At nova Romuleum carpebat cura senatum,

Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,

Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo

Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.

5

Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges

Concedat tellus, propioraque bella pavescat.

Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti

Imperio circumspectant, Divosque precantur,

Qui laceris ausit ductor subcedere castris.

10

Absterret juvenem, patrios patruique piare

Optantem manes, tristi conterrita luctu,

Et reputans annos, cognato sanguine turba.

Si gentem petat infaustam, inter busta suorum

Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,

15

Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;

Nec promtum teneris inmania bella lacertis

Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.

Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,

Ædibus extremis volvebat pectore curas;

20

Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras

Adlapsæ, haud paullum mortali major imago,

Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.

Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,

Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,

25

Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:

Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras

Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.

Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam

Composita mutata coma; stans vultus, et ore

30

Incessuque viro propior, lætique pudoris,

Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.

Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:

«Quis furor hic, non digne puer, consumere bello

Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude

35

Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?

Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?

Tune etiam tentare paras Atlantica regna,

Sidoniasque domos? moneo, certare periclis

Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.

40

Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit

Per medias volitare acies, mediosque per ignes.

Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum,

Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:

Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis

45

Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.

At si me comitere, puer, non limite duro

Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.

Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:

Non glaciem Arctoam, non experiere furentis

50

Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento

Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus

Sub galea pulvis, partique timore labores:

Sed current albusque dies, horæque serenæ;

Et molli dabitur victu sperare senectam.

55

Quantas ipse Deus lætos generavit in usus

Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!

Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,

Inperturbata placidus tenet otia mente.

«Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas

60

Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.

Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem

Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.

Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,

Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque

65

Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,

Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema

Dimisisse meas sero non ingemit horas?»

Postquam conticuit, finisque est addita dictis,

Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,

70

Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,

Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis

Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti

Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti

Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores

75

Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo

Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.

At, quîs ætherei servatur seminis ortus,

Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem

Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos

80

Captivo Liber quum signa referret ab Euro,

Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?

Quid suspiratos magno in discrimine nautis

Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?

«Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus

85

Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;

Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum

Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?

Ad laudes genitum, capiat si munera Divum

Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum

90

Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti

Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,

Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late

Florentes quondam luxus quas verterit urbes.

Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,

95

Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.

Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris

Circa te semper volitans Infamia pennis:

Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu,

Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.

100

«Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.

Casta mihi domus, et celso stant colle penates:

Ardua saxoso perducit semita clivo.

Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)

Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:

105

Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,

Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto

Infra te cernes hominum genus. Omnia contra

Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.

Stramine projectus duro patiere sub astris

110

Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.

Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,

Testes factorum stare arbitrabere Divos.

Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,

Arma feres primus: primus te in mœnia tolles

115

Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.

Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,

Nec donum deforme viro fragrantis amomi;

Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat

Imperium, superare manu, laurumque superbam

120

In gremio Jovis excisis deponere Pœnis.»

Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,

Exemplis lætum vultuque audita probantem

Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas

Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,

125

Exclamat; venient, venient mea tempora quondam

Quum docilis nostris magno certamine Roma

Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»

Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.

At juvenis, plenus monitis, ingentia corde

130

Molitur, jussæque calet virtutis amore.

Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,

Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.

Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,

Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.

135

Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis

Pectora subrepit terror, molemque paventes

Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.

Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,

Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro

140

Effulgens maculis, ferri inter nubila visus

Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,

Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,

Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum

Addidit augurio fulmen pater, et vaga late

145

Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.

Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant

Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos

Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.

Certatim comites rerum bellique ministros

150

Adglomerant sese, atque acres sociare labores

Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.

Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.

It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.

Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus

155

Isthmon curvata sublime suberigit unda,

Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,

Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma

Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:

«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta

160

Ordimur, si justa paro, decurrere classi

Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.

Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda

Adspirans aura propellit carbasa flatus.

Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes

165

Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis

Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto

Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,

Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis

Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,

170

Barbarus inmani quum territet adcola ritu,

Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque

Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.

Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor

Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus

175

Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ

Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus

Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.

