

255

Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore

Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.

Longa cruor sparso linquit vestigia campo,

Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.

Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat

260

Ulcisci consul manes, quum dira per auras

Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,

Haud notum vultu: surgit violentior ira

Comminus, atque oculos optato in corpore figit.

Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore,

265

Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem

Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne

Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono

Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,

Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»

270

Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat

In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo.

Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.

Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt

Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna:

275

Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis

Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis;

Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur

Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.

«Nemone incensæ captæque superfuit urbi,

280

Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,

Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una

Contorquet nodis et obusto robore diram

Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,

Ac nimio jactu servasse inprovida campi

285

Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.

Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento,

Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique

Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»

Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,

290

Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras

Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,

Atque altum tota metitur cuspide pectus.

Procumbit lata porrectus in arva ruina,

Et percussa gemit tellus ingentibus armis.

295

Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,

Pugnatura fretis subter cæcisque procellis,

Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.

Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu

Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem.

300

Ductore amisso pedibus se credere Celtæ:

Una spes anima, tantusque pependerat ardor.

Ac veluti summo venator densa Picano

Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram

Inmittit passim dumosa per invia pestem;

305

Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,

Nigranti piceus sensim caligine vertex

Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;

Mox subita in tanto lucent incendia monte.

Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres,

310

Atque ima longe trepidant in valle juvencæ.

At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,

Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum

Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi

Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.

315

Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;

Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;

Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,

Aut illi lævos sinuant in cornua gyros:

Texunt alterno glomerata volumina cursu,

320

Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.

Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,

Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi

Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.

Advolat aurato præfulgens murice ductor

325

Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.

Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem

Extulit, et magno percussit lumine campos,

Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit

Vertere terga pudor: nec leti cura decori,

330

Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus.

Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,

Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras

Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat

Desertas victrix valles, jamque ora reducto

335

Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens

Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.

Non illum Metabus, non illum celsior Ufens

Evasere tamen, quamvis hic alite planta,

Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.

340

Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens

Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso

Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.

Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque

Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro

345

Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.

Fit socius leti conjecta Massicus hasta,

Vitiferi sacro generatus vertice montis,

Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto

Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,

350

Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.

Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori

Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,

Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ

Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.

355

Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres

Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce

Xanthippo felix uteri inter bella crearat.

Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ

Nomen, et injectus Spartanis colla catenis

360

Regulus, inflabant veteri præcordia fama.

Marte probare genus, factisque Lacona parentem

Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes

Taygeta, et tandem bellis innare subactis

Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.

365

Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt

Ausonii, totidem numero; quos miserat altis

Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis,

Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra

Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.

370

Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ,

Eumachus et Critias, et lætus nomine patris

Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones

Inter se furibunda movent, et murmure anhelo

Squalentes campos et longa mapalia complent:

375

Omnis in occultas rupes atque avia pernix

Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,

Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;

Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento

Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.

380

Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer,

Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.

Subsidens paulum perfossa proruit alvo

Albanum Critias (ast illi cuncta repente

Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);

385

Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat

Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis

Adnexam parmæ decidit vulnere lævam,

Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu

Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.

390

Ultima restabat fusis jam palma duobus

Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus

Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,

Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.

Inde alterna viris transegit pectora mucro,

395

Inque vicem erepta posuerunt prælia vita.

Felices leti, pietas quos addidit umbris!

Optabunt similes venientia secula fratres,

Æternumque decus memori celebrabitur ævo;

Si modo ferre diem, serosque videre nepotes

400

Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.

At consul toto palantes æquore turmas

Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?

Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi

Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;

405

Post me state, viri, et pulsa formidine tantum

Adspicite! has dextras capti genuere parentes.

Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?

Ipsam turrigero portantem vertice muros

Credite submissas Romam nunc tendere palmas.

410

Natorum passim raptus, cædemque parentum,

Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.

Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro

Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,

Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,

415

Et latum objectat pectus, strictumque minatur

Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.

Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,

Consulis egregii movere pericula mentem.

Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:

420

«Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,

Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ

Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.

Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno

Consulis exitio, tota quam strage cadentum.

425

Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ

Jam credit puer, atque annos transcendere factis

Molitur, longumque putat pubescere bello;

Te duce primitias pugnæ, te magna magistro

Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»

430

Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus

Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri

Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum

Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum

Sudatum thoraca capit, quassatque per auras

435

Titanum bello satiatam sanguinis hastam,

Atque inplet curru campos: exercitus una

Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti

Innumeræ facies, frenisque operata regendis

Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.

440

Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo,

Nigrantesque globos et turbida nubila torquens

Involvit terras: quatitur Saturnia sedes

Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,

Audito curru, fontique relabitur amnis.

445

Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes

Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,

Armorum spolium, et rorantia consulis ora.

Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri

Mole retorquebat crudescens cædibus hastas.

450

Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore

Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem

Artato, Garamas jaculis propioribus instat,

Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.

Hic puer ut patrio defixum corpore telum

455

Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem

Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.

Bis conatus erat præcurrere fata parentis,

Conversa in semet dextra: bis transtulit iras

In Pœnos Mavors: fertur per tela, per hostes

460

Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat.

Continuo cessere globi, latusque repente

Adparet campo limes: metit agmina tectus

Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum

Corporaque auctorem teli, multasque paternos

465

Ante oculos animas, optata piacula, mactat.

Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,

Innixum cervice ferens humeroque parentem,

Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ

Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis

470

Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas

Belligeris fecit miranda silentia campis.

Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces

Exscindes, inquit, Tyriosque ad fœdera coges.

Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo

475

Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,

Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:

Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors

Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit,

Et fessas acies castris clausere tenebræ.

480

Condebat noctem devexo Cynthia curru,

Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo

Surgebant roseæ media inter cærula flammæ.

At consul tristis, campos Pœnisque secundam

Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.

485

Jamque dies rapti cursu navoque labore,

Et medio abruptus fluitabat in amne solutis

Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,

Eridani rapidas aderat quum Pœnus ad undas.

Dumque vada et molles aditus, per devia flexo

490

Circuitu petit, et stagni languentia quærit,

Interdum rapta vicinis saltibus alno

Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.

Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat

Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro,

495

Gracchorum proles, consul: gens inclita magno

Atque animosa viro, multusque in imagine claris

Præfulgebat avus titulis bellique domique.

Nec Pœni, positis trans amnem in gramine castris,

Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,

500

Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi

Jam superest consul? quænam altera restat in armis

Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum

Convenere manus: feriant nunc fœdera mecum

Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,

505

At tu, donata tela inter Martia luce,

Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque

Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi

Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.

Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens:

510

Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis

Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.

Nec Latius vallo miles debere salutem

Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.

Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto

515

Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes

Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget

Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno

Respectans clamore vocat, quaque obvia densos

Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.

520

Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi

Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore

Avulsum montis volvit latus; obvia passim

Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur;

Spumea saxosis clamat convallibus unda.

525

Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ,

Centenasque pater det Phœbus fundere voces,

Tot cædes proferre queam, quot dextera magni

Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.

Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum

530

Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,

Alter in alterius fuderunt comminus ore.

Monte procelloso Murranum miserat Anxur,

Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.

Ut primum insigni fulsit velamine consul,

535

Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus

Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,

Et summæ figit tremebundam margine parmæ.

Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid

Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.»

540

Sic ait, intorquens directo turbine robur,

Et dirum tota tramittit cuspide lumen.

Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit:

Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;

Mevanas Varenus, arat cui divitis uber

545

Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis

Candentes gelido perfundit flumine tauros.

Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura

Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.

Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.

550

Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus

Densa nube polum; quantumque interjacet æqui

Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt

Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.

Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis

555

Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum

Persultabat equo, mediosque invectus in hostes

Appula non vana torquebat spicula dextra.

Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ,

Et galea annosi vallatur dentibus apri.

560

Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret

In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,

Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal,

Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi

Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum,

565

Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer

Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.

It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:

Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,

Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ.

570

Et jam, dispersis Romana per agmina signis,

Palantes agit, ad ripas, miserabile! Pœnus

Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.

Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis

Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.

575

Haurit subsidens fugientum corpora tellus,

Infidaque soli frustrata voragine sorbet;

Nec niti, lentoque datur convellere limo

Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci

Hærent devincti gressus, resolutaque ripa

580

Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis.

Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,

Dum sibi quisque viam per inextricabile litus

Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi

Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.

585

Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta

Dum parat, et celso connisus corpore prensat

Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,

Contorta ripæ pendens adfigitur hasta.

Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,

590

Luctantemque vado permixta morte coercet.

Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;

Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora

Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.

Enabat tandem medio vix gurgite pulcher

595

Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;

Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo

Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.

Adcumulat clades subito conspecta per undas

Vis elephantorum turrito concita dorso.

600

Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes

Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem

Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.

Explorant adversa viros, perque aspera duro

Nititur ad laudem virtus interrita clivo.

605

Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem

Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit,

Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.

Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis

Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.»

610

Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit

Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit.

Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum

Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso

Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.

615

Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,

Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos

Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.

Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,

Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,

620

Donec, consumtis longo certamine telis,

Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.

Ecce per adversum, quanquam tardata morantur

Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem

Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem.

625

Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum

Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.

Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense;

Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.

Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,

630

Et, quantum longo ferri tenuata rigore

Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.

Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.

Nec leto quæsita quies: turgentia membra

Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis.

635

Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.

Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,

Fulvos aurifera servantes arbore ramos?

Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;

Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,

640

Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris

Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.

Sensit, et adcensa ductor violentius ira,

«Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas

Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis

645

Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,

Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,

Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente

Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»

Talia jactantem consurgens agger aquarum

650

Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.

Arduus adversa mole incurrentibus undis

Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.

Nec non a tergo fluctus stridente procella

Spumeus inrorat summas adspergine cristas.

655

Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum

Subducta tellure Deus; percussaque longe

Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis

Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.

Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum

660

Adtollit cum voce caput: «Pœnasne superbas

Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris,

O regnis inimice meis? quot corpora porto

Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,

Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.

665

Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.

Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»

Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto

Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis.

Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis:

670

«Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,

Talin’ me leto tanta inter prælia nuper

Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra

Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;

Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,

675

Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis

Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem

Conjugis invicti vires: agit undique flammas

Dispersus ripis ignis, multosque per annos

Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.

680

Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos

Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.

Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;

Jam, solo restans trunco, dimisit in altum

Populus adsuetas ramis habitare volucres.

685

Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos

Absorbet latices, sævoque urgente vapore

Siccus inarescit ripis cruor: horrida late

Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit

Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.

690

Miratur pater æternos cessare repente

Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus

Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.

Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta

Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:

695

Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.

Tum demum admissæ voces et vota precantis,

Orantique datum ripas servare priores;

Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas

Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.

700

At Pœnus, multo fluvium veneratus honore,

Gramineas undis statuit socialibus aras,

Nescius heu! quanto Superi majora moverent,

Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.

Boiorum nuper populos turbaverat armis

705

Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,

Corde levem atque astus inopem contundere gentem.

Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.

Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna

Ominibus, parat imperio Saturnia fesso

710

Ductorem, dignumque virum veniente ruina.

Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ

Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere;

Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem

Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ,

715

Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis

Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis

Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.

Ergo agitur raptis præceps exercitus armis

Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci

720

Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum

Mæonios Italis permixta stirpe colonos.

Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur

Laude super tanta monitor Deus: omnia somni

Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis,

725

Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,

Et madidæ frontis crines circumdata fronde

Populea, stimulat subitis præcordia curis,

Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.

«O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen,

730

Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,

Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?

Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.

Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti

Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum

735

Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras.

Nobis persolves meritos securus honores.

Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit

Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»

His agitur monitis, et lætam numine pubem

740

Protinus aerii præceps rapit aggere montis.

Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo

Piniferum cælo miscens caput, Apenninus.

Condiderat nix alta trabes, et vertice celso

Canus apex structa surgebat ad astra pruina.

745

Ire jubet: prior exstingui labique videtur

Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.

Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi,

Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.

Plana natant, putrique gelu liquentibus undis

750

Invia limosa restagnant arva palude.

Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex

Sævitia quatitur cæli, manante per ora

Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,

Optatum bene credit emi quocumque periclo

755

Bellandi tempus: non frontis parcit honori,

Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur

In pretium belli dare, si victoria poscat;

Satque putat lucis, Capitolia cernere victor

Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.

760

Talia perpessi tandem inter sæva locorum

Optatos venere lacus; ubi deinde per arma

Sumeret amissi numerosa piacula visus.

Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:

Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant.

765

Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,

Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris

(Infandum dictu!) parvos inponere natos.

Urna reducebat miserandos annua casus,

Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ.

770

Cui fato sortique Deum de more petebat

Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.

Sed propior metus armati ductoris ab ira,

Et magna ante oculos stabat genitoris imago.

Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines,

775

Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce.

Edonis ut Pangæa super trieteride mota

It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.

Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres

Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi

780

Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,

Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis

Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela

Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans

Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.

785

Interea tibi prima domus atque unica proles

Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.

I nunc, Ausonios ferro populare penates,

Et vetitas molire vias! I, pacta resigna

Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit

790

Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!

Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?

Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,

Naturam nescire Deum! justa ite precari

Ture pio, cædumque feros avertite ritus.

795

Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,

Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;

Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,

Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.

Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?

800

An flendæ magis Ægates, et mersa profundo

Punica regna forent, olim si sorte cruenta

Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»

Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,

Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,

805

Abnueret sortem, an superum pareret honori.

Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,

Magnanimi metuens inmitia corda mariti.

His avide auditis ductor sic deinde profatur:

«Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat

810

Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna

Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque

Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo

Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.

At puer armorum et belli servabitur heres.

815

Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum,

Hesperia minitante, salus, terraque fretoque

Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.

Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.

Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur

820

Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum,

Huc lætos vultus totasque advertite mentes.

Namque paro sacra, et majores molior aras.

Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:

Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:

825

Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus.

Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps

Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.

Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,

Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»