PUNICORUM

Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit

Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura

Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum

Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,

5

Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti

Gens Cadmea super regno certamina movit;

Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce

Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro

Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum

10

Sidonii fregere duces; atque impius ensis

Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

Sed medio finem bello excidiumque vicissim

Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,

Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces

15

Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo

Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.

Tantarum causas irarum odiumque perenni

Servatum studio, et mandata nepotibus arma

Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.

20

Jamque adeo magni repetam primordia motus.

Pygmalioneis quondam per caerula terris

Pollutum fugiens fraterno crimine regnum

Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:

Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,

25

Cingere qua secto permissum litora tauro.

Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)

Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen

Optavit profugis æternam condere gentem.

Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte

30

Exserere, ac missas etiam trans æquora classes

Totum signa videt victricia ferre per orbem,

Jam propius metuens, bellandi corda furore

Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ

Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis

35

Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens

Arma remolitur. Dux agmina subficit unus

Turbanti terras pontumque movere paranti.

Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras

Hannibal: hunc audet solum componere fatis.

40

Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini

Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,

«Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,

Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,

Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;

45

Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ

Non capiant, similisque mihi per Celtica rura

Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis

Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo

Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;

50

Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore

Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,

Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis

Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus

Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»

55

Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.

Ingenio motus avidus fideique sinister

Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.

Armato nullus Divum pudor; improba virtus,

Et pacis despectus honos; penitusque medullis

60

Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi

Flore virens, avet Ægates abolere, parentum

Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.

Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.

Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,

65

Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.

Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno

Expavere trucem per vasta silentia vocem,

Ac largo sudore virum invenere futuras

Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.

70

Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva

Addiderat quondam puero patrius furor: ortus

Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos

A Belo numerabat avos: namque orba marito

Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri

75

Belides juvenis vitaverat arma tyranni,

Et se participem casus sociarat in omnes.

Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,

Ut fari primamque datum distinguere lingua

Hannibali vocem, sollers nutrire furores,

80

Romanum sevit puerili in pectore bellum.

Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ

Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,

Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris

Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.

85

Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim

Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto

Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum

A Belo series: stat gloria gentis Agenor,

Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.

90

Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:

Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum

Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.

Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,

Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.

95

Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras

Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.

Tum magico volitant cantu per inania manes

Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.

Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,

100

Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.

Non ille evantis Massylæ palluit iras,

Non diros templi ritus, adspersaque tabo

Limina, et audito surgentes carmine flammas.

Olli permulcens genitor caput, oscula libat,

105

Adtollitque animos hortando, et talibus implet:

«Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos

Fœderibus non æqua premit: si fata negarint

Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,

Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella

110

Latura exitium Laurentibus! horreat ortus

Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,

Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»

His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:

«Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,

115

Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam.

Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,

Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.

Hanc mentem juro nostri per numina Martis;

Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi

120

Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit

Spirantis artus poscens responsa sacerdos,

Ac fugientem animam properatis consulit extis.

Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ

Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:

125

«Ætolos late consterni milite campos,

Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.

Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,

Cujus in aerio pendent tua vertice castra!

Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant

130

Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe

Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus

Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,

Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.

Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis

135

Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?

Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;

Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata

Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente

Conticuere: latent casus longique labores.

140

Sic clausum linquens arcano pectore bellum,

Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,

Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,

Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.

Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,

145

Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,

Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.

Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,

Et fructus regni feritas erat: asper amore

Sanguinis, et metui demens credebat honorem;

150

Nec nota docilis poena satiare furores.

Ore excellentem et spectatum fortibus ausis

Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque

Immemor, erecto subfixum robore mœstis

Ostentabat ovans populis sine funere regem.

155

Auriferi Tagus adscito cognomine fontis

Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.

Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet

Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro

Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.

160

Primus inire manu, postremus ponere Martem.

Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis

Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta

Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas

Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.

165

Quem postquam diro suspensum robore vidit

Deformem leti famulus, clam conripit ensem

Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,

Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.

At Pœni succensi ira, turbataque luctu

170

Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.

Non ignes candensque chalybs, non verbera passim

Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,

Carnificesve manus, penitusve infusa medullis

Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ

175

Cessavere: ferum visu dictuque, per artem

Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,

Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,

Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.

Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,

180

Spectanti similis, fessosque labore ministros

Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.

Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,

Erepto trepidus ductore exercitus, una

Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.

185

Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,

Hinc fama in populos jurati didita belli,

Hinc virides ausis anni fervorque decorus,

Atque armata dolis mens et vis insita fandi.

