Bruttia mœrentem casus patriæque suosque

Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus

In tempus posita ad renovandum bella coquebat:

Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,

5

Amisso taurus regno gregis, avia clauso

Molitur saltu certamina, jamque feroci

Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu

Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit

Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto

10

Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.

Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti

Adjumenta forent, prava obtrectante suorum

Invidia revocare animos, ac stare negata

Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.

15

Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim

Quæsitus terror, velut inviolabile telis

Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,

Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum

Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua

20

Agmina, barbarico tot discordantia ritu

Corda virum mansere gradu, rebusque retusis

Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.

Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat

Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera

25

Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis.

Jam Mago, exutus castris, agitante pavore

In Libyam propero tramisit cærula velo.

Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,

Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon

30

Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris

Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.

Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,

Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor

Magna adeo Ausonius majori mole premebat:

35

Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben

Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,

Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.

Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo

Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram)

40

Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu

Cæduntur passim cœpti munimina valli

Inperfecta: supercontexere herbida lapsos

Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.

Vix uni mens digna viro, novisse minores

45

Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ.

Cantaber ingenio membrorum et mole timeri

Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis

More securigera miscebat prælia dextra.

Et, quamquam fundi se circum pulsa videret

50

Agmina, deleta gentilis pube catervæ,

Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis

Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis

Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,

Obliquo telum reflexum Marte rotabat.

55

At, quum pone ferox aversi in terga veniret

Victor, nil trepidans retro jactare bipennem

Callebat, nulla belli non parte timendus.

Huic ducis invicti germanus turbine vasto

Scipio contorquens hastam, cudone comantes

60

Disjecit crines; namque altius acta cucurrit

Cuspis, et elata procul est ejecta securi.

At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,

Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem

Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras

65

Pondere belligero pulsati tegminis umbo.

Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu

Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.

Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors

Avertit fuga confestim dispersa per agros.

70

Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago

Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.

Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,

Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli

Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.

75

Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant,

Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!

Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»

Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma,

Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert

80

Explorator eques: raptat dux obvia signa.

At, postquam optatam lætus contingere pugnam

Vidit, et ad letum magno venientia cursu

Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit,

Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma

85

Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis

Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes

Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,

Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me

Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes.

90

Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ

Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe

Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum

Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»

Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor

95

Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.

Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,

Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,

Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes;

Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,

100

Torret anhelantem sævis ardoribus orbem;

Tantum acies hominumque ferox discordia ferro

Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus

Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra

Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.

105

Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.

Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.

Stat tamen una loco perfossis debilis armis,

Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

Nec finem daret ille dies animosaque virtus,

110

Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo,

Et parco summum violasset vulnere corpus,

Suasissetque fugam: rapido certamina linquit

In latebras evectus equo, noctisque per umbram

Ad Tartessiacos tendit per litora portus.

115

Proximus in pugna ductori Marte manuque

Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo

Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.

Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,

Carpenti somnos subitus rutilante coruscum

120

Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est

Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.

Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum

Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.

At grandæva, Deum prænoscens omina, mater,

125

«Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi

Condite, ait; duret capiti per secula lumen.

Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce

Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.

Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis,

130

Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,

Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»

Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant

Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores,

Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.

135

Aurora obscuri tergebat nubila cæli,

Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:

Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.

Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno

Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:

140

«Cælestum monita et sacræ responsa parentis,

Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus

Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.

Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe

Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,

145

Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit

Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;

Aut spes et læti sectamur præmia Martis.

Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.

Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,

150

Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.

Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro

Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ

Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»

Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram

155

Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur,

Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues

Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ

Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,

Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.

160

Cetera quæ in Libyam portari incendia suades,

Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum

Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»

Hinc juveni dona insignem velamine picto

Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse

165

Dejecto victor Magone animique probarat,

Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras

Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.

Exin, firmato sociali fœdere regis,

Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.

170

Massylis regnator erat ditissimus oris,

Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant

Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.

Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror

Bellorum, nec non Marti delecta juventus.

175

Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,

Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.

Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,

Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum

Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.

180

Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ,

Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,

Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens

Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.

Audito, pariter populorum in regna duorum

185

Advenisse duces, qui tota mole laborent,

Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,

Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne

Imperat, et tanto regni se tollit honore.

Tum lætos volvens oculos adversa per ora,

190

Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:

«Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena

Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor

Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem.

Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades

195

Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ

Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis

Ductores miro quondam me cernere amore.

