Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,

Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro

Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,

In medios fert arma globos, seseque periclis

5

Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.

Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,

Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga

Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,

Nil superest: idem sedes adeuntibus imas

10

Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde

Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,

Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:

Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi

Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;

15

Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus

Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.

Abscessere retro, pavidique in terga relatos

Abduxere gradus: ut lætus valle remota

Quum capream venator agit, fessamque propinquo

20

Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,

Si ferus adverso subitum se protulit antro,

Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una

Et color, et sanguis, et tela minora periclo;

Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.

25

Nunc in restantes mucronem comminus urget,

Nunc trepidos ac terga mala formidine versos

Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,

Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers

Uni turba viro; atque alter si detur in armis

30

Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ.

Tandem inclinato cornu sine more ruebat.

Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris

Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle

Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa

35

Miserunt muris: junxit fera tempora leti

Sidonius non consimili discrimine miles:

Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;

Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.

Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto

40

Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,

Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.

Per medios agitur, projecto lucis amore

Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur

Aspera, si obcumbat ductore superstite Pœno.

45

Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,

Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)

In faciem pavidi Juno conversa Metelli,

«Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,

Incassumque moves, fato renuente, furores?

50

Si superest Paulus, restant Æneia regna;

Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem

Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus

Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi

(Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.

55

Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis

Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.

Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto

Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»

Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis

60

Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ

Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?

I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela

Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,

Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ

65

Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum

Me vita, pulchraque indignum morte putasti?

Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella

Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ

Virtutis patrum! quando certamen inire,

70

Cuive virum mallem memet componere, quam qui

Et victus dabit et victor per secula nomen?»

Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,

Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum

Agmina, et in densis furantem membra maniplis

75

Per conferta virum et stipata umbonibus arma

Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.

Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,

Erroresque feræ sollers per devia mersa

Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro

80

Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;

Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,

Deprendit spissis arcana cubilia dumis.

At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis

Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,

85

In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,

Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum.

«Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,

O decus æternum Carthaginis! horrida juxta

Stagnantes consul molitur prælia ripas;

90

Et laus haud alio major datur hoste peremto.»

Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.

Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;

Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant

Arma senem circa nati; pauperque penatum,

95

Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros

Bellator populos, factis et cæde docebat

Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.

Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,

Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu

100

Innumero cum turre feram, facibusque sequutis

Ardentem monstri spectabat læta ruinam;

Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ

Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;

(Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos

105

Sæva parens ultro in certamina, et addere passim

Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,

Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.

Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido

Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,

110

Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,

Explorat dubios Phœbea lampade natos.

Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,

En medias hasta velox prætervolat auras.

Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,

115

Ac senium invalido dependens prodidit ictu.

Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus

Exsanguem senio dextram? vix prima momordit

Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.

En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista

120

A nobis melius discet bellare juventus.»

Sic propria miseri transfigit pectora corno.

At contra (horrendum) bis terna spicula dextra

Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.

Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam

125

Venator premit obsesso quum Maurus in antro,

Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant

Nondum sat firmo catuli certamina dente.

Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,

Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas

130

Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,

Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,

Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti

Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.

Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira

135

Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:

«Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni

Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat

Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»

Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,

140

Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens

Arma super fratrum resupino concidit ore.

Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum

Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum

Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.

145

Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,

Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)

Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,

Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa

Inliso saxo, qua spina interstruit artus,

150

Obcumbit; fratrisque videt labentia membra

Quercentis, quem funda procul per inane voluta

Sopierat, dum supremam Telesinus in auras

Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.

At fessus mærore simul, cursuque, metuque,

155

Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor

Interdum insistens Perusinus membra ferebat.

Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis

Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum

Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.

160

Tentarat precibus sævum lenire furorem;

Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,

Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.

Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro

Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa

165

Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus

Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum

Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;

Donec victa Deo late procumbit, et omnem

Conlabens operit spatioso stipite prolem.

