Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis

Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,

Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,

Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis

5

Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori

Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.

Huic comes æquato sociavit munere curas

Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.

Is, cultam referens insigni nomine plebem,

10

Ausonios atavo ducebat consule fastus.

Hos ut depositis portum contingere velis

Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,

Jam medio seram bello poscentia pacem,

Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas;

15

Ocius armatas passim per litora turmas

Ostentare jubet minitantia signa, recensque

Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.

«Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,

Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.

20

Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis

Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,

Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»

Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,

Converso Tyrios petierunt remige Patres.

25

Hic alto Pœnus fundentem vela carinam

Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,

Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.

Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!

Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.

30

Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri

Ante exspectatum; portisque focisque timebis,

Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.

Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa

Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,

35

Nullo jam capti vitam pensabitis auro.»

Incensi dictis animi, et furor additus armis;

Conditur extemplo telorum nubibus æther,

Et densa resonant saxorum grandine turres.

Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,

40

Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ.

Ipse autem incensas promissa piacula turmas

Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,

Ac repetens questus furibundo personat ore:

«Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas

45

Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.

Si tædet cœpti, culpandave movimus arma,

Ausoniam ponto propere revocate carinam;

Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.

Nam cur, Eoi deductus origine Beli,

50

Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis,

Servitium perferre negem? Rhœteius imo

Inperet æternum, et populis seclisque propaget

Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»

Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt

55

In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras.

Discinctos inter Libyas populosque bilingues,

Marmaricis audax in bella Œnotria signis

Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.

Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ,

60

Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes

Battiadas late imperio sceptrisque regebat;

Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce,

Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis

Parebant, nullaque levis Gætulus habena.

65

Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,

Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,

Et sua fatidico repetebat nomina luco.

Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili,

Venatu et silvis primos defenderat annos:

70

Non calathis mollita manus, operatave fuso,

Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta

Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.

Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant

Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant

75

Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque,

Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.

Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem

Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci

Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam

80

Thermodontiaca munita in prælia pelta,

Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.

Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso

Fertur equi; nec non Veneris jam fœdera passæ

Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.

85

Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos

Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,

Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras

Spicula contorquens summa ponebat in arce.

Hanc, hasta toties intrantem mœnia, Mopsus

90

Non tulit, et celsis senior Gortynia muris

Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras

Dirigit aligero letalia vulnera ferro.

Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris,

Dictæos agitare puer levioribus annis

95

Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.

Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem,

Ille procul campo linquentem retia cervum

Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu

Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.

100

Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,

Eois quamquam certet Gortyna sagittis.

Verum ut opum levior venatu extendere vitam

Abnuit, atque artæ res exegere per æquor,

Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes

105

Intrarat miseram fato ducente Saguntum.

Coryti fratrum ex humeris calamique paterni

Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.

Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen

Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.

110

Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes

Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ,

Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum

Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.

Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,

115

Desertum non grata Jovem per vota vocabat.

Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,

Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe

Corpore præripuit letum, calamumque volantem,

Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,

120

Et primæ ferrum a tergo videre sorores.

At comitis frendens casu labentia virgo

Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes

Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris

Viribus intorquet letalem in mœnia cornum.

125

Illa volans humerum rapido transverberat ictu

Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus,

Et ducti spatium nervi complente sagitta,

Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.

Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis

130

Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra

Effusi versa calami fluxere pharetra.

Exclamat paribus frater vicinus in armis

Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:

Atque illum, raptim promentem in prælia telum,

135

Hannibal excussi prævertit turbine saxi.

Labuntur gelido torpentia frigore membra,

Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.

At pater in gemino natorum funere Mopsus

Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:

140

Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.

Pœnitet heu! sero, dulces liquisse penates,

Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,

Postquam ævum senior percussaque pectora frustra

Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,

145

Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris

Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono

Membra super nati moribundos explicat artus.

Dum cadit externo Gortynius advena bello,

Jam nova molitus stimulato milite Theron,

150

Alcidæ templi custos aræque sacerdos,

Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,

Et fera miscebat reserata prælia porta.

Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,

Sed fisus latis humeris et mole juventæ

155

Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.

Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis

Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.

Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat

In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.

160

Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam

Nomine avi, Maurumque Sacen, a mœnibus actos

Palantesque fuga præceps ad litora cursu

Egerat, atque una spumabant æquora dextra.

Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,

165

Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ,

Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ

Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ,

Atque in belligera versabat virgine mentem.

Quem ruere ut telo vidit regina cruento,

170

Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem

Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,

Adverso rapitur sinuata per æquora curru.

Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,

Incita pulveream campo trahit ungula nubem,

175

Adversum late stridens rota prolerit agmen,

Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.

Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen

Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,

Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,

180

Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica

Fallacis toties revoluto stamine telæ

Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:

Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem

Adfecit leto, tædæque ad funera versæ.

185

Gens extrema viri campis deletur Iberis

Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,

Et servat cursum perfractis ossibus axis.

Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam

Distringi Therona videt, sævamque bipennem

190

Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum

Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.

Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos

Adversus consurgit equos, villosaque fulvi

Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.

195

Adtoniti terrore novo rictuque minaci

Quadrupedes jactant resupino pondere currum.

Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas

Occupat, incussa gemina inter tempora clava,

Ferventesque rotas turbataque frena pavore

200

Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,

Ac rapta properans cædem ostentare bipenni,

Amputat e curru revolutæ virginis ora.

Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta

Spectandum caput; id gestent ante agmina Pœnum

205

Inperat, et propere currus ad mœnia vertant,

Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore,

Vicino Theron edebat prælia leto.

Namque aderat toto ore ferens iramque minasque

Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum

210

Infandum capitis furiata mente dolebat.

Ac simul ærati radiavit luminis umbo,

Et concussa procul membris velocibus arma

Letiferum intonuere, fugam perculsa repente

Ad muros trepido convertunt agmina cursu:

215

Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis

E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;

Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ

Sparsa super flores examina tollit Hymettos,

Ad dulces ceras, et odori corticis antra

220

Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu

Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.

Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur.

Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur

Mors reditura metu, nascentique addita fata?

225

Consilium damnant, portaque atque aggere tuto

Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,

Interdumque manu, interdum clamore minisque,

«State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ,

State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti

230

Hac abigam Pœnos dextra: spectacula tantum

Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,

Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»

At Pœnus rapido præceps ad mœnia cursu,

Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,

235

Tendebat: stat primam urbem murosque patentes

Postposita cæde et dilata invadere pugna.

Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ,

Emicat, et velox formidine prævenit hostem.

Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.

240

«Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,

Supplicium, ut pandas, inquit, tua mœnia leto.»

Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum

Mucronem: sed contortum prior impete vasto

Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore

245

Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant

Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.

At viduus teli, et frustrato proditus ictu,

Pernici velox cursu rapit incita membra,

Et celeri fugiens perlustrat mœnia planta.

250

Instat atrox terga increpitans fugientia victor.

Conclamant matres, celsoque e culmine muri

Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto

Adpellant, seras fesso nunc pandere portas

Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror,

255

Ne simul adcipiant ingentem mœnibus hostem.

Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti

Pœnus, et ostentans spectantem e mœnibus urbem,

«I, miseram Asbyten leto solare propinquo.»

Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam

260

Infestum condit mucronem, ac regia lætus

Quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis,

Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen,

Victor agit, curruque volat per ovantia castra.

At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi

265

Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,

Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.

Hinc letale viri robur tegimenque tremendum

In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,

Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.

270

Pœnorum interea quîs rerum summa potestas,

Consultant bello super, et quæ dicta ferantur

Ausoniæ a populis, oratorumque minaci

Adventu trepidant: movet hinc fœdusque, fidesque,

Et testes Superi, jurataque pacta parentum;

275

Hinc popularis amor cœptantis magna juventæ;

Et sperare juvat belli meliora: sed olim

Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,

Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:

«Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum

280

Iræ se valuere) premunt formidine vocem.

Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.

Testabor Superos, et cælo nota relinquam,

Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit.

Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto

285

Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi

Pectora; ne castris innutriretur et armis

Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,

Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;

Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo,

290

Venturam pelagi rabiem, Caurique futura

Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.

Consedit solio, rerumque invasit habenas.

Ergo armis fœdus, fasque omne abrumpitur armis:

Oppida quassantur, longeque in mœnia nostra

295

Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est.

Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ,

Ac funesta sacra, et conversi fœdere rupto

In caput infidum Superi, Massylaque vates.

An nunc ille, novi cæcus caligine regni,

300

Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,

(Sic propria luat hoc pœna, nec misceat urbis

Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros

Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.

Lavimus Hennæas animoso sanguine valles,

305

Et vix conducto produximus arma Lacone.

Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra,

Classibus et refluo spectavimus æquore raptis

Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.

Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!

310

Ægates, Libyæque procul fluitantia membra.

Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris?

Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis,

Subsident Alpes! subsidet mole nivali

Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!

315

Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis

Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?

Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.

Pubescit castris miles, galeaque teruntur

Nondum signatæ flava lanugine malæ.

320

Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo

Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.

Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas

Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;

Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.