Primi ductorem Libyes clamore salutant;

190

Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:

Continuoque ferox oritur fiducia menti,

Cessisse imperio tantum terræque marisque.

Æoliis candens austris et lampade Phœbi

Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,

195

Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.

Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus

Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:

At qua diversas clementior adspicit Arctos,

Herculeo dirimente freto, diducta propinquis

200

Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;

Nec patitur nomen proferri longius Atlas,

Atlas subducto tracturus vertice cælum.

Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque

Erigit æternum compages ardua cervix:

205

Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris

Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,

Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.

Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;

Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,

210

Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.

Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,

Serpentum largo coquitur fecunda veneno.

Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,

Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.

215

Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;

Quîs inter geminas per ludum mobilis aures

Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.

Altrix bellorum bellatorumque virorum

Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

220

Altera complebant Hispanæ castra cohortes,

Auxilia Europa genitoris parta tropæis.

Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,

Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:

Non Eleus eat campo ferventior axis.

225

Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.

Namque ubi transcendit florentes viribus annos,

Inpatiens ævi spernit novisse senectam,

Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:

Electri gemino pallent de semine venæ,

230

Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.

Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus

Visceribus laceræ telluris mergitur imis,

Et redit infelix effosso concolor auro.

Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,

235

Quique super Gravios lucentes volvit arenas,

Infernæ populis referens oblivia Lethes.

Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,

Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,

240

Utque dati rerum freni, nunc arte paterna

Conciliare viros; armis consulta Senatus

Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,

Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,

Si valli festinet opus: nec cetera segnis,

245

Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat

Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;

Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ

Insignis sagulo duris certare maniplis:

Celsus et in magno præcedens agmine ductor

250

Imperium perferre suum: tum vertice nudo

Excipere insanos imbres cælique ruinam.

Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,

Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis

Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes

255

Turbato transiret equo: nec pulvere fessum

Agminis ardenti labefecit Sirius astro.

Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,

Candentique globo medius coquit æthera fervor,

Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:

260

Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.

Idem conreptis sternacem ad prælia frenis

Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;

Ignotique amnis tranare sonantia saxa,

Atque e diversa socios arcessere ripa.

265

Idem expugnati primus stetit aggere muri;

Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,

Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.

Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,

Quo datur, interea Romam comprendere bello

270

Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.

Prima Saguntinas turbarunt classica portas,

Bellaque sumta viro belli majoris amore.

Haud procul Herculei tollunt se litore muri,

Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen

275

Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.

Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas

Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.

Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras

Armarat, ternaque caput cervice gerebat.

280

Haud alium vidit tellus, cui ponere finem

Non posset mors una viro, duræque Sorores

Tertia bis rupto torquerent stamina filo.

Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor

Armenta ad fontes medio fervore vocabat,

285

Quum tumidas fauces adcensis sole venenis

Calcatus rupit letali vulnere serpens;

Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.

Mox profugi ducente Noto advertere coloni,

Insula quos genuit Graio circumflua ponto,

290

Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.

Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,

Sedis inops; misit largo quam dives alumno,

Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.

Libertas populis pacto servata decusque

295

Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum.

Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor

Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.

Ipse caput quassans circumlustravit anhelo

Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,

300

Pandere jamdudum portas ac cedere vallo

Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe

Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;

Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque

In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer

305

Intorto sancit jaculo, figitque per arma

Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.

Concidit exacti medius per viscera teli;

Effusisque simul prærupto ex aggere membris,

Victori moriens tepefactam retulit hastam.

310

At multo ducis exemplum clamore secuti

Involvunt atra telorum mœnia nube.

Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque

Ora duci portans, ceu solus bella capessit.

Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,

315

Terque levi ducta circum caput altus habena

Permissum ventis abscondit in aere telum.

Hic valido librat stridentia saxa lacerto:

Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.

Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,

320

Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,

Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:

Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas

Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:

Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,

325

Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno

Fundit apud ripas inopina binominis Histri.

Cura subit, collem turrita cingere fronte,

Castelloque urbem circumvallare frequenti.

Heu priscis numen populis, at nomine solo

330

In terris jam nota Fides! stat dura juventus:

Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.

Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,

Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes

Intendunt vires; adductis stridula nervis

335

Phocais effundit vastos ballista molares,

Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,

Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

Alternus resonat clangor: certamine tanto

Conseruere acies, veluti circumdata vallo

340

Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes

Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?

Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,

Primitiæque ducis! Taline inplere paramus

Italiam fama? tales præmittere pugnas?»

345

Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis

Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.

Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt

Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,

Inponitque globos pugnantum desuper urbi.