170

Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor

Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram

Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat

Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris

Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,

175

Unde genus tristique Deæ manabat origo.

Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem

Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,

Dum lævum petit incumbens violentius inguen,

Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,

180

Adflictumque premens, tergo qua balteus imo

Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,

Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem

Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,

Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.

185

Has inter strages rapido terrore coorti

Invadunt terga, atque averso turbine miscent

Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos

Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:

Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,

190

Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam

In cædes aciem pone atque in terga ruentes

Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.

E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.

Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem

195

Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste

Auferri signum, connisus corpore toto

Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.

Ac dum comprensam cæso de corpore prædam

Avellit, tardeque manus moribunda remittit,

200

Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi

Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.

Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo

Iras sæva truces, sublatum pulvere campum

Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.

205

Jamque reluctantes stridens inmane procella

Per longum tulit ad campi suprema, cavisque

Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.

Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi

Servabat tacito, non felix Curio, leto.

210

Namque, furens animi dum consternata moratur

Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,

In præceps magna propulsus mole ruentum

Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus

Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.

215

Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla

Nescius, adversa fronte incurrebat in arma

Vincentum consul: pereundi Martius ardor,

Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;

Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ

220

Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis

Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.

Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,

Post Paulum belli pars optima, conruit ictu

Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno

225

Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram

Consul, et insani quamquam contraria venti

Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,

Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ

Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi

230

Carmina pulsata fundentem barbara cætra

Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.

Hic fuit extremus cædum labor: addere bello

Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est

Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.

235

Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca

Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra

Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.

Inde pedem referens, labentia membra propinquo

Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,

240

Sedit terribilis clipeum super ore cruento:

Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,

Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,

Stat teli patiens media tremebundus arena,

Ac, manante jubis rictuque et naribus unda

245

Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,

Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.

Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato

Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,

Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.

250

Obrutus hic telis ferri per corpora Piso

Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam

Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,

Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:

Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam

255

Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;

«Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant

Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»

Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus

Arduus insurgens totum permiscuit ensem.

260

Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,

Lentulus effusis campum linquebat habenis;

Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,

Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.

Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari

265

Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus

Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere

Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,

Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,

Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?

270

Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas

Crudelis belli, vivisque in turbine tanto

Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)

Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum

Fessarum, cape cornipedem: languentia membra

275

Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.»

Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem

Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!

Nec vero spes angustæ, quum talia restent

Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,

280

Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis

Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.

Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.

Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta

Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi

285

Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem

Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos

Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo

Pectora, nec manes tam parva intramus imago.

Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,

290

Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum

Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,

Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,

Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris

Letifero cedens tandem, projectaque corpus

295

Luctatur morti, et languentem pandit hiatum

In vanos morsus, nec subficientibus iræ

Ictibus, extrema lambit venabula lingua.

Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti

Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ

300

Non exspectatum surgens defixerat ensem,

Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa

Exoptans animam certantem ponere dextra.

Sed vicere virum coeuntibus undique telis

Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.

305

Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens

Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,

Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi

Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.

Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,

310

Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis

Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.

Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic

Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.

Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ

315

Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;

Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,

Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore

Cornipedum derepta fero spumantia frena.

Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas

320

Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.

Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto

Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,

Naufragium spargens operit freta; jamque per undas

Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,

325

Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ.

At Pœnus, per longa diem certamina sævis

Cædibus emensus, postquam eripuere furori

Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem

Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.

330

Sed mens invigilat curis, noctisque quietem

Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,

Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.

Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,

Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,

335

Destinat, ac jam claustra manu, jam mœnia flamma

Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.

Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,

Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,

Incautum ardorem atque avidas ad futile votum

340

Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis

Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro

Edomita inviti componit lumina fratris.

Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,

Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis

345

Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi

Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos

Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.

Ductori precor inmittas nova somnia Pœno,

Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,

350

Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»

Imperium celer exsequitur, curvoque volucris

Per tenebras portat medicata papavera cornu.

Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima

Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas

355

Devexo capiti pennas, oculisque quietem

Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.

Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:

Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim

Cingere, et insultans adstare ad mœnia Romæ.

360

Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,

Elata torquens flagrantia fulmina dextra,

Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,

Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;

Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum

365

Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:

«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;

Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,

Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»

Adtonitum visis, majoraque bella paventem

370

Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;

Nec lux terribili purgavit imagine mentem.

Quos inter motus somni vanosque tumultus,

Dedita per noctem reliquo cum milite castra

Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.

375

Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas

Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,

Celatis Superum monitis clausoque pavore,

Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,

Ac nimium lætis excusat fidere rebus.

380

Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis

Terga juberetur muris, ac signa referre,

«Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,

Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis

Munera destituis fato, patriamque moraris?

385

Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros

Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»

Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,

Jam Latius sese Canusina in mœnia miles

Conligere, et profugos vicino cingere vallo,

390

Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris!

Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum

Imperium, non subnixæ lictore secures.

Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,

Corpora debilibus nituntur sistere membris.

395

Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis

In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ

Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:

Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum

Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.

400

At multa thorax perfossus cuspide; et hærens

Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.

Interdum mæsto socios clamore requirunt.

Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,

Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.

405

Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis

Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam

Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.

Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;

Atque idem quantus dextra: sed cura futuri

410

Quos premit, aut fossas instant præducere muris,

Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;

Quaque patet campus planis ingressibus hosti,

Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,

Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.

415

Ecce, super clades et non medicabile vulnus,

Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis

Inpia formido ac major jactabat Erinnys.

Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant

Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.

420

Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,

Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello

Pectora degeneremque manum ad deformia agebat

Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,

Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla

425

Pœnorum, aut patriæ penetraret fama relictæ.

Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,

Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,

Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,

Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant

430

Cœpta viri, ruptis foribus sese arduus infert.

Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum

Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam

Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum

Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus

435

Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,

Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,

Perque caput, nullo levius mihi numine, patris

Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna

Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.

440

Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis

Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,

Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,

Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,

Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo

445

Pœnorum melior parietur gloria cæso.»

His excussa incepta minis: jamque ordine jusso

Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant

Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.

Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,

450

Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ

Facta recensebat, pertractans vulnera visu,

Hannibal, et, magna circumstipante caterva,

Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.

Quas strages inter, confossus pectora telis,

455

Seminecem extremo vitam exhalabat in auras

Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu

Languida vix ægro et dubia cervice levabat.

Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem

Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,

460

Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.

Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui

Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi

Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.

Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,

465

De more inflexis præbebat scandere terga

Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.

Milite non illo quisquam felicius acri

Insultarat equo, vel si resupina citato

Projectus dorso ferretur membra, vel idem

470

Si nudo staret tergo, dum rapta volucris

Transigeret cursu sonipes certamina campi.

At Libys, humanos æquantem pectore sensus

Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ

Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque

475

Erogitat, letique simul compendia donat.

Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,

Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)

«Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est

Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,

480

Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim

Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,

Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella

Clusina venere domo: si Porsena fando

Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.

485

«Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,

Certabat pulsos per bella reponere reges.

Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus

Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,

Compressere odia, et positum cum fœdere bellum,

490

Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda

Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata

Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos

Nondum complerat primævi corporis annos,

Una puellarum Laurentum, et pignora pacis

495

Inter virgineas regi transmissa catervas

(Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis,

Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim

Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:

Cui si mutasset sexum natura, reverti

500

Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,

Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est

Et genus et clara memorandum virgine nomen.»

Talia dum pandit, vicinus parte sinistra

Per subitum erumpit clamor: permixta ruina

505

Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli

Eruerant corpus media de strage jacentum.

Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis

Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna

Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!

510

Pulvere canities atro, arentique cruore

Squalebat barba, et perfracti turbine dentes

Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.

Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor

Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,

515

Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,

Et populo consul totas edissere Cannas.

Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,

Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste

Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,

520

Funere supremo et tumuli decoretur honore.

Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus

Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt,

Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»

Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,

525

Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,

Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,

Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,

Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos

Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni

530

Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ

Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,

Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.

Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,

Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.

535

Funereas tum deinde pyras certamine texunt

Officium infelix et munus inane peremtis;

Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus

Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam

Orbita nigranti traxit caligine noctem.

540

Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena

Ignibus, atque sui terris rediere colores,

Subponunt flammam, et manantia corpora tabo

Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem

Formido incerti casus, tacitusque pererrat

545

Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui

Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.

At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo

Ingenti mons armorum surgebat ad astra.

Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem

550

Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:

Primitias pugnæ et læti libamina belli

Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,

«Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,

Arma electa dicat spirantum turba virorum.»

555

Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis

Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras

Actus apex claro perfundit lumine campos.

Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo

Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.

560

Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti

Stramine composuere toros: superaddita dona,

Funereum decus; expertis invisus et ensis,

Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,

Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.

565

Non conjux native aderant, non juncta propinquo

Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris

Præcedens prisca exsequias decorabat imago.

Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus

Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui

570

Murice suspirans inicit velamina, et auro

Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:

«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas

Virtute et factis animas: tibi gloria leto

Jam parta insigni: nostros Fortuna labores

575

Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.»

Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis

Æthereas anima exsultans evasit in auras.

Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;

Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.

580

Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem

Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,

Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.

Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,

Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,

585

Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ

Natorum, septemque arces fumare videntur.

Lux una eversas bis centum in strage curules,

Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat

Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;

590

Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,

Nec socium numero pariter leviore peremto.

Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus

Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans

Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est

595

(Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis

Nequidquam armatos ausit subcedere muros.

Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,

Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma

Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim

600

Nudate, et clipeos in bella refigite captos.

Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster

Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis

Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,

Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»

605

Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,

Varronem adventare vagus per mœnia rumor

Spargit, et occulto perfundit pectora motu:

Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ

Litoribus solus vacuis ex æquore sospes

610

Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve

Jactato dextras, ipsamque odere salutem

Unius amissa superantis puppe magistri.

Quam restare viro labem, qui adcedere portis

Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!

615

Hos mulcens questus Fabius deforme docebat

Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.

Adversis etenim ferri non esse virorum,

Qui Martem inscribant genti, non posse dolores

Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.

620

Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum

Inluxisse diem, quo castris viderit ire

Varronem, quam quo videat remeare sine armis.

His dictis sedere minæ, et conversa repente

Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno

625

Consulibus reputant cæsis erepta duobus.

Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus

Gratantum, magnaque actum se credere mente

Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,

Laomedontiadum non desperaverit urbi.

630

Nec minus infelix culpæ, grandique pudore

Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum

Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,

Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.

Quod vero reduci tum se populusque Patresque

635

Obferrent, non gratari; sed poscere natos

Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes

Ire videbantur laceranda ad consulis ora.

Sic igitur muto lictore invectus in urbem,

Damnatum Superis adspernabatur honorem.

640

At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,

Præcipitant curas: raptim delecta juventa

Servitia armantur; nec claudit castra saluti

Postpositus pudor: infixum est Æneia regna

Parcarum in leges quacumque reducere dextra,

645

Proque arce, et sceptris, et libertatis honore

Vel famulas armare manus. Primæva suorum

Corpora prætexto spoliant velamine, et armis

Insolitis cingunt: puerilis casside vultus

Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur.

650

Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro

Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum

Millia), miranti durarunt prodere Pœno.

Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,

Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse

655

Damnatis Siculas longe meritare per oras

Inpositum, donec Latio decederet hostis.

Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores

Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.