Tum mihi dona viri præda delecta tulere,

Arma simul, regnoque meo tum cognita primum

200

Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra

Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros

Militiæ, qui dispersas sine lege catervas

Vestro formarent ritu ad certamina Martis.

Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis)

205

Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,

Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,

Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.

Quare, age, lætus habe nostros intrare penates,

Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas

210

Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente.

Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces,

Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.

«Quanta per Ausonios populos torrentibus armis

Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,

215

Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos

Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,

Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem

Considunt bella, et deponitis arma volentes?

Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.

220

Haud deformis erit vobis ad fœdera versis

Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura

Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus

Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti

Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos.

225

Suadendi modus hic: quodque est de parte diei

Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.

Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,

Et dura in noctem curarum vincula solvunt.

Jamque novum terris pariebat limine primo

230

Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant

Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,

Sed prorupturis rutilabant æquora flammis:

Exigit e stratis corpus, vultuque sereno

Scipio contendit Massyli ad limina regis.

235

Illi mos patrius fetus nutrire leonum,

Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.

Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,

Et fera tractabat ludentum interritus ora.

Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,

240

Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti

Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta

Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.

Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes

Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.

245

Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ:

«Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire

Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,

O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus

Tardavit medio pontus: non ardua regnis

250

Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis

Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.

Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus

Syrtibus, et latis proavita potentia campis

Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus

255

Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.

Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli

Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»

Audivit læto Massylus et adnuit ore,

Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit,

260

Omina, nec votis Superi concordibus absint,

Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.»

Et simul exstructis cespes subrexerat aris;

Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni;

Quum subito abruptis fugiens altaria taurus

265

Exsiluit vinclis, mugituque excita late

Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco

Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;

Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo

Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.

270

Talia Cælicolæ casuro tristia regno

Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati.

Hinc fractum bello regem solioque revulsum,

Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,

Qui tunc orabat socialia fœdera supplex.

275

His actis repetit portum, puppesque secundo

Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.

Concurrere avidæ gentes, variosque subacta,

Pyrene misit populos: mens omnibus una.

Concordes regem adpellant, regemque salutant.

280

Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.

Sed, postquam miti rejecit munera vultu,

Ausonio non digna viro, patriosque vicissim

Edocuit ritus, et Romam nomina regum

Monstravit nescire pati, tum versus in unam,

285

Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto,

Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique

Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:

«Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas

Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,

290

Aut his occideret campis, aut, axe relicto

Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:

Jam vestra tumulos terra celebrare meorum

Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.

Mente favete pari, atque aures advertite vestras.

295

Septima quum solis renovabitur orbita cælo,

Quique armis ferroque valent, quique arte regendi

Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta

Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,

Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ.

300

Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda;

Nec quisquam nostri discedet muneris expers.»

Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.

Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat

Innumero campus, similatasque ordine justo

305

Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.

Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles

Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.

Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo

Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.

310

Tum manes vocat excitos, laudesque virorum

Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.

Inde refert sese circo, et certamina prima

Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.

Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum,

315

Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,

Atque fores oculis et limina servat equorum.

Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,

Et toto prima emicuit vix ungula cornu,

Tollitur in cælum furiali turbine clamor:

320

Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur

Quisque suos currus, magnaque volantibus idem

Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus

Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.

Instant præcipites, et equos clamore gubernant.

325

Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras

Erigitur globus, atque operit caligine densa

Cornipedumque vias, aurigarumque labores.

Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.

Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen

330

Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,

Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus

Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.

Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu

Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat

335

Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.

Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam

Majorem credunt præcepto limite partem.

At, quîs interior cura, et prudentia circi

Altior, effusas primo certamine vires

340

Damnare, et cassis longe increpitare querelis

Indispensato lassantem corpora nisu:

«Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)

Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.»

Heu surdas aures! fertur securus equorum,

345

Nec meminit, quantum campi decurrere restet.

Proximus, a primo distans, quantum æquore currus

Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat

Astur Panchates, patrium frons alba nitebat

Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:

350

Ingentes animi, membra haud procera, decusque

Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas

Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.

Crescere sublimem, atque augeri membra putares.

Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.

355

Tertius æquata currebat fronte Peloro

Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret

Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento

Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.

At, docilis freni et melior parere, Pelorus

360

Non unquam effusum sinuabat devius axem;

Sed lævo interior stringebat tramite metam.

Insignis multa cervice, et plurimus idem

Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!)

Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis

365

Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.

Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum:

Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.

Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde

Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum

370

Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas

Victor Tydides magnis abduxerat ausis.

Jamque, fere medium evecti certamine campum,

In spatia addebant; nisusque adprendere primos

Panchates animosus equos, super altior ire,

375

Et præcedentem jam jamque adscendere currum

Pone videbatur, curvatisque ungula prima

Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.

At postremus Atlas; sed non et segnior ibat

Postremo Durio: pacis de more putares

380

Æquata fronte et concordi currere freno.

Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus

Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire

Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi

Adsiduo violenter equos, ceu monte procella

385

Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente

Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,

Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,

Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:

«Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam

390

Erepto? consurge, vola, perlabere campum

Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo

Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,

Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,

Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo

395

Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos

Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit.

Confremit et cælum, et percussus vocibus altis

Spectantum circus: fertur sublime per auras

Altius adtollens cervicem victor ovantem

400

Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.

At postremus Atlas, Durius postremus in orbem

Exercent artes, lævos nunc adpetit ille

Conatus, nunc ille premit, certatque subire

Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;

405

Donec, confisus primævæ flore juventæ,

Obliquum Durius conversis pronus habenis

Obposuit currum, atque eversum propulit axem

Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:

«Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?

410

Et nobis et equis letum commune laboras.»

Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe

Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo

Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto

Lora suis victor, mediaque Pelorus arena

415

Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.

Nec longum Cyrni defessos prendere currus.

Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum

Discentem, rapido prætervolat incitus axe:

Inpellit currum clamor vocesque faventum.

420

Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi

Ora superposuit sonipes, flatusque vapore

Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.

Incubuit campo Durius, misitque citatos

Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur,

425

Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter.

Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore.

Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.

Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,

Quantum divini præcellat seminis ortus.

430

Victor dona dabis, statuesque altaria patri.»

Et, ni successu nimio lætoque pavore

Proditus elapso foret inter verba flagello,

Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.

Tum vero infelix, veluti delapsa corona

435

Victoris capiti foret, in se versus ab ira,

Auratam medio discindit pectore vestem,

Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi:

Nec jam subducto parebat verbere currus.

Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.

440

Interea metis, certus jam laudis, agebat

Sese Panchates, et præmia prima petebat

Arduus; effusas lenis per colla, per armos

Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi

Adtollens gressus, magno clamore triumphat.

445

Par donum solido argento cælata bipennis

Omnibus, at vario distantia cetera honore.

Primus equum volucrem, Massyli munera regis

Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus

E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,

450

Aurifero perfusa Tago: villosa leonis

Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis

Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,

Quamvis perfracto senior subsederat axe,

Adcitum donat ductor, miseratus et ævum

455

Et sortem casus: famulus florente juventa

Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.

His actis ductor læta ad certamina plantæ

Invitat, positisque adcendit pectora donis:

«Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas

460

Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,

Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ.

Tertius extremam tauro solabere palmam.

Cetera contenti discedent turba duobus

Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»

465

Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora

Ostendere simul vulgi clamore secundo.

Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades.

Mox subit, adspersus prima lanugine malas,

Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne

470

Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat.

Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali

Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem

Eurytus: excelso nutritum colle crearat

Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes.

475

Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ,

Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes

Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.

Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,

Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda,

480

Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras

Ocius effusis nervo exturbante sagittis.

Diversa et studia et clamor, pendentque faventes

Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli

Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur,

485

Nullaque tramissa vestigia signat arena.

Omnes primævi, flaventiaque ora decori,

Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.

Extulit, incumbens medio jam limite, gressum

Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat

490

Præcedens spatiis. Instat non segnius acer

Hesperos, ac prima stringit vestigia planta

Progressæ calcis: satis est huic esse priori;

Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.

Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore

495

Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.

Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,

Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,

Celsus inexhaustas effundit turbine vires

Non exspectato, subitusque erumpit, et auras

500

Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam

Æthereo nexis cursu talaribus ire.

Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:

Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,

Hesperon infestat sua per vestigia pressum.

505

Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ

Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.

Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent

Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,

Tartessos fratrem medio Therone premebat.

510

Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron

Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.

Unus erat super, et metæ propioribus ægros

Urebat finis stimulis: quascumque reliquit

Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,

515

Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque

Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.