350

Armavit clausos, ac portis arcuit hostem

Librari multa consueta falarica dextra,

Horrendum visu robur, celsisque nivosæ

Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;

Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui

355

Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.

Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis

Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.

Qualis sanguineo præstringit lumina crine,

Ad terram cælo decurrens ignea lampas. 360

Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,

Adtonito ductore, tulit fumantia membra.

Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,

Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,

Arma virosque simul pressit flagrante ruina.

365

Tandem condensis actæ testudinis armis

Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,

Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.

Terribilem in sonitum procumbens aggere victo

Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,

370

Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis

Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa

Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

Surgebat cumulo certatim prorutus agger,

Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent

375

Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.

Emicat ante omnes primævo flore juventæ

Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem

Matre Saguntina Graius, geminoque parente

Dulichios Italis miscebat prole nepotes.

380

Hic magno socios Aradum clamore vocantem.

Qua corpus loricam inter galeamque patescit,

Conantis motus speculatus, cuspide sistit,

Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:

«Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus

385

Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?

Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam

Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;

Oraque dum calcat jam singultantia leto;

«Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,

390

O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»

Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,

Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

Dives agri, dives pecoris, famæque negatus

Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.

395

Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ,

Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!

Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.

Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris

Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi

400

Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte

Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,

Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.

Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo

Septus, et horrentes effingens crine galeros;

405

Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta

Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;

Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;

Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,

Audax in fluctu laceras raptare carinas;

410

Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.

Nec non serpentem diro exarmare veneno

Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,

Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.

Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,

415

Insignis flexo galeam per tempora cornu,

Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas

Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.

Et jam corporibus cumulatus creverat agger,

Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.

420

Tum ductorem avido clamore in prælia poscit

Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,

Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto

Horrescit sætis dorso, et postrema capessit

Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,

425

Jamque gemit geminans contra venabula dentem.

At parte ex alia qua se insperata juventus

Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque

Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque

Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,

430

Cantato nuper senior quem fecerat igni

Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens

Fidebat magica ferrum crudescere lingua:

Quantus Bistoniis late Gradivus in oris

Belligero rapitur curru, telumque coruscans,

435

Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella

Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.

Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,

Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,

Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;

440

Daunum etiam, grata quo non spectatior alter

Voce movere fora, atque orando fingere mentes,

Nec legum custos sollertior, aspera telis

Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ

Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta

445

Feminea fabricata manu, pretiove parata,

Exsulibusve datum dimensis litus arenis;

Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»

Ast illum, toto jactantem talia campo,

Ingenti raptum nisu, medioque virorum

450

Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,

Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ.

Increpitansque suos inferri signa jubebat;

Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum

Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat

455

Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem.

Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem

Diversam Marte infausto, Murroque secundos

Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens

Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.

460

Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ:

Crine ut flammifero terret fera regna cometes,

Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes

Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum

Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.

465

Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique;

Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ

Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.

Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto

Per longum vasto Cori cum murmure fluctus

470

Suspensum in terras portat mare, frigida nautis

Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens

Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.

Non cuncta e muris unum incessentia tela,

Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem

475

Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum

Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento

Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:

«En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,

Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo,

480

Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.

Fer tecum castamque fidem servataque jura:

Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:

«Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,

Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum

485

Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima.

Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem

Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»

Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,

Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens

490

Aggere convulso saxum, et nitentis in ora

Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.

Subsedit duro concussus fragmine muri.

Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit

Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro

495

Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.

Sed postquam propior vicino lumine fulsit,

Et tota se mole tulit, velut incita clausum

Agmina Pœnorum cingant, et cuncta paventem

Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.

500

Mille simul dextræ, densusque micare videtur

Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ.

Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos

Igne micet: trahit instanti languentia leto

Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:

505

«Conditor Alcide, cujus vestigia sacra

Incolimus, terræ minitantem averte procellam,

Si tua non segni defenso mœnia dextra.»

Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex;

«Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis

510

Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus,

Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis

Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;

Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis,

Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»

515

Sic Pœnus, pressumque ira simul exigit ensem,

Qua capuli statuere moræ; teloque relato

Horrida labentis perfunditur arma cruore.

Ilicet ingenti casu turbata juventus

Procurrit: nota arma viri corpusque superbo

520

Victori spoliare negant: coit aucta vicissim

Hortando manus, et glomerata mole feruntur.

Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis;

Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi

Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ,

525

Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum:

Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,

Et stant loricæ squamis horrentia tela;

Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.

Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.

530

Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco

Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo

Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.

Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris

Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.

535

Hic subitus scisso densa inter nubila cælo

Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas

Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.

