[3] Les historiens de l'église de Valence font partir de 1189 le pontificat de Falcon ou Falques, & mettent sa mort le 2 janvier 1199, d'après le nécrologe de Saint-Ruf: ces deux dates sont inexactes. Nous possédons une dizaine de chartes inédites de cet évêque, outre celles où il ne figure que par l'apposition de son sceau: sur ce nombre trois sont de l'année 1188, secundo anno pontificatus ipsius, dit l'une d'elles; 1197 était la dixième: son élection date donc de 1187. D'autre part, M. GIRAUD a publié en facsimile (Essai histor., 1re p., p. 236) une charte de cet évêque datée du 3 des calendes de février 1199 (30 janvier 1200, n. st.), XIo anno pontificatus ipsius: en aucun cas il ne peut être mort le 2 janvier 1199.
[4] Voir ch. I, n. 10 & 11.
28 décembre 1189.
[Bulla confirmationis Clementis III papæ]A.
(Habemus) Bullam Clementis papæ III confirmantem omnia in dicta bulla Alexandri papæ II1 contenta, adjiciens etiam istam clausulam de sepulturis, inquiens:
PROHIBEMUS etiam ne parrochianos vestros quisquam ad sepulturam seu conversionem, nisi salvo iure ecclesie vestre, recipere audeat aut retinere2.
Decrevit ergo ut si quis hoc infringerit, indignationem Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli ejusque se noverit incursurum. Datum Romæ apud Sanctum Petrum, Vo kalendas januarii, pontificatus sui anno iijo 3.
[A] Analyse & extrait tirés de l'Invent. rais., fo 2 vo (Cartul., fo CCV).
[1] Voir ch. II.
[2] Le pape confirme à l'église du Bourg deux anciens droits. Tous les fidèles ont la faculté de choisir le lieu de leur sépulture (Decretal. Greg., lib. III, tit. XXVIII, de sepulturis, cap. I sqq.: Corp. Iur. can, t. II, col. 510); mais il est juste que celui qui veut être enterré hors de sa paroisse acquitte la dette de reconnaissance qu'il a contractée envers l'église qui a pris soin spirituel de lui: c'est ce qu'on appelle la quarte funéraire ou canonique (ibid., cap. 8, ubi supra, c. 513). D'autre part: qui convertitur ad monasterium medietatem bonorum quæ pro anima sua disposuit, tenetur relinquere ecclesiæ parrochiali (ibid. cap. 2, summ., c. 511).
[3] Clément III fut élu pape à Pise le 19 déc. 1187, & sacré le lendemain. Nous le trouvons au palais de Latran le 25 nov. 1189 & le 6 février 1190.
1191.
De compositione facta inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo et domum sancti Sepulcri A.
NOTUM fit presentibus ac posteris ad quorum notitiam presens scriptura pervenerit, quod orta fuerat controversia inter canonicos ecclesie Sancti Petri de Burgo & fratres Hospitalis sancti Sepulcri1, pro eo quod Burgenses canonici habebant parrochianos & parrochialia2 in domibus que sunt ante domum Hospitalis & in conductitia eiusdem hospitalis familia3: que utique ad plenum habere non poterant. Hinc erat quod pro parrochianis & parrochialibus sepe emergebant calumpnie, sepe oriebantur contentiones & rixe inter Burgenses canonicos & fratres Hospitalis. Vnde ad pacis & concordie stabilem firmitatem habendam in posteros, & ne discordie seminarium iam exorte de festuca truncum adduceret, omnis hec controversia per manum domni Falconis Valentini episcopi, assistentibus sibi Lamberto decano & Eldenone Valentino canonico, amicabili compositione in hunc modum terminata est. Guigo de Sancto Romano Burgensis ecclesie prior & ceteri eiusdem ecclesie canonici, Petrus cantor, Rico de Stella, Desiderius Penchenatz, Willelmus d'Aleisa, Latgerius, Petrus de Montilisio, Umbertus de Belregart, Durantus de Torno, Chatbertus de Cozau, laudaverunt, donaverunt & in perpetuum concesserunt dicti (sic) fratribus Hospitalis ius parrochiale, exceptis decimis in territorio del Muret4, prout clauditur