325

Si bello absistis, nec te victoribus obfers,

Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»

Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat

Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis

Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:

330

«Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu,

Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum

Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.

Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,

Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas;

335

Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat

Dardanias: tanta adcumulat præconia leto

Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.

Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi

Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.

340

Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis

Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,

Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis

Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens,

Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.

345

Nec vero terrent puerilia protenus ora

Sub galea et pressæ properata casside malæ.

Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ

Quot Libycæ certant annos anteire labore,

Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,

350

Quum primam tenero vocem proferret ab ore,

Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem

Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.

Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos

Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,

355

(Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)

Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas

Desperare vias, laudemque timere secundam.

Sed Libyæ clades, et primi incendia belli

Adgerat, atque iterum pro libertate labores

360

Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus,

Parietibusque domus inbellis femina servet

Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,

Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa,

Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,

365

Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,

Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam

Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.

Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma

Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;

370

Tum delecta manus scutorum incendat acervos,

Uranturque rates, ac toto absistite ponto.

Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti

Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas

Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit,

375

Factaque censendi, Patrum de more, potestas;

Hic Hannon reddi propere certamine rapta

Instat, et auctorem violati fœderis addit.

Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,

Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen

380

Oravere Deum. At postquam discordia sentit

Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;

Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,

Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis

Bellum se gestare sinu pacemque profatus,

385

Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis

Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu,

Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,

«Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori

Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus.

390

Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.

Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ,

Adcisis velox populis, quîs ægra lababat

Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus

Ad muros Pœnus revocaverat arma Sagunti.

395

Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem,

Oceani gentes ductori dona ferebant,

Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis

Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni

Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;

400

Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;

Præterea textam nodis, auroque trilicem

Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.

Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo,

Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis

405

Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.

Condebat primæ Dido Carthaginis arces,

Instabatque operi subducta classe juventus.

Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque

Partiris, justæ Bitia venerande senectæ.

410

Ostentant caput effossa tellure repertum

Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.

Has inter species orbatum classe, suisque,

Ænean pulsum pelago, dextraque precantem

Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.

415

Infelix, ac jam vultu spectabat amico.

Hinc et speluncam, furtivaque fœdera amantum

Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras,

Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo

Occultant alæ venantum corpora silvis.

420

Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis,

Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.

Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido

Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,

Ardentemque rogum media spectabat ab unda

425

Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.

Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,

Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,

Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo.

At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;

430

Spirantem credas certamina anhela movere:

Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.

Nec non et lævum clipei latus aspera signis

Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem

Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis.

435

Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ

Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.

Lætior at circa facies, agitata ferarum

Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent.

Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri

440

Adsuetas patrio mulcet sermone leænas.

It liber campi pastor, cui fine sine ullo

Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Pœnum

Armenti vigilem patrio de more sequuntur,

Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique

445

In silicis venis, et fistula nota juvencis.

Eminet excelso consurgens colle Saguntos,

Quam circum inmensi populi condensaque cingunt

Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.

Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,

450

Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.

Hannibal, abrupto transgressus fœdere ripas,

Pœnorum populos Romana in bella vocabat.

Tali sublimis dono, nova tegmina latis

Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:

455

«Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!

Quas, belli judex, pœnas mihi, Curia, pendes!»

Jamque senescebat vallatis mœnibus hostis,

Carpebatque dies urbem, dum signa manusque

Exspectant fessi socias: tandem æquore vano

460

Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,

Et propius suprema vident: sedet acta medullis

Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.

Est furtim lento misere durantia tabo

Viscera, et exurit siccatas sanguine venas

465

Per longum celata fames: jam lumina retro

Exesis fugere genis; jam lurida sola

Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa

Exstant, consumtis visu deformia membris.

Humentis rores noctis terramque madentem

470

Solamen fecere mali, cassoque labore

E sicco frustra presserunt robore succos.

Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris

Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos

Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.

475

Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto

Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis.

Namque metus magnique tenent præcepta parentis,

Ne sævæ tendat contra decreta novercæ.

Sic igitur, cœpta occultans, ad limina sanctæ

480

Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.

Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto

Cælicolum magnas volvebat conscia curas,

Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:

«Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,

485

Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt,

Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen,

Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti,

Et tot pendentem pro te, Dea, cernere pœnas

Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam

490

Te matres, vincente fame, te mœsta virorum

Ora vocant, primaque sonant te voce minores.

Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»

Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo:

«Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi,

495

Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.

Sed me pollutas properantem linquere terras

Sedibus his, tectisque novis succedere adegit

Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui

Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,

500

Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum,

Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum

Viventes rapto populos, luxuque solutum

Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.

Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;

505

Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:

Nemo insons; pacem servant commercia culpæ.

