Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus

Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.

Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna

Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,

5

Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,

Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,

Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,

Extremumve diem et terrarum invisere metas.

Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.

10

Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.

Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,

Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis

Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.

Namque per occultum cæca vi turbinis olim

15

Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ

Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,

Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.

Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus

Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.

20

Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,

Latratus fama est (sic arta intervenit unda)

Et matutinos volucrum tramittere cantus.

Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris,

Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,

25

Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,

Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.

Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,

Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum

Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,

30

Quique Syracosia resonant Helicona Camena.

Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret,

Portus æquoreis sueta insignire tropæis.

Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,

Vomere verterunt primum nova rura Sicani.

35

Pyrene misit populos, qui nomen ab amne

Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.

Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit

Possessis bello mutata vocabula regnis.

Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos

40

Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos,

Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda

Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,

Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba

Bellandi studio Siculis subsedit in oris.

45

Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,

Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,

In longum ex sese donarunt nomina muris.

Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam,

Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.

50

Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,

Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,

Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.

Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat

Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.

55

At non æquus amat Trinacria Mulciber antra;

Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,

Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.

Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis

Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem

60

Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores

Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro

Flammarum exundat torrens, piceaque procella

Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.

Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus

65

Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,

Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)

Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore

Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi

Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.

70

Quid referam Æolio regnatas nomine terras?

Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?

Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni

Pulsata Ionio respondent saxa profundo;

Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,

75

Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.

At, qua diversi lateris frons tertia terris

Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,

Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.

His longo mitis placide dominator in ævo

80

Præfuerat terris Hieron, tractare sereno

Imperio vulgum pollens, et pectora nullo

Parentum exagitare metu, pactamque per aras

Haud facilis temerare fidem, socialia jura

Ausoniis multos servarat casta per annos.

85

Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,

Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,

Et placida indomitos adcepit regia mores.

Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,

Caligare alto in solio, nec pondera regni

90

Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.

Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,

Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi

Cura pudor: tam præcipiti materna furori

Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum

95

Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles.

Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi:

Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto,

Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.

Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys,

100

Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.

Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento

Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,

Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,

Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt

105

Femineam cædem, atque insontum rapta sororum

Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis

Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,

Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum

Defit, quæ neutro sociari fœdere malit.

110

Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis

Exitio regis trepidis, sublimis honore

(Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)

Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.

Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,

115

Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma

Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum

Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores

Concipiat, perstetque suas non pandere portas:

Incumbit bello, ac totam per proxima raptim

120

Armorum effundit flammato pectore pestem.

Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps

Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum

Expulit in terras, sequitur cum murmure molem

Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.

125

Prima Leontinos vastarunt prælia campos,

Regnatam diro quondam Læstrigone terram.

Instabat ductor, cui tarde vincere Graias

Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;

(Femineum credas maribus concurrere vulgum)

130

Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.

Sternuntur passim; pedibusque evadere letum

Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem

Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.

«Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,

135

Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.

Pigro luctandi studio certamen in umbra

Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,

Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:

Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»

140

Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;

Solaque, quod superest secum certamina norunt,

Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.

Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,

Euripi magis unda furit; pontumve sonantem

145

Ejicit angusto violentius ore Propontis;

Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,

Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.

Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta

Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo

150

Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,

Servitium facile et dominantis mollia jussa

Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras

Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis

Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:

155

Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,

Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso

Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti,

Ærato cassis munimine clauserat ora,

Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem

160

Instabiles retro gressus prosternit arena.

At miser, audita victoris voce, trementem

Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,

Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,

Jungebatque preces, atque addere verba parabat.

165

Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,

Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro

Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:

«Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;

Fas hostem servare mihi: multo optimus ille

170

Militiæ, cui postremum est primumque, tueri

Inter bella fidem: tu letum evadere nobis

Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.

Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,

Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;

175

Si tibi per medios ignes mediosque per enses

Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro

Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.

At, compos Sicula primum certaminis ora

Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto

180

Agmine progrediens, Ephyræa ad mœnia vertit.

Inde Syracosias castris circumdedit arces.

Sed ferri languebat amor: sedare monendo

Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.

Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle

185

Credant esse metum) laxis servatur omissa

Obsidio claustris: quin contra intentior ipse

Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;

Et struit arcana necopina pericula cura.

Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri

190

Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus

Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.

Interea, dum incerta labat sententia clausis,

Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:

Incumbens Messana freto, minimumque revulsa

195

Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:

Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhœo,

Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,

Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.

Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,

200

Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:

Et, justi quondam portus, nunc litore solo

Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.

Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso

Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,

205

Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ.

Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ

Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone

Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum

Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,

210

Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.

Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat

Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ.

Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,

Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras

215

Credere erat stabulis armenta effundere voces.

Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis

Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.

Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,

Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,

220

Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;

Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,

Et dulci gratam Nereida perluit unda.

Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,

Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,

225

In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,

Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.

Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,

Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:

Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei

230

Hipparin, ac facilem superari gurgite parco

Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.

Litora Thermarum, prisca dotata Camena,

Armavere suos, qua mergitur Himera ponto

Æolio; nam dividuas se scindit in oras;

235

Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.

Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,

Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.

Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:

Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,

240

Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,

Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.

Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector

Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto

Egit in inlicitas currum per inania terras.

245

Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit

Adtonitos cæli visus lucemque paventes

In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.

Romanos Petræa duces, Romana petivit

Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,

250

Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba

Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,

Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo

Cæruleis horret campis pascentia cete,

Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,

255

Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,

Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.

Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.

Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.

Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,

260

Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.

Tergemino venit numero fecunda Panormos;

Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor

Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.

Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli

265

Sederunt; non frondosis Morgentia campis

Abstinuit Marte infido: comitata Menæis

Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,

Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.

Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,

270

Et mox servili vastata Triocala bello,

Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,

Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,

Nec major Megara Mute concordibus ausis

Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,

275

Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes

Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.

Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros

Milite conlecito variisque inpleverat armis.

Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus

280

Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:

Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,

Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis

Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,

Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes

285

Unum naufragium, mersasque inpune profundo

Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.

Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,

Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus

Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris

290

Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum

Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.

Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum

Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,

Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,

295

Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari

Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem

Induere arma sibi, telorum turbine vasto

Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.

Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.

300

Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,

Exibat, tabulata decem cui crescere Graius

Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.

Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa

Certabant, calidæque picis diffundere pestem.

305

Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber

Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.

Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,

Gliscentemque trahens turris per viscera labem,

Perque altam molem, et toties crescentia tecta,

310

Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis

Robora, et, ingenti simul exundante vapore

Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.

Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ

(Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu

315

Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ.

Par contra pelago miseris fortuna carinis.

Namque ubi se propius tectis urbique tulere,

Qua portus muris pacatas adplicat undas,

Inprovisa novo pestis conterruit astu.

320

Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,

Navali similis malo, præfixa gerebat

Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri

Bellantes curvi rapiebat in aera ferri

Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.

325

Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem

Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum

Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.

Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,

Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),

330

Per subitum rursus laxatis arte catenis

Tanta præcipitem reddebant mole profundo,

Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.

His super insidiis angusta foramina murus

Arte cavata dabat, per quæ confundere tela

335

Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.

Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem

Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.

Calliditas Graia, atque astus pollentior armis

Marcellum, tantasque minas, terraque marique

340

Arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum.

Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,

Ingenio facile ante alios telluris alumnos,

Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.

Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu

345

Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne

Pendeat instabilis tellus; cur fœdere certo

Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,

Noverat, atque una pelagi lunæque labores,

Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.

350

Non illum mundi numerasse capacis arenas

Vana fides: puppes etiam constructaque saxa

Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.

Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,

Adnabat centum late Sidonia velis

355

Classis subsidio, et scindebat cærula rostris.

Erigitur subitas in spes Arethusia proles,

Adjungitque suas, portu progressa, carinas.

Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos

Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.

360

Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti

Albescit pulsu facies, perque æquora late

Spumat canenti sulcatus gurgite limes.

Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna

Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor

365

Personat, et clamat scopulis clamoris imago.

Ac jam diffusus vacua bellator in unda

Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus,

Navali claudens humentem indagine campum.

At simili curvata sinu diversa ruebat

370

Classis, et artabat lunato cærula gyro.

Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris,

Per vacuum late cantu resonante profundum,

Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton

Expavit tortæ certantia murmura concbæ.