cimiterio Hospitalis & via Romanensi, & via que est super molendinum d'Arcs, & via ab aquilone que ex transverso respondet istis duabus viis. Hoc tamen scito quod Burgenses canonici in pretaxato loco, scilicet del Muret, retinent sibi omnem censum & decimas &, omne ius dominii quod ibidem antea habebant, prout habent in ceteris ecclesie sue rebus, excepto in olchia que est iuxta cimiterium Hospitalis, que se habet ad IIIIor sextariatas terre, & excepto loco in quo erant domus ante domum Hospitalis, sicut clauditur via publica turris d'Aionis5 & via que ducit ad fontem Sancti Petri usque ad alveum: ibi enim non habebat ecclesia Sancti Petri censum nec decimas nec aliquod dominium, nisi ius parrochiale tantum quod plenarie dedit ecclesia Sancti Petri Hospitali. Donant etiam Burgenses canonici & in perpetuum concedunt fratribus Hospitalis sancti Sepulcri, ut eorum capellanus qui in omnibus festis in quibus signa pulsantur duppliciter, in choro Burgensi censualiter matutinali officio & misse maiori interesse debebat, ex nunc in antea libere & quiete remaneat, excepto quod in Ramis Palmarum, & in die Pasche, & in tribus diebus Rogationum, & in die Pentecostes & in festo sancti Apollinaris, isdem capellanus Hospitalis cum suo crucifero in signum subiectionis cum Burgensi processione6 ibit Valentiam, nec licebit ei aliquo modo memorate pactionis terminos transilire; similiter & in die Ascensionis isdem capellanus cum suo crucifero Burgensi processioni intererit: in omnibus his festis accipiens sibi & clerico suo de beneficio Burgensis ecclesie prout accipit corarius & subcorarius7. Sciendum preterea quod canonici ecclesie Sancti Petri de Burgo pro iure parrochiali quod in dictis locis ecclesie sancti Sepulcri concesserunt & pro remissione capellani, ab eadem x. solidos accipient censuales in feria III. Pasche; similiter & III. libras cere in vigilia beatorum Apostolorum Petri & Pauli, quas ibidem iam acceperant a tempore quo Burgensis ecclesia locum in quo constructa est ecclesia sancti Sepulcri concesserat fratribus Hospitalis. Hoc totum laudavit & concessit ex parte Hospitalis Dalmatius, qui tunc temporis erat preceptor per Viennensem episcopatum & Valentinensem, qui etiam sigilli sui impressione presentem paginam roboravit, assistentibus fratribus Petro Garnerii magistro Valentinensi, Bornone de Monteilz, Nicholao capellano, Johanne d'Aiserant, Sysbodo, Ademaro de Cuveira, Pontio d'Ai, Petro Ademart, Blanchino, Nicholao Pairoler, Petro Desiderii. Testes vocati sunt Burgenses clerici: Algisius de sancto Romano, Algisius de sancto Valerio, Willelmus Berengarii, Pontius d'Andaloc, Petrus de Chivo, Willelmus Cellarers, Martinus, Petrus Bosoni, Umbertus de la Balma, Giraldus de Gavaisano, Johannes Cigotz, Umbertus Badola, Petrus de Chaiffa, Poncius Auriols, Petrus Silvio. Vocati sunt etiam laici: Petrus Cellarers, Lambertus de sancto Nazario, Raimundus Otgerii, Petrus de Salas, Willelmus Guidonis. Acta sunt hec in Burgensi capitulo, assensu Falconis Valentini episcopi, qui presentem paginam sigilli sui auctoritate simul & testimonio confirmavit, pontificatus sui anno IIIIto, sedente in Urbe Clemente papa IIIo. Consequenter ad maiorem firmitatem habendam in posterum auctorizata est presens scriptura impressione sigilli ecclesie Sancti Petri de Burgo. Hoc totum laudavit Bertrandus d'Ameillan prior Sancti Egidii8 & sigilli sui munimine confirmavit, anno Verbi Incarnati Mo Co LXXXXo Io.
[A] Transcription de l'original, charte-partie dont les deux exempl. étaient divisés par les lettres A à Q: le parchemin marqué BBB a 25 lig., les e y sont cédillés; il a eu quatre sceaux dont il ne reste que la trace.