Inde inter nubes ventorum turbine cœco

Ultrix injusti vibravit lancea belli,

540

Ac femine adverso librata cuspide sedit.

Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum;

Et vos, virginea lucentes semper in ara,

Laomedonteæ Trojana altaria flammæ;

Heu! quantum vobis fallacis imagine teli

545

Promisere Dei? propius si pressa furenti

Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes,

Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.

Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ

Nava rudimenta, et primos in Marte calores,

550

Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,

Advolat, obscura circumdata nube, per auras,

Et validam duris evellit ab ossibus hastam.

Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,

Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu

555

Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.

Nox tandem optatis terras pontumque tenebris

Condidit, et pugnas erepta luce diremit.

At duræ invigilant mentes, molemque reponunt

Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,

560

Et fractis rebus violentior ultima virtus.

Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre

Certat opem in dubiis miserando nava labori,

Saxaque mananti subvectat vulnere miles.

Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ:

565

Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,

Defessis subeant rebus, revocentque salutem,

Et Latia extremis inplorent casibus arma.

«Ite citi, remis velisque inpellite puppim,

Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis

570

Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.

Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,

Antiquaque domo meliora arcessite fata.

Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»

Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,

575

Et fugiunt tumido per spumea cærula velo.

Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,

Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos

Adflarat montes, roseasque movebat habenas.

Jam celsa e muris exstructa mole juventus

580

Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.

Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto

Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,

Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.

Interea Rutulis longinqua per æquora vectis

585

Herculei ponto cœpere exsistere colles,

Et nebulosa jugis adtollere saxa Monœci.

Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna

Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,

Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;

590

Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,

Haud ulli contra fiducia surgere vento.

Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant

Æquora, et injecto conduntur gurgite montes:

Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.

595

Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem,

Alternos mæsti casus bellique marisque,

Et dubium rerum eventum sermone volutant.

«O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt

Fata loco? sacræne manent in collibus arces?

600

An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?

Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,

Si nondum insultat templorum Pœnicus ignis

Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»

Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,

605

Donec Laurentes puppis defertur ad oras,

Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,

In pontum flavo descendit gurgite Thybris.

Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ.

Concilium vocat augustum, castaque beatos

610

Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis

Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.

Facta animosa viros, et recti sacra cupido

Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa,

Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;

615

Exiguo faciles, et opum non indiga corda,

Ad parvos curru remeabant sæpe penates.

In foribus sacris, primoque in limine templi

Captivi currus, belli decus, armaque rapta

Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures,

620

Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,

Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,

Ægates cernas, fusaque per æquora classe

Exactam ponto Libyen testantia rostra:

Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri

625

Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis

Arma revertentis pompa gestata Camilli:

Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa,

Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ

Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.

630

Sed postquam clades patefecit et horrida bella

Orantum squalor, præsens adstare Sagunti

Ante oculos visa est extrema precantis imago.

Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore:

«Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur

635

Marte satam populi ferro parere subacti,

Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.

Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:

Et, quem insana freta, aut cœtus genuere ferarum,

Vidimus Hannibalem: procul his a mœnibus, oro,

640

Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete

Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes

Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?

Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,

Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis

645

Molitur populos, majoraque mœnia quærit.

Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus,

Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.

An tanti pretium motus, ruptique per enses

Fœderis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,

650

Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto?

Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,

Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.

Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc

Semina fumarent belli: vestræne Sagunto

655

Spernendum consanguineam protendere dextram?

Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,

Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.

Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis,

Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ,

660

Conservate pios, qui permutare coacti

Acrisioneis Tirynthia culmina muris.

Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni

Juvisse egregium; vos et Campana tueri

Mœnia, depulso Samnitum robore, dignum

665

Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,

Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,

Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,

Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,

Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.

670

Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,

Despiciar, vesterque luat cur fœdera sanguis?»

Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu!

Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,

Adfigunt proni squalentia corpora terræ.

675

Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti,

Poscendum pœnæ juvenem, celerique negantis

Exuri bello Carthaginis arva jubebat.

At Fabius, cauta speculator mente futuri,

680

Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem,

Et melior clauso bellum producere ferro,

Prima super tantis rebus pensanda: ducisne

Ceperit arma foror, Patres an signa moveri

Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.

685

Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto

Pectore præmeditans Fabius surgentia bella.

Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister,

Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,

Summo jamdudum substringit lintea malo.

690

Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes

Præcipitare latens fatum: lectique Senatu,

Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis

Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;

Nec Divum oblitis indicere bella morentur.