375

Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu

Incumbunt proni, positisque in margine puppis

Extremæ plantis nutantes spicula torquent,

Sternitur effusis pelagi media area telis,

Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus

380

Cærula nigranti findit spumantia sulco.

Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu

Detergent remos: aliæ per viscera pinus

Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,

Quo retinent. Medias inter sublimior ibat

385

Terribilis visu puppis, qua nulla per omne

Egressa est Libycis major navalibus ævum.

Sed quater hæc centum numeroso remige pontum

Pulsabat tonsis; veloque superba capaci

Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes

390

Conligeret flatus, lento se robore agebat,

Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.

Procurrunt levitate agili, docilesque regentis

Audivisse manum, Latio cum milite puppes.

Has ut per lævum venientes æquor Himilco

395

In latus obliquas, jussamque incurrere proram

Conspexit, propere Divis in vota vocatis

Æquoris, intento volucrem de more sagittam

Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,

Et calamo monstravit iter, diversa relaxans

400

Brachia, deduxit vultu comitante per auras

In vulnus telum, ac residentis puppe magistri

Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda

Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.

Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,

405

Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,

In medium perlapsa globum, transverberat ictu

Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.

Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor

Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.

410

Numen erat celsæ puppis vicina Dione.

Sed superingestis propior quæ subdita telis

Bella capessebat, media subsedit in unda,

Divisitque fretum: clamantum spumeus ora

Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo,

415

Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.

Hic, audax ira, magno per cærula saltu

Corbulo transgressus (nam textam robore turrim

Adpulerant nexæ ferri compage triremes)

Evadit tabulata super, flammaque comantem

420

Multifida pinum celso de culmine quassat.

Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,

Amentante Noto, Pœnorum aplustribus ignes.

Intrat diffusos pestis Vulcania passim,

Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso

425

Summis remigio; sed enim tam rebus in artis

Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.

At rapidus fervor, per pingues unguine tædas

Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.

Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,

430

Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus

Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.

Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,

Murali saxo per lubrica sanguine transtra

Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus.

435

Fax nidore gravi fœdavit comminus auras,

Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum

Missile adorata contorquet Sabrata puppe.

Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ,

Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte,

440

«Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,

Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.»

Has inter voces tremulo venit agmine cornus,

Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.

Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,

445

Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam

Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu

Fulmineo populatus inevitabilis ardor

Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.

Primus, ope æquorei funis delapsus in undas,

450

Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus,

Ambustus socium remis aufertur Himilco.

Proxima nudarunt miserandi fata Batonis

Desertam ductore ratem: bonus ille per artem

Crudo luctari pelago, atque exire procellas.

455

Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,

Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,

Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.

Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum,

Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.»

460

Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem

Excipit, et large sacra inter cornua fundit.

Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen

Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,

Et mutare casas infido marmore visum.

465

At princeps generis quanto majora paravit

Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt

Sicelides Musæ: dexter donavit avena

Phœbus Castalia, et jussit, projectus in herba

Si quando caneret, lætos per prata, per arva

470

Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.

Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,

Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem

Siren adsuetos effudit in æquore cantus;

Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis;

475

Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops.

Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.

Innatat ecce super transtris fumantibus asper

Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem;

Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,

480

Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.

Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni

Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda

Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor

Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.

485

Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum

Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.

Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat

Pulsibus, et valido superabat remige ventos.

Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus

490

Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni,

Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.

Sicania Æoliden portabant transtra Podætum.

Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos

Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda

495

(Nec sat maturus laudum) bellique cupido,

Arma puer niveis aptarat picta lacertis,

Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra.

Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu

Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:

500

Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum;

(Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!)

Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur

De duce Marcello Superos temerarius, hasta.

Excepit raptim vulnus letale remissa.

505

Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu

Exigeret discum, jaculo seu nubila supra

Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas

Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi

Transiret velox saltu, decuere labores.

510

Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,

Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?

Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,

Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,

Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,

515

Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.

Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)

Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io

Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,

Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ.

520

Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:

Comminus et gladio terrestria prælia miscent.

Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit,

Monstravitque viam: vastas et mole catenas

Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,

525

Ac parat hostili resoluta puppe receptos

Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.

Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro;

Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat.

Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti

530

Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira

Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.