Sed secura tua fundata ut mœnia dextra

Dignum te servent memorando fine vigorem,

Dedita nec fessi transmittant corpora Pœno,

510

Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;

Extendam leti decus, atque in secula mittam,

Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»

Inde severa levi decurrens æthere virgo

Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;

515

Invadit mentes, et pectora nota pererrat,

Inmittitque animis numen: tum fusa medullis

Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.

Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus.

Insperatus adest vigor, interiusque recursat

520

Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum.

It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,

Vel leto graviora pati, sævasque ferarum

Adtentare dapes, et mensis addere crimen.

Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem

525

Casta Fides, paribusque famem compescere membris.

Quam simul invisæ gentis conspexit in arce

Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,

Virgineum increpitat miscentem bella furorem,

Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram

530

Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,

Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna,

Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,

Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua

Effectus studiumque tuum de nube videbo.

535

Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,

Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros

Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora

Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena,

Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ

540

Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps

In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.

Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»

Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam

Eumenida incussit muris, tremuitque repente

545

Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.

Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum

Multus colla micat squalenti tergore serpens.

Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,

Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri

550

Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque,

Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci

Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.

Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum

Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis.

555

Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis

Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;

Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.

Cui vultus induta pares disjectaque crinem

Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus,

560

Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit?

Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,

Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras

Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:

Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis,

565

Et fuge, si terras adimit victoria Pœni,

Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,

Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.

Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.

Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?

570

Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.

At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,

Post belli casus vastique pericula ponti,

Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum

Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.

575

Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus

Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,

Vestris servitio manibus subducite matres.

Ardua virtutem profert via: pergite primi

Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»

580

His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,

Inde petit tumulum, summo quem vertice montis

Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis

Struxerat, et grato cineres decorarat honore.

Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima

585

Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.

Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,

Oraque vibranti stridebant sibila lingua:

Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem

Volvitur, et muris propere delabitur altis,

590

Ac similis profugo vicina ad litora tendit,

Spumantisque freti præceps inmergitur undis.

Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta

Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent

Captivo jacuisse solo: sperare saluti

595

Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.

Haud gravior duris Divum inclementia rebus,

Quam leti proferre moras: abrumpere vitam

Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.

Certatim structus subrectæ molis ad astra

600

In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque

Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,

Callaico vestes distinctas matribus auro,

Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,

Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.

605

Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque

Infaustos jaciunt enses, et condita bello

Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi

Victoris prædam flammis donare supremis.

Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,

610

Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis

Quassat, et inferna superos caligine condit.

Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo

Æternum invictis infelix gloria servat.

Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,

615

Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,

Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.

Invitas maculant cognato sanguine dextras,

Miranturque nefas aversa mente peractum,

Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,

620

Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,

Obliquos versat materna per ubera visus:

Hic, raptam librans dilectæ in colla securim

Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem

Projecta damnat stupefactus membra bipenni.

625

Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys

Incutit, atque atros insibilat ore tumores.

Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito

Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.

Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum

630

In flammas corpus, densum qua turbine nigro

Exundat fumum piceus caligine vertex.

At medios inter cœtus pietate sinistra,

Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis

Dum properas auferre necem, reddentia formam

635

Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.

Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,

Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,

Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis

Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.

640

Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,

Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:

Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,

Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;

Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.

645

Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat

Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,

Funera mutato revocabat nomine mater;

Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,

Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

650

Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,

Et fidei pœnas, et tristia fata piorum

Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu

Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.

Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem

655

Murorum repetens, ruit inter perfida gentis

Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,

Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;

Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro

Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.

660

Ardet in excelso proceri vertice montis

Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,

Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:

Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ

Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.

665

Ecce inter medios cædum Tiburna furores,

Fulgenti dextram mucrone armata mariti,

Et læva infelix ardentem lampada quassans,

Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu

Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,

670

Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.

Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,

Iraque turbatos exercet regia Manes,

Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,

Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.

675

Arma viri, multo nuper defensa cruore,

Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,

Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.

Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,

Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto

680

Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.

Semiambusta jacet nullo discrimine passim

Infelix obitus, permixto funere, turba.

Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem

Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti

685

Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat

Gutture ructatus large cruor: incubat atris

Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo

Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.

Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,

690

Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;

Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.

Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem.

Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys

Junoni laudata redit, magnamque superba

695

Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.

At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,

Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,

Elysium et castas sedes decorate piorum.

Cui vero non æqua dedit victoria nomen,

700

(Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis,

Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe

Errabit toto, patriis projectus ab oris;

Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.

Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris

705

Optabit cecidisse manu; ferroque negato,

Invictus quondam Stygias bellator ad undas

Deformata feret liventi membra veneno.