Considunt portu; securæ gurgite clauso

Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.

180

Nox similes morti dederat placidissima somnos;

Visa viro stare effigies ante ora parentis,

Atque hac adspectu turbatum voce monere:

«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis

Et post fata decus, bellorum dira creatrix

185

Evastanda tibi tellus, et cæde superbi

Ductores Libyæ cauta virtute domandi,

Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.

Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ

Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes

190

Ter gemina cum mole viros? Absiste labore

Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.

«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,

Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.

Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis

195

Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,

Non portu, celsove situ, non dotibus arvi

Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.

Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.

Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»

200

Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,

Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.

Surgit, et infernis habitantia numina lucis

Ac supplex patrios compellat nomine manes:

«Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:

205

Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,

Inferias mittam fusis insignis Hiberis,

Et tumulis addam sacros certamine ludos.»

Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen

Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.

210

Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,

Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)

Ante suos it victor equus; currumque per auras

Haud ulli durant visus æquare volantem.

Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens

215

Sensim adtollebat propius subeuntibus arces

Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.

Ac pelago vectus servata Lælius hora,

Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,

A tergo adfusis cingebat tecta carinis.

220

Carthago, impenso naturæ adjuta favore,

Excelsos tollit pelago circumflua muros.

Artatas ponti fauces modica insula claudit,

Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.

At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,

225

Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,

Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.

Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos

Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,

Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.

230

Audax, ceu plano gradiens victricia campo

Ferret signa, jugum certabat scandere miles.

Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis

Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem

Pugnabat natura soli; parvoque superne

235

Bellantum nisu passim per prona voluti

Truncato instabiles fundebant corpore vitam.

Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,

Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,

Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,

240

Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:

Hinc tacite nitens informidatus adire

Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,

Perque undas muris pedes advolat; inde citati

A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris

245

Incustoditam sine milite liquerat urbem.

Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis

Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem.

Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem

Vallari castris, captamque adspexit eamdem

250

Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.

Aurora ingrediens terris exegerat umbras:

Principio statuunt aras: cadit ardua taurus

Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.

Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus

255

Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;

Hic torque aurato circumdat bellica colla;

Ille nitet celsus muralis honore coronæ.

Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,

Ter dena bove et æquorei certaminis alto

260

Donatur titulo, Pœnique recentibus armis

Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique

Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.

Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque

Captivæ spectantur opes, digestaque præda.

265

Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,

Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:

Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.

Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,

Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor.

270

Hanc notam formæ concessit lætus ovansque

Indelibata gaudenti virgine donum.

Tum vacui curis vicino litore mensas

Instituunt, festoque agitant convivia ludo

Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,

275

Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque

Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»

Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras

Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,

Femineo socium violarunt fœdus amore;

280

Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,

Captivis non plena toris: tibi barbara soli

Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.

Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;

Donec nox, atro circumdata corpus amictu,

285

Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.

Emathio interea tellus Ætola tumultu

Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.

Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.

Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo

290

In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires.

Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni

Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.

Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:

Quaque per Illyricum Taulantius incola litus

295

Exiguos habitat non ullo nomine muros,

Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,

Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,

Epirum cassis lustrabat futilis ausis.

Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,

300

Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello

Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis

Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.

Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque

Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano

305

Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.

Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire

Mœnia prægaudens, tristem Calydona Dianæ,

Œneasque domos, Curetica tecta, subibat,

Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.

310

Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron,

Parnasusque biceps, Phœboque loquentia saxa.

Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates,

Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,

Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,

315

Incepto tamen haud facilis desistere vano,

Belli per Graias umbram circumtulit oras;

Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit

Spem positam in Tyriis, et supplex fœdera sanxit

Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.

320

Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti

Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem

Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis

Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum

Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.

325

Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,

Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ

Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,

Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ

Cogitur, et magnis muliebria vincere corda

330

Pollicitis, si reclusas tramittere portas

Concedat Libycus rector: votique potitus

Evicto Fabius Pœno circumdata telis

Incustodita penetravit mœnia nocte.