[1] La commanderie des Hospitaliers de Valence (præceptoria Sancti Vincentii prope & extra muros civitatis Valentiæ) consistait en une église & un couvent, où vivaient, sous la conduite d'un commandeur (magister), plusieurs chevaliers, des donats, un sacristain & des soeurs de l'ordre de Saint-Jean de Jérusalem: l'emplacement de l'église lui avait été concédé par l'église du Bourg, qui y réclamait des droits paroissiaux; les bâtiments furent rasés par les troupes du baron des Adrets en 1561. Elle dépendait du précepteur des diocèses de Vienne & Valence. Les souvenirs que cet établissement a laissés sont peu nombreux & épars en divers fonds: nous publierons en appendice les chartes les plus anciennes.
[2] On nommait spécialement parrochialia les sacrements dont l'administration était réservée au curé (parochus).
[3] Serviteurs à gages de la commanderie, ne faisant pas partie de l'ordre.
[4] Muret, quartier sous Château-Mouchet.
[5] Tour d'Aion, dont on fit le nom de la porte de Tourdéon.
[6] Ces processions solennelles, qui réunissaient plusieurs communautés religieuses de Valence, donnèrent lieu à des abus auxquels il fallut remédier; le monastère de Saint-Ruf qui était tenu d'y assister s'en fit plus tard dispenser par le pape Urbain V, ainsi que les prieurés de Saint- Félix & de Saint-Victor de Valence (20 juillet 1365).
[7] Enfant de choeur, non correarius.
[8] Saint-Gilles, monastère de Bénédictins fondé au diocèse de Nîmes vers 514, sous le vocable de Saint Gilles & de Saint Pierre.
Ier avril 1192.
[Bulla Celestini III papæ pro jurisdictione et possessionibus]A.
CELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Guigoni priori & fratribus Sancti Petri de Burgo Valentie, salutem & apostolicam benedictionem. Ea que a nobis rationabiliter postulantur digno complere debemus affectu, & vota que a rationis tramite non discordant pie sunt & liberaliter admittenda. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu, apostolica vobis auctoritate concedimus, ut si quis de clericis vestris Capitulo suo inobediens fuerit liceat vobis eum quamdiu in contumatia permanserit, per interdicti sententiam & beneficii subtractionem donec resipuerit, appellatione remota punire. Ad hec etiam donationes, concessiones, permutationes & remissiones a Valentinis Episcopis & Abbatibus vestris rationabiliter ecclesie vestre collatas & hactenus observatas, ratas habemus & illibatas vobis precipimus observari. Specialiter quindecim dies banni mensis augusti1, remissionem candelarum & concessionem avene censualis quam percipere solebat Abbas vester in mansis que ad vineas plantandas donantur; decimas etiam in loco qui dicitur Mariscus & iurisdictionem quam habebat in hominibus ecclesie qui de homicidio, adulterio, periurio, proditione & crimine perduellionis rei habebantur, & quod de feodis Abbatum cum eorum assensu ecclesie vestre collatum est a feodatariis: hec omnia vobis sicut iuste & pacifice possidetis, auctoritate apostolica confirmamus & presentis scripti patrocinio communimus. Obeunte vero te nunc eiusdem loci Priore vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia preponatur, nisi quem fratres communi consensu vel maior pars consilii sanioris secundum Dei timorem & statuta canonum2 duxerint eligendum. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre concessionis seu confirmationis infringere vel ei ausu temerario contra ire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem Omnipotentis Dei & beatorum Petri & Pauli Apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Laterani, kalendas aprilis, pontificatus nostri anno primo3.
[A] Texte pris sur l'original, coté no 13, parchemin de 20 lig., au bas duquel pendent quelques fils de sole jaune. Plusieurs copies en ont été prises. L'Invent. rais. en contient (fo 10) une analyse (transcrite dans l'Extrait, fo 2), qui en fait sentir l'importance: Bulla Celestini papæ III multum pregnans in verbis substantialibus continens effectualiter sex capita:... de clericis inobedientibus...; confirmatio donationum..., banni...; rursusque confirmavit duas cartas Heustachii præpositi pro ecclesia optimas (ch. VI & IX):... de electione prioris,... comminationes.--Elle est suivie de cette note:
Duo vidimus hujus bullæ habet ecclesia, quorum unum recepit magister Andreas Champelli sub anno Domini Mo CCCo Lxo tertio, prima augusti; aliud vero fecerunt archiepiscopus Ebredunensis & succentor Parisiensis, tamen nullam datam habet.
[1] Cette bulle restreint le droit de banvin, accordé en juillet & août par le prévôt Eustache (ch. IX).
[2] Cap. 21, tit. VI, de electione & electi potestate, lib. I Décret. Greg. (Corp. Iur. can., t. II, c. 51-2).
[3] Célestin III fut élu pape le 30 mars & sacré le 14 avril 1191. Le jour même de la date de cette bulle, il adressa de Latran à l'archevêque de Vienne une lettre en faveur des Chartreux (Privil. ord. Carthus., fo 3b).
3 avril 1192.
[Bulla Celestini III de ecclesiis et juribus parrochialibus]A.
Vidimus Bullæ Celestini papæ tertii qui in alia præcedenti multa bona ecclesiæ Sancti Petri de Burgo fecit, etiam plurima alia bona fecit eidem ecclesiæ in sequenti Bulla.
In primis eandem ecclesiam Burgi sub protectione sua suscepit.--Item statuit quod omnes possessiones & quæcumque alia bona quæ eadem ecclesia in præsentiarum possidet aut in futurum possit adipisci priori & canonicis Burgi successoribusque suis illibata permaneant; in quibus hæc duxit exprimenda: præfatam ecclesiam Burgi, cum decimis, possessionibus & aliis pertinentiis; ecclesiam Sancti Thomæ1, ecclesiam Sancti Andreæ apud Castrum Novum Isaræ2, ecclesiam Sanctæ Mariæ de Marnaudo3, ecclesiam Sancti Joannis Castribuxi4, capellam Sancti Petri Castribuxi, capellam Sancti Nicolai Roche5, ecclesiam Sancti Georgii6, ecclesiam Sancti Saturnini7, ecclesiam Sancti Petri de Juvet8, ecclesiam Sancti Apollinaris extra Rodanum9, ecclesiam Sancti Marcelli de Javeysano10, ecclesiam Sanctæ Mariæ de Colombario11, domum Helemosinæ Burgi12; & tertiam partem lesdæ 13 carnium in macello Valentiæ, & totam lesdam carnium in macello Burgi. Libertates quoque & immunitates concessas, antiquas consuetudines hactenus observatas habuit ratas & perpetuo illibatas permanere voluit.-- Item interdixit ne aliquis constituat ecclesiam aut oratorium infra terminos parrochiarum ipsorum prioris & canonicorum.--Item ... interdictum ... (sic).--Item sepulturam quoque Burgi liberam esse decrevit.--Item statuit quod nullus ad sepulturam parrochianos Burgi admittat, nisi salva priori & canonicis in testamento canonica portione14.-- Item quod moriente priore Burgi, nullus alius ibi præponatur nisi quem canonici duxerint eligendum.--Item decrevit quod nemo ecclesiam Burgi turbet aut ejus possessiones auferat & ablatas retineat.
Postremo dedit omni creaturæ maledictionem contravenienti contra hanc constitutionem. Datum Lateranen., iijo nonas aprilis, indictione decima, Incarnationis Dominicæ anno millesimo centesimo nonagesimo secundo, pontificatus vero domini Celestini papæ tertii anno primo.
[A] Extrait tiré de l'Invent. rais., fo 9: il a été fait sur un vidimus, ce qui fait croire que l'original était perdu. On reconnaît à la formule de la date que c'était une bulle solennelle; elle est précieuse pour les indications qu'elle donne sur les anciennes dépendances de l'église du Bourg.
[1] Saint-Thomas: d'après M. Lacroix, qui a bien voulu nous aider de ses lumières pour la partie géographique, cette église devait se trouver, comme la suivante, à Châteauneuf-d'Isère.
[2] Châteauneuf-d'Isère, canton du Bourg-de-Péage; ce lieu reconnaît actuellement pour patron Saint Thomas, & on honore comme secondaires saint Hugues & saint Roch.
[3] L'église de Sainte-Marie de Marnau figure dans une charte du commencement du XIIIe siècle, par laquelle Humbert de Châteaubourg lui donne divers revenus super portum Confluentis (Cartul. de Saint-Félix); elle était située près du confluent de l'Isère & du Rhône.
[4] Châteaubourg en Vivarais faisait avant la Révolution partie du diocèse de Valence, archiprêtré de Saint-Sylvestre; il continua même après l'union du chapitre du Bourg à celui de Saint-Apollinaire d'être sous le patronage de la manse de Saint-Pierre: la chapelle dédiée à saint Pierre n'est mentionnée dans aucun rôle.
[5] Il doit s'agir ici de la Roche-de-Glun, à 7 kilom. de Valence, quoique le pouillé de 1548 & celui de 1729 ne fassent mention d'aucune chapelle dédiée à saint Nicolas dans cette paroisse.
[6] Saint-Georges en Vivarais, dans l'archiprêtré de Saint-Sylvestre (dioc. de Valence); le prieur de ce lieu est taxé aux décimes de 1548 pour 46 livres.--Notons qu'un hameau de ce nom, entre la Roche-de-Glun & Tain, est surmonté d'une croix, dans la carte de Cassini.
[7] Il existait trois paroisses du nom de Saint-Sorlin au diocèse de Vienne; dans celui de Valence, Eymeu avait aussi pour vocable saint Saturnin; cependant cette localité paraît avoir été sur une des rives du Rhône.
[8] Saint-Pierre de Juvet ou Juivet figure dans des lièves du XVIe & du XVIIe siècles, comme faisant partie du mandement de Durtail; il était entre cette localité & Cornas.
[9] Voir ch. IX, n. 1.
[10] Javeysans, d'après les lièves indiquées, se trouvait près de Saint-Marcel-lès-Valence (voir encore ch. XLI).
[11] Quoique Colombier-le-Jeune en Vivarais (Columbarium Juvenis, ex parte Regni), dans l'archiprêtré de Saint- Sylvestre, fut, en effet, sous le vocable de la sainte Vierge, nous opinons à croire qu'il s'agit ici de Notre-Dame-du-Colombier (ecclesia sanctæ Mariæ de Colombario), qui fut inféodée en 1201, avec ses terres, censes, décimes & droits paroissiaux, aux religieuses Cisterciennes de Vernaison par les chanoines du Bourg.
[12] Voir ch. VI, n. 12.
[13] Droits prélevés sur les boucheries de Valence et du Bourg.
[14] Voir sur la portion canonique ou quarte funéraire, ch. X, n. 2.
décembre 1192.
[Carta Falconis episcopi Valentini] de privilegio portus A.
SICUT ea que congruunt rationi & temporum antiquitate corroborantur, in sua debent stabilitate servari, sic nove adinventiones que contra ius emerserint & pristinam consuetudinem impedire videntur, de iure sunt resecande. Eapropter ego Falco, Dei gratia Valentinus episcopus, per presentem cartam sigillo meo signatam tam ad presencium quam futurorum noticiam transmittere dignum duxi, quod cum ecclesia Sancti Petri de Burgo, & Bernardus de Belregart1 & participes sui qui nomine eiusdem ecclesie portum de Burgo tenent, adversus quosdam navigatores in confinio Rodani constitutos iustam satis querelam proponerent, eo quod preter solitum ad hominum & lignorum & aliarum plurium rerum multitudinem asportandam, navigia plus debito magna parantes, eiusdem portus sibi redditus usurpare; tandem bone opinionis viris ascitis, ex eorum testimonio instructus, pretaxatam querimoniam terminare & ei debitum finem imponere cum consilii maturitate curavi. Quoniam igitur cum dampno alterius nemo locupletari debet2, idcirco decerno & sub pena v. solidorum & dimidii statuo & statuendo prohibeo, ne quispiam de supradictis navigatoribus lucri causa navigium teneat, unde eiusdem portus aliquatenus iura debita minuantur. De cetero piscatoribus interdico, ut non alia navigia teneant nisi ea cum quibus soliti sunt piscari, in quibus non ultra quam v. vel vi.3 homines, non quadrupedia, non setam, neque mel, neque aliquarum rerum sarcinas duas, non Lombardos4, neque Limina Sanctorum5 petentes vel ab eis redeuntes, neque merces portantes recipere presumant, nec a partibus medianorum asportare ligna vel aliqua talia que superius prohibentur. Sustineo tamen ut si quando Rodanum transire voluerint, & lignorum vel carbonum vel cinerum sarcinulam vel fructus arborum aliquis portans advenerit, in navigio suo recipere liceat. Volo iterum ut idem portus ius suum in omnibus & per omnia solitam habeat libertatem. Preterea concedo ut a loco qui dicitur mansus Saramannorum usque ad ingressum medianorum, naute eiusdem portus ius & potestatem utrobique habeant applicandi & faciendi quicquid a[d] usus suos necesse fuerit. Et si forte ventorum vel aquarum impetus navem vel navigia eiusdem portus sic impulerit ut aliquis inde dampnum sustineat, non statim eisdem nautis penam inferat, set pro mandato meo satisfactionem recipiat. Facta sunt hec anno ab Incarnatione Domini Mo Co XCo IJo, mense decembri, in aula pontificali. Testes sunt: Pe. de Torno, Cs Si Ri 6, Dur. de Torno, L. baiulus, W. de Alexiano, Po. de Andalosco presbiter, Pe. de Chaissa clericus, W. nepos Ber. de Belregart, Vincencius piscator, Bontosus 7de Segularia, Bontosus Raiacia, Salvaniacus, Desiderius, piscatores.
Ego Jacobus domni episcopi notarius8, quinto anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi.
[A] Texte tiré de l'original, coté no 35, parchemin de 23 lig., avec fragment du sceau de l'évêque Falcon, pendant sur lemnisque. Le dos contient cette note: Litera portus Rodani, continens quod nemini liceat tenere navigium in confinationibus portus Rodani causa lucri, unde aliquathenus jura dicti portus minuantur; item quamvis piscatoribus liceat tenere naviculas pro usu piscandi tantum, tamen non debent recipere, etc.--Cette charte fut vidimée le 6 mars 1312 par Jean d'Annonay, official de Valence.
[1] Bernard de Beauregard tenait en fief la totalité du port du Rhône à Valence, savoir: la moitié de l'église du Bourg (ch. XIV), un quart d'Adalbert de Crussol (ch. XX) & le restant de Guillaume de Crussol (ch. XXI); il fit par motif de piété donation de la moitié du villenage qu'il y avait au chapitre de Saint-Pierre (ibid.). Sur sa femme Sazie, qui s'associa à ses libéralités, voir ch. XX, n. 3.--Un Humbert de Beauregart, chanoine du Bourg, a déjà figuré comme témoin en 1191 (ch. XI); un membre de la même famille, Pierre, l'était en 1223 (ch. XXXII); la même année, un Guillaume de Beauregart est qualifié junior miles (ibid.).
[2] Règle de droit naturel formulée par le pape Benoit VIII & insérée au titre de Regulis juris, no 48 (Sexti Decret., Corp. Iur. can., t. II, col. 1039).
[3] L'original porta, croyons-nous, primitivement: vi. vel vij.
[4] Marchands Lombards, appelés dans d'autres chartes Italici.
[5] Suppléer apostolorum ou locorum. Nos chartes offrent plusieurs exemples de pèlerinages.
[6] Ces initiales doivent signifier: canonicus Sancti Rufi; & les autres: Durandus, Lantelmus (ch. XVI); Willelmus, Pontius, Petrus, etc.
[7] L'abréviation qui fuit l'n de Bontosus demanderait pour lecture régulière: Bonustosus.
[8] Ce notaire fut à la tête de la chancellerie épiscopale de Valence sous Falques & Humbert; il apparaît en 1188 & produit un grand nombre d'actes d'une rédaction remarquable pour l'époque, jusqu'en 1220.
8 mars 1207.
Compositio duorum litigantium A.
NE res gesta processu temporis revocetur in dubium, scripturarum solet apicibus commendari. Eapropter cum inter Salvaignetum & Covenent uxorem Petri Correia controversie mote fuissent super quibusdam rebus que quondam fuerunt Ricarde uxoris Salvaigneti, videlicet tercia parte portus & domo quadam & vinea; & hec omnia Covenenz, mortuo ipsius Ricarde filio in pupillari etate, ad se pertinere dicebat racione consuetudinis que in civitate Valencia habetur1, eo quod predicta Ricarda in tercio gradu consanguinitatis sibi coniuncta fuisset; & econtra Salvaignetus omnia supradicta sibi defenderet, tum ex eo quod hereditas filii sui ad eum pertinere debebat nulla obstante consuetudine, tum etiam quod Sazia uxor Bernardi de Belreguart uxori sue proximiore gradu parentele coniuncta fuerat: attestationibus hinc inde receptis & cognitis tandem ad pacem & concordiam sunt deducte. In primis prefata Covenenz de consensu & voluntate mariti sui Petri Correia, & Salvaignetus & Sazia uxor Bernardi de Belreguart de voluntate ipsius, compromiserunt super predictis controversiis se stare mandato & voluntati domni Jarentonis prioris de Burgo, & sibi fideiussores idoneos prestiterunt, Covenenz Ademarum Alamanni, Salvaignetus Bernardum de Belreguart, Sazia Petrum Cellerarii, ut quicquid ab ipso vel ab alio ipsius nomine diceretur ratum & firmum inter ipsos permaneret, & se observaturos in perpetuum sacramento prestito promiserunt. Ea propter supradicte controversie a domno Jarentone priore, de consilio Petri vicarii & magistri Ugonis & W. Arnaudi qui sibi asistebant, sopite sunt in hunc modum: Sazia terciam partem portus, super quam questio mota fuerat, iure perpetuo habere debet & possidere absque omni contradictione predictorum Salvaigneti & Covenent & suorum decetero successorum, ut nichil iuris, nichil requisitionis in predicto portu habeant, nec aliquam deinceps moveant questionem; prefata Covenenz domum habere debet, absque omni contradictione Sazie & Salvaigneti, & Sazia uxor Bernardi de Belreguart vij. libras & dimidiam in octabis Resurrectionis Domini sibi solvere tenetur; Salvaignetus vineam habeat & quiete possideat, & utraque predictarum Sazia & Covenenz L. solidos in eisdem octabis sibi solvat. Hec autem composicio, prout superius in singulis capitulis est expressa, sub religione sacramenti prestiti & fideiussorum satisdatione inviolabiliter iussa est observari, ut nullo iure, nulla racione ab aliqua parcium valeat retractari in tempore subsequenti. Acta fuerunt hec anno ab Incarnatione Domini Mo CCo VIIo, viijo ydus marcii, in camera ipsius Jarentonis prioris, testibus intervenientibus: Chatberto, Vmberto, Johanne de Tolosa, Poncio d'Andalosc, Petro Cellerarii, bono homine Mauricii, Raimundo de Platea, W. Ioram, Juvene Guarnerii, Ademaro Alamanni, Petro Correia, Bernardo de Belreguart, Raimundo Vitale. Insuper ad perennem rei memoriam & ne presens factum valeat vacillare, de consensu & voluntate canonicorum Sancti Petri, presens carta sigilli Sancti Petri firmo munimine insignita est.
[A] Texte tiré de son original, parch. de 23 lig., avec le sceau du Bourg encore pendant sur cordon. Il porte au revers cette note explicative: Ista litera continet quod tercia pars portus Rodani pertinet Sayzie uxori Bernardi de Belregart, ex presenti pronunciatione facta per dom. Jarentonem priorem Si Petri de Burgo super questione quam habebant de dicto portu & certis aliis bonis retroscriptis, inter voc. Salvaygnetum & Covenent uxorem Petri Correya quibus fuerunt domus & vinea retroscripte adjudicate....
[1] D'après cette coutume valentinoise, l'héritage maternel, à la mort des enfants, retournait à la famille de l'épouse défunte, à l'exclusion du père. Voir sur la jurisprudence actuelle, Code civil, art. 746- 8.
15 avril 1209.
Concordia de portu inter ecclesiam Sancti Petri et Giuidonem ac Aldebertum de Cruceolo A.
NOVERINT universi ad quorum noticiam presens scriptum devenerit quod, inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo, & Guidonem de Crucolio & Aldebertum fratrem eius, ad cuius ius pertinebat quicquid pater eorum in portu de Burgo habuerat, ut ex consessione ipsius Guidonis habebatur, super eodem portu de Burgo amicabilis est habita inter ipsos composicio in hunc modum. Canonici ecclesie Sancti Petri proponebant eandem ecclesiam habere plene medietatem dominii in dicto portu, quod ab ipso Aldeberto & Guidone fratre eius in dubium vertebatur. Set hac presenti composicione actum est inter ipsos ut, absque omni contradictione ipsorum & successorum eorum, ecclesia deinceps plenarie habeat in perpetuum medietatem tocius dominii in portu & omnium proventuum que iure dominii obveniunt, scilicet in laudationibus venditionum sive aliorum contractuum, sive in omnibus placitamentis que quocumque modo percipiuntur in portu. Plane, prout nominatus Aldebertus & Guido recognoscebant, ecclesia Sancti Petri habebat in eodem portu ab antiquo xx. & v. solidos censuales; & ipsi dicebant se habere in portu xiji. solidos censuales, & vi. sextarios salis & vi. restes alliorum & vi. restes unionum, & x. denarios pro sotularibus ad opus baiuli, & quartaironem1 unum & dimidium piperis, & unciam & dimidiam cinnamomy2, quod ita esse ex toto ecclesia Sancti Petri non concedebat. Super hoc taliter diffinitum est: ecclesia Sancti Petri iure perpetuo habebit sibi de predictis xiji. solidis iji. denarios, & de predictis vi. sextariis salis quos ipsi se habere dicebant, habebit ecclesia iji. sextarios, & iji. restes alliorum & iii. restes unionum, & de predictis x. denariis qui solebant dari pro sotularibus v. denarios, de cartone3 piperis & dimidio & de uncia cinnamony & dimidia, medietatem per totum. Hec omnia supradicta cum medietate tocius dominii in portu, sicut superius4 expressum est, laudaverunt & concesserunt prefate ecclesie dictus Aldebertus & Guido in perpetuum ut, absque contradictione ipsorum & suorum decetero successorum, prenominata ecclesia supradicta in pace habeat & percipiat. Et hec omnia Aldebertus, ad quem pertinebat quicquid iuris pater ipsius in dicto portu habuerat, iuramento prestito firmiter comprobavit ut a se & successoribus suis perpetuis temporibus inviolabiliter observentur. Verum ecclesia Sancti Petri xx. libras, quas habebat in portu pro gatgeria in parte ipsius Aldeberti, eidem remisit; insuper xijij. libras Valentine monete5 eidem Aldeberto donavit, de quibus Guido ijij. libras habuit & insuper xx. solidos ab ecclesia: & filius eius Geraldus, qui omnia supradicta laudavit in manu Chatberti sacerdotis & canonici & eidem ecclesie extitit fideiussor, xx. solidos habuit ab ecclesia; et Petrus Malleni, qui huius rei extitit mediator, x. solidos habuit ab ecclesia. Et si aliquam querimoniam contra ecclesiam possent proponere Aldebertus & Guido, occasione perceptorum reddituum ex gatgeria, omnimodo finierunt, ita ut decetero nullo modo super hoc ecclesia valeat conveniri ab ipsis vel successoribus eorum. Sciendum etiam quod, de refectione que singulis annis debetur duobus portonariis eiusdem portus, actum est ut in refectione unius hominis medietatem prestet ecclesia, medietatem dictus Aldebertus. Hec autem, prout6 in singulis capitulis sunt expressa, assistentibus huic facto ex parte ecclesie Willelmo Arnaldi, Guigone Bernardi, Bertrando de Stella, Chatberto de Burgo, Willelmo Berengarii, canonicis Sancti Petri, ab utraque parte gratuito sunt recepta; in presentia domini Vmberti Valentini episcopi7 qui, ad preces Aldeberti & Guidonis, supradicta laudavit & concessit ecclesie in perpetuum. Acta sunt hec apud Valentiam in camera domini episcopi inferiori de turre, anno domini Mo CCo VIJIJo. C littera dominicali8, xvij. kalendas maii. Testes interfuerunt Bertrandus de Stella, Willelmus de Bellomonte, magister Vgo Bellicensis, Guigo Bernardi, Willelmus Arnaldi, Chatbertus de Burgo, Willelmus Berengarii, Petrus de Sonna clericus, Bartholomeus baiuli filius, Petrus de Salis, Paganus de Crista, Covidatus, Folco de Crucolio, Petrus Malleni. Insuper ad perhennem rei memoriam, de voluntate utriusque partis, facta est presens carta, sigillo domini Vmberti Valentini episcopi confirmata.
sigillum Ego Jacobus domini episcopi notarius, decimo anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi.
[A] Transcription de l'original, parch. de 29 lig. coté xlviii & 20, au bas duquel pendent des fils de soie rouge & verte. Au dos se trouve cette analyse que nous abrégeons:... Que concordia continet in effectu, quod dicta ecclesia habet medietatem dominii portus Rodani & eidem ecclesie pertinet medietas proventuum, que jure dominii obveniunt in laudacionibus vendicionum sive aliorum contractum in placitamentis. Et ultra habet ecclesia in portu.... Que omnia usque hic declarata solebat percipere integraliter dictus Aldebertus ante presentem composicionem; plura alia etiam continentur infra que solvit & remisit ecclesia dictis fratribus & filio dicti Aldeberti & arbitro ipsorum.
[1] Var. de la ch. suiv.: cartaironem.
[2] Var. cynnamomi, cannelle.