Isque relaxatis membrorum pondere vinclis

Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,

Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta

535

Ni propere duro nitentem exsurgere velox

Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.

Namque manus servat dum suetos languida ductus,

Ignavum summa traxit super æquora remum.

Perculsi cuneo Pœni densentur in unum,

540

Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,

Insiliente mari, submergitur alveus undis.

Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro,

Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto

Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus

545

Armat naufragio: remis male fervidus ille

Festinat spoliare ratem, discrimine nullo

Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.

Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ

Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.

550

Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.

Singultante anima propulsa refunditur unda.

Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis

Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem

Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes

555

Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.

Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.

Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque,

Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.

Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis

560

Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras,

Exigua sese furatus Himilco carina.

Concessere mari tandem Graiusque Libysque,

Et jam captivæ vinclis ad litora longo

Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto

565

Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo

Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.

Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.

Ardet et Europe nivei sub imagine tauri

Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu;

570

Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem

Nereis humenti moderatur roscida freno.

Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,

Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ,

Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.

575

At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,

Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.

Ducitur et Libyæ puppis signata figuram,

Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne,

Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.

580

Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros

Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,

Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,

Invidia Divum pelagique labore, parata,

Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.

585

Criniger æstiferis Titan fervoribus auras,

Et patulam Cyanen lateque palustribus undis

Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,

Temporaque auctumni, lætis florentia donis,

Fœdavit, rapidoque adcendit fulminis igni.

590

Fumabat crassus nebulis caliginis aer:

Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;

Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;

Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.

Vim primi sensere canes: mox nubibus atris

595

Fluxit deficiens penna labente volucris:

Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes

Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.

Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor

Corpore manabat tremulo: descendere fauces

600

Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum.

Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela

Igneus efflatur sitientum spiritus ora.

Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,

Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore

605

Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.

Heu dolor! insignis notis bellator in armis

Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem

Dona superba virum, multo Mavorte parata!

Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo

610

Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.

Passim etiam deserta jacent inhumataque late

Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.

Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,

Nec leviore quatit Trinacria mœnia luctu,

615

Pœnorumque parem castris fert atra laborem.

Æquato par exitio, et communis ubique

Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.

Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,

Incolumi ductore, viros, clademque rependit

620

Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo

Primum letiferos repressit Sirius æstus,

Et minuere avidæ mortis contagia pestes;

Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,

Propulsa invadit piscator cærula cymba;

625

Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat

Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.

Circumstant alacres signa, auditisque tubarum

Respirant læti clangoribus: itur in hostem;

Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro

630

Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda

In morem pecudum effudere cubilibus atris

Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta

Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,

Quam debellari morbis, placet. Ardua primus

635

Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo

Et macie galeis abscondunt ora, malusque,

Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.

Infundunt rapidum convulsis mœnibus agmen,

Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,

640

Totque uno introitu capiuntur militis arces.

Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem

Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.

Tot delubra Deum, totque intra mœnia portus;

Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,

645

Certantesque mari moles; adde ordine longo

Innumeras spatioque domos æquare superbas

Rura: quid, inclusos porrecto limite longis

Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?

Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;

650

Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis

Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?

Hic Agathocleis sedes ornata tropæis:

Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas

Artificum manibus: non usquam clarior illo

655

Gloria picturæ seclo: non æra juvabat

Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro

Vestis, spirantes referens subtemine vultus,

Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto

Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem

660

Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela.

Jam simul argento fulgentia pocula, mixta

Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum

Numen ab arte datum servantia: munera rubri

Præterea ponti, depexaque vellera ramis,

665

Femineus labor. His tectis opibusque potitus

Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto

Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,

Inque suo positum nutu, stent mœnia regum,

An nullos oriens videat lux crastina muros,

670

Ingemuit nimium juris, tantumque licere

Horruit, et, propere revocata militis ira,

Jussit stare domos, indulgens templa vetustis

Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis

Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo

675

Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.

Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti

Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas,

Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.

At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,

680

Certarunt victi victoribus: æmulus ipse

Ingenii Superum servando condidit urbem.

Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum,

Et dabit antiquos ductorum noscere mores.

Felices populi! si, quondam ut bella solebant,

685

Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.

At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,

Effrenum arceret populandi cuncta furorem,

Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.