Sed quisnam aversos Phœbum tunc jungere ab urbe

335

Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem

Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?

Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo

Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,

(Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)

340

Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.

Forsan Scipiadæ confecti nomina belli

Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.

Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum

Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):

345

Curarum comes et summi Crispinus honoris

Marcello socius communia bella ciebat.

Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas

Mens silvas, medioque viros inponere monti,

Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.

350

Si cordi est, te participem, Crispine, laboris

Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.»

Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese

Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma

Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;

355

«Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.

Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana

Qualem te vidi, nondum permitteret ætas

Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu.

Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,

360

Et me disce novum Martem tentare magistro.»

Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:

«Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his,

His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno

Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores,

365

Atque atris arma adspersit non prospera guttis.

Vixdum finitis intrarant vocibus artas

Letiferi collis fauces, quum turba volucris

Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur

Æthereo similes, cæca fundente latebra

370

Armatos in bella globos. Circumdata postquam

Nil restare videt virtus, quod debeat ultra

Jam Superis, magnum secum portare sub umbras

Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ

Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.

375

Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli,

Ni telum adversos nati venisset in artus.

Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu

Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.

Obvia nudatum tramittit lancea pectus,

380

Labensque inpresso signavit gramina mento.

At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor

Infixum adverso vidit sub pectore telum,

Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere

Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,

385

Ausonii columen regni: sed dextera nostræ

Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»

Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri

Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.

Convectant silvis ingentia robora; credas

390

Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,

Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.

Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis.

Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan

Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ

395

Exsequias animæ, et cinerem donate supremi

Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»

Alterius par atque eadem fortuna laborum

Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.

Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis

400

Armorum eventus campis: Carthaginis omnes

Per subitum raptæ pernix victoria late

Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,

Si socias jungant vires: ingentibus orsum

Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis

405

Fulmina, sublimi vallatam vertice montis

Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,

Non toto rapuisse die, qua Martius ille

Hannibal in terra consumto verterit anno,

Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.

410

Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,

Tendebat, fratris spirans ingentia facta,

Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris

Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:

Tantaque majestas terra rectoris Hibera,

415

Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.

Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem

Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ

Fundamenta, novam cœpere mapalibus urbem.

Et lætus, repetens gentis primordia, ductor

420

Festa coronatis agitabat gaudia signis,

Pacificans Divos: fraternum læna nitebat

Demissa ex humeris donum, quam fœderis arti

Trinacrius Libyco rex inter munera pignus

Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.

425

Aurata puerum rapiebat ad æthera penna

Per nubes aquila, intexto librata volatu.

Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,

Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo

Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.

430

Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.

Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,

Permiscetque mero ructatos ore cruores.

Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte

Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:

435

Ecce inter medios hostilia nuntius arma,

Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.

Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum

Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:

Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit

440

Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.

Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum

Excepit; geminæque acies velut omine motæ.

Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,

Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,

445

In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire

Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,

Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,

Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen

Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri

450

Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ.

Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus

Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem,

Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix

Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.

455

Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,

Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.

Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem

Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.

Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures

460

Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat

In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret

Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.

Tunc e furtiva tractantem prælia luce

Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum

465

Subposito mater partu subduxerat olim.

Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.

Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,

Femineo clamore Dracen extrema rogantem:

Hujus cervicem gladio inter verba precesque

470

Amputat: absciso durabant murmura collo.

At non ductori Libyco par ardor in armis.

Frondosi collis latebras ac saxa capessit

Avia, nec cædes extremave damna movebant

Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,

475

Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum;

Dimissa in colles pugna silvasque ferantur

Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem

Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore

Armorum exuto, et parma celatus Hibera,

480

In montes abit, atque volens palantia linquit

Agmina: desertis Latius victricia signa

Inmittit miles castris: non urbe recepta

Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas

A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:

485

Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,

Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,

Enatat intento prædæ fiber avius hoste.

Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris,

Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur

490

Rursus bella retro, et superari certior hostis.

Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,

Hasdrubalis spolium gradivo Scipio victor.

Terrore interea posito trans ardua montis

Bebrycia populos armabat Pœnus in aula,

495

Mercandi dextras largus, belloque parata

Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces

Augebant animos argenti pondera et auri,

Parta metalliferis longo discrimine terris.

Hinc nova complerunt haud tardo milite castra

500

Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent,

Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.

Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus.

Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,

Miratur domitas Alpes, ac pervia montis

505

Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ,

Germanique vias divinis comparat ausis.

Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit

Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,

Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri

510

Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ

Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse

Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso

Inde alacer, qua munitum declivis ab alto

Agger monstrat iter, properatis devolat armis.

515

Non tanto strepuere metu primordia belli:

Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire

Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella

Sanguine ductores Italo conjungere Martem,

Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu

520

Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta

Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.

His super infrendens sic secum Œnotria tellus:

«Tantone, heu Superi! spernor contemta furore

Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem

525

Nati Saturnum nostris considere in oris,

Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,

Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt

In Superos bella, extremo de litore rapta

Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens

530

In nostros descendit agros: quot corpora texi

Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!

Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;

Inmatura seges rapido subciditur ense;

Culmina villarum nostrum delapsa feruntur

535

In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis.

Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,

Perpetiar, miseras quærentem exurere belli

Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,

Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,

540

Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis,

Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,

Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,

Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.

Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,

545

Pœnum vicini servabat cespite valli.

Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:

«Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ

Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.

Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,

550

Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste,

Victores fecisse tremant: fulgentibus armis

Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum

Gallorum a populis servat per secula nomen.

Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,

555

Serus deletæ post auxiliabere Romæ.

Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri

Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.»

His dictis abit, atque abscedens visa paventem

Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.

560

Rumpit flammato turbatus corde soporem,

Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,

Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur

Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben.

Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.

565

Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,

Qua duri bello gens Marrucina, fidemque

Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.

Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,

Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis

570

Hibernis, et Achæmenio velocior arcu

Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem

Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,

In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.

Hortandi genus acer habet præcedere ductor.

575

Illum augent cursus adnisi æquare sequendo,

Atque indefessi noctemque diemque feruntur.

At Roma adversi tantum mala gliscere belli

Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem

Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse

580

Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,

Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.

Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli

Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma

Avertisse suo cognorit devia vallo,

585

Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo

Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat

Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo

Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore

Servandi decoris, quonam se fine minanti

590

Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.

Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ

Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci

Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.

Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem

595

Floruerat primo clarus pugnator in ævo.

Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,

Secretis ruris tristes absconderat annos.

Sed, postquam gravior moles terrorque periclo

Poscebat propiore virum, revocatus ad arma

600

Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram.

At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum

Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.

Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,

Et properi signum adcursus, sonipesque, virique

605

Substricti corpus, bis clarum buccina signum.

Præterea gemino prodebant juncta magistro

Castra regi: verum, fratri si vita supersit,

Qui tandem licitum socias conjungere vires

Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)

610

Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.

Nec consulta fugæ segni formidine differt.

Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis

Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:

Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,

615

Et muta elabi tacito jubet agmina passu.

Inlunem nacti per rura tacentia noctem

Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli

Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas

Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto

620

Circumagit spatio sua per vestigia ductos.

Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis

Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu

In sese redit, hac, casso ducente labore,

Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,

625

Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum.

Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis

Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late

Tempestas operit campos: nondum arma manusque

Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem

630

Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ

Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro

Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.

Deponunt abitus curam, trepidique coactas

Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.

635

Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)

Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto

Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,

«Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,

Per fratris laudes oro, venisse probemus

640

Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat

Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus

Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,

Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.

Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.

645

Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno

Corporibus properate solo: quicumque timeri

Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,

Et pœna et latebris infracto Livius ævo

Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,

650

Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri

Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»

At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores

Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,

Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra.

655

Heu! temere abducto liquisti robore castra,

Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.

Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»

Parte alia, insignis nudatis casside canis,

Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem

660

In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,

Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro

Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes.

Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,

Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,

665

Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?»

Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro

Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.

Illum, per cuneos et per densissima campi

Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,

670

Turbati fugere Macæ, fugere feroces

Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.

Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis

Inproba miscebat securus prælia fati,

Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis

675

Fixurum vano tumidus promiserat ore.

Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,

Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,

Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.

Casside cornigera dependens infula sacros

680

Præ se terrores Divumque ferebat honorem.

Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis

Spicula, et armatus peragebat bella veneno.

Necnon, cornipedis tergo de more repostus,

Sustentata genu per campum pondera conti

685

Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.

Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,

Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum

Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.

Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores

690

Barbarico senior, telumque intorsit, et una

Prædam animamque simul victori victor ademit.

Adsilit, audito tristis clamore ruinæ,

Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto

Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes

695

Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.

Jam conrepta miser geminis velamina palmis

Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.

Concidit, et sacras vestes atque aurea fila

Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.

700

At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ,

Qua celebre invicti nomen posuere Philæni,

Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis

Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli

Exercens cura, gelido nunc flumine soles

705

Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba

Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ,

Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,

Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.

Obcubuit clipei transfixo proditus ære,

710

Et sero ingemuit stabulis exire paternis.

Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:

Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci

Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt

Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.

715

Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes,

Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci

Laxat vis subita, et fessos errore viarum,

Nec soli faciles; longique laboris anhelos

Avertit patrius genti pavor: addere tergo

720

Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,

Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,

Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta

Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.

Cedentes urguet, totas largitus habenas,

725

Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert

Cornipedem: tunc aversi turgentia colla

Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram

Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem

Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.

730

Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)

«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,

Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta

Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis

Donarunt pravi suffragia tristia campi!»

735

Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem

Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat

Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.

Celsus, ceu prima reflorescente juventa,

Ibat consul, ovans major majorque videri.

740

Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,

Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis

Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?

Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis

Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis

745

Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum

Principium, mihi cognatum Sidonia Dido

Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar

Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,

Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum

750

Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris

Æquant germano passæ mea prælia gentes.»

Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,

Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,

Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras

755

Ærati clipei et loricæ tegmina summo

Incidit haud felix humero, parceque petitum

Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:

Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.

Turbati Rutuli, confusaque pectora visu

760

Terrifico: tunc increpitans conamina consul:

«Femineis læsum vana inter cornua corpus

Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.

Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint

Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens

765

Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.

Jamque per extentos alterna strage virorum

Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam

Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.

Ut, quum venatu saltus exercet opacos

770

Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,

Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,

Omnis Naiadum plenis comitata pharetris

Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.

Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,

775

Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,

Multa strage jacent: exsultat vertice montis

Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.

Audito ante alios senioris vulnere, rumpit

Per medios Nero sævus iter, visaque virorum

780

Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est

Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,

Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens

In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem

Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,

785

Per longum sterili ad pastus jactata profundo,

Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,

Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam,

Absorbet late permixtum piscibus æquor.

Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,

790

Elabere mihi: non hic nemora avia fallent

Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,

Ut quondam terra fallax deprensus Hibera

Evasti nostram mentito fœdere dextram.»

Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.

795

Nam latere extremo cuspis librata resedit.

Invadit stricto super hæc interritus ense,

Conlapsique premens umbone trementia membra,

«Si qua sub extremo casu mandata referri

Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»

800

Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.

Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit

Actutum vindex; mea si suprema referre

Fratri verba paras, mando, Capitolia victor

Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa

805

Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura

Ferventemque ira mortis transverberat ense,

Et rapit infidum victor caput: agmina fuso

Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.

Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,

810

Quum vires parco victu somnoque reducunt;

Ac, nondum remeante die, victricia signa,

Qua ventum, referunt clausis formidine castris.

Tum Nero, procera sublimia cuspide portans

Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,

815

Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum

Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,

Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,

Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»

Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo

820

Constanter mala, et, inferias in tempore dignas

Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.

Tum, castris procul amotis, adversa quiete

Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.