Et forsan gemina meruissent præmia palma,

Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus

Theronis, fusam late per lactea colla

520

Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira,

Traxissetque comam: tardato lætus ovansque

Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor

Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.

Cetera promisso donata est munere pubes,

525

Intonsasque comas viridi redimita corona

Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.

Hinc graviora virum certamina, comminus ensis

Destrictus, bellique feri simulacra cientur.

Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,

530

Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,

Hi crevere pares ferro; spectacula digna

Martigena vulgo, suetique laboris imago.

Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?

Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo

535

Innumero fratres, cavea damnante furorem,

Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.

Is genti mos dirus erat; patriumque petebant

Orbati solium lucis discrimine fratres.

Concurrere animis, quantis confligere par est,

540

Quos regni furor exagitat; multoque cruore

Exsatiata simul portantes corda sub umbras

Obcubuere: pari nisu per pectora adactus

Intima descendit mucro; superaddita sævis

Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,

545

Dirus in invitas effugit spiritus auras.

Nec manes pacem passi; nam corpora junctus

Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis

Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.

Cetera distincto donata est munere turba,

550

Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,

Inpressis dociles terram proscindere aratris:

Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum

Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.

Nec non argenti, nec non insignia vestis

555

Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti

Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.

Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi

Postrema, et metæ certarunt vincere finem

Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,

560

Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,

Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,

Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi

Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,

Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,

565

Jam socius, volucresque vagas deprendere nube

Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.

Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:

Est donum serva, albentes invertere lanas

Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant

570

Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam,

Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,

Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.

Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus

Nec timidos agitare canes latratibus aprum.

575

Quos postquam clamor plaususque probavit honores,

Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro

Nomina magna vocant læti manesque jacentum,

Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat

Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.

580

Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,

Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,

Et frater thoraca tulit multiplicis auri,

Lælius Asturica rapidos de gente jugales,

Contorquet magnis victricem viribus hastam

585

Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.

Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo

Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.

Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,

Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.

590

Ad majora jubent præsagi tendere vates;

Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.

Quo super augurio, pulsis de litore cunctis

Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque

Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.

595

Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,

Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.

Sed frigens animis, nec bello prospera turba

Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant,

Magnosque horrebant cauta formidine casus.

600

Ergo, ubi delato consul sublimis honore

Ad Patres consulta refert, deturque potestas,

Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus

Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:

«Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi

605

Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas,

Ne credat nos invidiæ certamine consul

Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen

Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude

Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit,

610

Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.

Bella nova in Libyæ moliris ducere terras?

Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis

Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major

Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos,

615

Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis

Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus

Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.

Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est

Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes

620

Deseris, ac septem denudas proditor arces.

«An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,

Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis

Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis

Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas

625

Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli

Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta

Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?

Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris

Ausoniam purga bello: tum tende remotos

630

In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos

Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta

Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ

Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi

Tenderet ad ripas, revocato milite primus

635

Descendenti avide superatis Alpibus ultro

Obposuit sese Hannibali: tu consul abire

A victore paras hoste, atque avellere nobis

Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit

Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,

640

Capta damnabis consulta inprovida Roma.

Sed fac turbatum convertere signa, tuæque

Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,

Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.»

Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.

645

Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim

Magnanimis leto gemino, quum tota subisset

Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,

Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,

Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis

650

Excepi nubem belli, solusque ruenti

Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.

Tum grandæva manus, puero male credita bella,

Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat.

Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum

655

Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas,

Inbellesque anni, necdum maturus ad arma

Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas

Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus

Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe

660

Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi

Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit

Romano Phœbum solventem litore currus.

Adscivit reges idem: nunc ultimus actis

Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi

665

Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus

Intremit, aut ægros simulat mentita timores,

Ne finem longis tandem peperisse ruinis

Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis

Experta, et robur florentibus auximus annis.

670

«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem

Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum

Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto

Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo

Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,

675

Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,

Si segnes clauso traheremus prælia vallo.

Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,

Laurentes potuit populos et Troia adire

Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?

680

Et potuit Latium longo depascere bello?

Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?

Et Tyrias agitare domos? Secura pericli

Litora lata patent, et opima pace quieta

Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri

685

Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum

Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.

«Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra

In Latio fecere senem, cui tertia large

Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,

690

Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem

Avertam patriæ sedes: an Roma videbit

Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?

Carthago inmunis nostros secura labores

Audiet interea, et portis bellabit apertis?

695

Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis

Ariete Sidonio turres, si templa suorum

Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»

Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,

Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati

700

Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt.