[99] Antiquissimae artis, agricultura et pastoritia in primis fratribus apparuerunt non sine aliqua rerum distributione. l. 2 c. 2 § 2.
Wat niet verdeeld was nam men later in privaatbezit door "occupatio": Puteos vero, rem in siticulosa regione valde necessariam, nec multis sufficientem, occupando quisque suos fecere. l. 2 c. 2 n° 3.
Ideo quae communia omnium fuerunt et in prima divisione (l. 2 c. 2 § 2) divisa non sunt ea jam non divisione, sed occupatione transceunt in jus proprium, nec dividuntur nisi postquam propia esse coeperunt. l. 2 c. 2 § 3 n° 3.
[100] B. 2 d. 3 § 2. Cfr. eveneens, De mare libero.
[101] Liquida quia per se non terminantur occupari nequiunt; nisi ut contenta in re alia: quomodo locus et stagna occupata sunt, item flumina, quia ripis tenentur. l. 2. c. 2 § 3. n° 2.
[102] Spectandum enim est, quae mens eorum fuerit qui primi dominia singularia introduxerunt. l. 2 c. 2, § 6 n° 1. Quae credenda est talis fuisse, ut quam minimo ab aequitate naturali recesserit.
[103] Non in res tantum, sed in personas jus quoddam acquiritur, et
originarie quidem ex generatione, consensu, delicto. c. 5. no l § 2.
[104] Ex consociatione jus in personas oritur, aut ex consociatione
venit aut ex subjectione, o. c. 1. 2 c 5 n° 1.
[105] Consociationes praeter hanc maxime naturalem sunt et aliae tum
privatae, tum publicae. l. 2 c. 5 § 17.
[106] Est autem civitas coetus perfectus liberorum hominum juris
fruendae et communis utilitatis causa sociatus. l. 1 c. 1 § 14.
[107] Consociatio, qua multi patres familiarum in unum populum ac civitatem coeunt, maximam dat jus corpori in partes, quia haec perfectissima est societas: neque ulla est hominis actio externa quae non ad hanc societatem aut per se, aut ex circumstantiis spectare possit.
[108] l. 1. c. 4. § 7. n° 3.
Juris autem civilis occasionem dedit utilitas nam illa, quam diximus consociatio aut subjectio, utilitatis causa coepit institui. prol. 16.
Nam qui coetui alicui se aggregaverant, aut homini hominibusque subjecerant hi aut expresse promisserant, aut ex negotii natura tacite promisisse debebant intelligi, secuturos se id, quod aut coetus pars major, aut hi, quibus delata potestas erat, constituissent. prol. 12.
[109] Dit zag ook Felden in: Verum ex praesumpta voluntate paciscentium eorum, qui in societatem civilem coierunt petendum non esse videtur fundamentum, sed ex naturâ potius constituente homines partes societatis civilis…. Fundamentum eorum, quae justa sunt in civitate, non a praesumpta voluntate coeuntium, sed ab ipsa natura civitatis petenda esse. Joann. à Felden, Annotata ad H. Grotium. etc. Jenae 1658. blz. 72.
Zie ook Felden. Elementa juris universi. Lips. 1664. De staat wordt aangeduid als societas naturalis perfecta blz. 4.
Felden hatte entschieden Unrecht, in den Ausführungen des Grotius überhaupt eine Verkenning des speziell natürlichen Elementes zu erblicken.—Zwar wurde in dessen Schrift einen besonderen Nachdruck auf die Thatsache gelegt, dass ohne eine gewisse Übereinkunft, zwischen den Individuen keine geordnete Gesellschaft enstehe, aber gleichfalls wurden an manchen Stellen die Natürlichen Verhältnisse betont, durch welche das Individium dazu geführt wurde, den Socialen Vertrag formel oder stilschweigend zü schliessen. Aldus Liesker. Die Staatswissenschaftlichen Anchauungen D. Graswinkel's p. 157. Ik geloof dat men zich hier vergist. De aangehaalde text, waarop deze bewering steunt is l. 1. c. 4. § 7. n° 3. waar Grotius juist het tegendeel bewijst. Vergelijk over Grotius' contractstheorie: O. Gierke, passim. vooral blz. 81. J. Basdevant. Fondateurs du Droit international. Paris 1904. blz. 240. Deze laatste zegt:
Comme principe Grotius admet la doctrine du contrat social, qu'il n'expose pas dans son ensemble comme un point sur lequel il aurait porté specialement son attention, mais que des allusions suffissament précises font apparaitre comme adopté dans son esprit.—Cfr Esmein. Elements du droit constitutionel. Paris 1903.
[110] O.c. L. 1. c. 3. § 6. n° 1.
[111] Summam imperio intelligo personam ant coetum cui imperium sit in populo solius Dei imperio subditum. De Imperio Summarum Potestatum. blz. 1.
[112] Haec ergo summa potestas quod subjectum habeat videamus Subjectum aliud est commune, aliud proprium: ut visus subjectum commune est corpus, proprium oculus; ita summae potestatis subjectum commune est civitas, subjectum proprium est persona una pluresve, pro cujusque gentis legibusque ac moribus. l. 1. c. 3. n° 7. n° 3.
[113] l. 1 c. 3 § 8 no 1. cfr. l. 2 c. 11 § 1 no 3.
[114] l. 1 c. 4 § l no 3.
[115] Zie over Ephoren, Otto Gierke—Althusius blz. 29. Ephoren werden genoemd de mannen die de opdracht hadden in naam van het volk diens rechten voor te staan tegenover de hooge regeering.
[116] l. 1 c. 4 § 7 no 2.
[117] Lib III advers. Monarchom. c. 8. l. VI c. 23-24.
[118] Summam potestatum intelligo personam aut coetum cui imperium sit in populo solius Dei imperium, subditum. Vocem ergo "Summae potestatis" non pro jure sumimus,—sed pro jus habente. Hujus ergo "Summae potestatis" ita definitae imperium dicimus, non ad profana tantum sed ad sacra quoque extendi.
H. Grotii. De imperio Summarum Potestatum circa Sacra. Ed. 3'e Hagae
Com. Adr, Vlacq 1652. C. 1. n° 2.
[119] Verantwoording v. d. Wettelicke Regiering van Hollant ende West
Vrieslant. Parijs. Cap. 2. blz. 24.
Atque adeo religimis qouque publicae status nunquam non a regis ac
Synedrii arbitrio pependit. l. 1. c. 4. § 6. n° 4.
[120] Verantw. c. 2. blz. 28.
[121] Verantw. blz. 59. c. 6.
[122] Verantwoordingh ibid.
[123] De Imper. Summ. Potestatum. c. 1. no. 2.
[124] Universitate materiae respondit finis quoque universitas o. c. c.
1. no. 4.
[125] De Imperio Summarum Potestatum. c. 1. no. 4. Ook de verdere
citaten in den text zijn uit dit werk.
[126] Musculo, Bucero, Ivello, Witakkero, Reinoldo, Brittanarum rege, Episcopo Eliensi, Bochello, Tokero, Causabono, Paraco, consentinunt hi qui Politica tractarunt … Melchior Goldastus, etc.
[127] Nam quamquam pro poena quibusdam injungi opera quaedam solent ea tamen opera spectantur tantum qua molesta sunt, atque ideo ad passiones sunt referenda. l. 2. c. 20. § 1. no. 1.
[128] Dictat … ratio maleficium posse puniri, non autem quis punire debeat, nisi quod satis indicat natura conventissimmum esse ut fiat ab eo qui superior est: non tamen ut omnino hoc demonstret esse necessarium nisi vox superioris eo sumatur sensu, ut is qui male egit eo ipso se quovis alio inferiorem censeatur fecisse et quasi ex hominum censu detruxisse in censum bestiarum quae homini subjacent. l. 2. c. 20. § 3. no. 1.
[129] Est enim ira ut in bestiis ita in homine … qui appetitus adeo per se caret ratione, ut saepe feratur in ea, quae non laeserunt, ut in foetus ferae quae laesit; aut in sensu carentia ut in lapidem quo ictus est canis. At talis appetitus in se spectatus non convenit parti rationali, cujus est imperare affectibus; ac proinde nec juri naturae quia id est dictatum naturae rationali ac sociali qua talis est § 5.
[130] De talibus Seneca loquitur, cum ait, interdum, ut pereant
interesse pereuntium. l. 2 c. 20 § 7 no 3.
[131] Cfr. l. 1 c. 3 § 2 no 2 quanquam enim judicia publica non a
natura, sed a facto sunt humano … enz.
[132] Sed cum facti inquisitio saepe magnam diligentiam et poenae aestimatio multo prudentiae et aequitatis desideret ne dum quis nimium de se praesumeret, aliis non credentibus, rixac orirentur, eo placuit hominum justis commutationibus eis deligere quos optimos ac prudentissimos putarent aut forte sperarent. § 9 no 4.
[133] Sunt enim haec remedia animorum non minus innocentia quam pharmaca
sensui ingrata. l. 2 c. 22 § 10 no 1.
[134] Dit alles behandelt Grotius wijd en breed. l. 1 c. 2 §8 no9. en
verder.
[135] Cfr. l. 2 c. l § 14.
[136] Tam omnes parcere crudelitas est, quara nulli. Seneca, De clementia. De Jure B. ac P. l. 1. c. 2. § 8. no. 10 … negant enim stoici ut videre est in fragmento apud Stobacum, titulo de magistratu, in oratione Tullii pro Mucena, et in fine librorum Senecae, de clementia, sed levi argumento. Venia aiunt, debitae poenae remissio est: sapiens autem quod facere debet facet. Hic fraus latet in illa voce debitae. o. c. c. 20 § 21.
[137] De J. B. ac P. l. 2, c 22. § 29. no 1.
[138] Vera bona extra virtutes, et earum actiones, quae ad peccatum non ducunt sunt aut delectantia, aut delectantium causa, quae utilia vocantur ut possessionum abundantia.
[139] Sunt … quaedam quae vitae acquiparantur, ut existimatio pudor virginalis, fides matrimonii, aut sine quibus vita tuta esse non potest, ut imperii societatem continentis reverentia: adversum quae qui faciunt ii homicidis meliores non videntur. o. c. l. 1. c. 2. § 5. no 7.
[140] Sed intra concessum modum ad minimum ducit caritas ejus qui punitur, nisi plurium justior caritas aliud suadeat ob causam extrinsecam, quae interdum est ingens periculum ab eo qui deliquit, plerumque autem necessitas exempli. c. 22 § 34.
[141] Jam vero majorem etiam usum habet religio in majori illa, quam in civili societate, quia in civili partem ejus supplent leges, et facilius legis exsecutio. Cum contra in magna illa communitate juris exsecutio sit difficillima, ut quae nisi armis expleri nequeat; et leges paucissimae quae insuper sanctimoniam suam habent praecipue a metu numinis. l. 2 c. 20 § 44, no 6.
[142] Zie over Grotius strafrecht-theorie, Heinrich Pfenninger: Der Begriff der Strafe, Zürich. 1877.
[143] Alles was Grotius von dem rechte der Natur vorbringt, ist nichts als die alte scholastische Lehre. Joh. Jac. Schmauss, Neues Systema des Rechts der Natur Gott. 1754 Wz. 213.
[144] Grotius brach auf politischem Gebiete die Bahn, wie Luther auf dem religiösen und Cartesius auf dem philosophischen, Kaltenborn. Die Vorläufer des Hugo Grotius, Leipzig 1848.
[145] Archiv, für Geschichte der Philosophie d. 7, blz. 67.
[146] Die Philosophie des Rechts, 1830, B. 1, blz. 68.
[147] Cfr. V. Cathrein, Moralphilosophie, 1899, B. 1, blz. 323 e. v.
[148] Gest. 1604. Disquisitiones methaphisicae 1, 2, disp. 150 c. 3 no 22-25 Zie over Vasquez' stelling Dr. Praxmarer. Philosoph. Jahrb. 1888 blz. 421.
[149] Illa ergo quae rationem habent, seipsa movent ad finem, quia habent dominium suorum actuum per liberum arbitrium, quod est facultus voluntatis et rationis…..
Et ideo, proprium est naturae rationalis, ut tendat in finem quasi se agens, vel ducens ad finem; naturae vero inrationalis, quasi ab alio acta, vel ducta. S. Th. 1a 2ae q l, art. 2. c.
Duplex est necessitas: una coactionis, et haec, quia repugnat voluntati tollit rationem meriti. Alia est necessitas ex obligatione praecepti sive ex suppositione finis, quando scilic aliquis non potest consequi finem virtutis, nisi hoc faciat, et talis necessatis non excludit rationem meriti, in quantum aliquis hoc quod sic est necessarium voluntarie agit. S. Thom. S. Theol. 2a, 2ae, q. 58, art. 3 ad 2 cfr. De veritate q. 17. a. 3.
[150] Agens autem non movet, nisi ex intentione finis. Si enim agens non esset determinatum ad aliquem effectum, non magis ageret hoc quam illud: ad hoc ergo quod determinatum effectum producat necesse est quod determinetur ad aliquid certum, quod habet rationem finis. S. Thom. la, 2ae q. l a. 2 c.—S. c. G. L. 3 c. 2.
[151] Manifestum est omne agens agere propter finem, quia quodlibet agens tendit ad aliquod determinatum. Id autem ad quod agens determinate tendit, oportet esse conveniens ei; non enim tenderet in ipsum nisi propter aliquam convenientiam ad ipsum. Quod autem conveniens est alicui est illle bonum. Ergo omne agens agit propter bonum. St. Thom. S. c. G. l. 3. c. 3.
[152] Finis est bonum, vel apparens bonum—Aristoteles, Phys. lib. 2, 31, cfr. St. Thom. De Verit. q, 14 a 2.
[153] St. Thom. 1a 2ae q. 5 art. 6, c.
[154] St. Thom. 1a 2ae q. 18—19.
[155] Cum ratio humana ad legem aeternam comparetur, ut causa secunda primae subordinata, necessarium est voluntatis humanae bonitatem magis ex lege aeterna quam ex ratione dependere. St. Thom. 1a 2ae q. 19 art. 4 concl.
[156] 1a 2ae q. 90 art. 4 c.
[157] Cfr. St. Thom. 1a 2ae q. 19.
[158] Celui, qui a agi contrairement aux lois de la morale … a violè un ordre, qu'il était tenue de respecter, un ordre qui devrait être observé. De Baets. Bases de la morale et du Droit. blz. 300.
[159] Zie over dit alles Victor Cathrein. Moralphilosophie, 1899, blz. 327-332. Hij kent geen ware verplichting zonder overheid.
[160] Cfr. St. Thom. 1a 2ae q. 90. art. 2 c.
[161] Tout chose est bonne; lorsqu'elle tend à sa fin. Ainsi en est-il des choses naturelles; ainsi des actions de l'animal, ainsi des actions de l'homme en dehors de la considération morale; ainsi en est-il enfin des actions morales. Elles sont bonnes, si elles tendent à réaliser la fin de l'homme, de l'homme comme tel. De Baets. Les basis de la morale et du droit. Gand, 1892, bl. 177.
[162] Sed primo agenti, qui est agens tantum, non convenit agere propter acquisitionem alicujus finis; sed intendit solum communicare suam perfectionem, quae est ejus bonitas. Et unaquaque creatura intendit consequi suam perfectionem, quae est similitudo perfectionis et bonitatis divinae. Sic ergo divina bonitas est finis rerum omnium. 1a q. 44 art. 4.
[163] In rebus creatis invenitur bonum, non solum quantum ad substantiam
rerum, sed etiam quantum ad ordinem earum in finem 1a q. 22 art. 1.
[164] Ratio autem ordinandorum in finem proprie providentia est 1a q. 22
art 1.
[165] 1a q. 22 art. 2 c. en ad 2 o.
[166] 1a q. 22 art. 4.
[167] 1a q. 22 a. 4 c.
[168] 1a 2ae q. 91. art. 1, concl.
[169] ibid en q. 93 art. 1.
[170] 1a q. 22 art. 2 ad. 4.
[171] 1a 2ae q. 91. a. 2. c. cfr. 1a q. 22 art. 2. ad 5.
[172] 1a 2ae q. 91 a 2 2.
[173] 1a 2a q. 10 art. l c.
[174] 1a 2a q. 91, art. 2, ad 2.
[175] 1a 2ae q. 94, art. 1 c.
[176] 1a 2ae q. 94 art. 2 c.
[177] 1a 2ae q. 94 art. 2.
[178] 1a 2ae q 94 art. 3—9. 61 art 2. Cfr. 1a. 2ae q 63 art. 1. Hier zegt St. Thomas ook, waarom de deugd van nature in ons is "secundum aptitudinem, et inchoationem, non autem secundum perfectionem." q. 94, art. 4 ad 3.
[179] St. Thomas 1a 2ae q 94, art. 3 ad. 2.
[180] cfr. W. Dilthey. Archiv, f. Geschikte der Philosophie d. VII blz. 66. Grotius gelijk Bacon, ging uit van het idee van aangeboren tendenzen in de menschelijke natuur, op welke hij dan in Stoicijnschen zin een moraal construeerde.
Cfr. W. Dilthey, ibid. d. VI. Natürliches System d.
Geisteswissenschaften im 17 Jahrh.
[181] 1'a 2'ae q. 95 art. 1 cfr. ibid art. 2—q. 91 art. 3.
[182] 1'a 2'ae q. 91 art. 4.
[183] l'a 2'ae q. 91, art. 3.
[184] l'a 2'ae q. 95, art. 4.
[185] Ibid.
[186] 1'a 2'ae q. 95, art. 2.
[187] A. Pottier. De Jure et Justitia. Leodii 1900 blz. 7.
[188] "Inleiding" enz. B. 1 d. l § 2.
[189] 2a 2ae q. 57. art. 2.
[190] ibid. art. 1.
[191] Inleidingen l. c.
[192] Jus sive justum naturale, est quod ex sui natura est adaequatum vel commerisuratum alteri. 2a 2ae q. 57 art. 3. cfr. ibid art. 2.
[193] ibid. art. 3.
[194] ibid. Si consideretur iste ager absolute, non habet unde magis sit hujus quam illius; sed si consideretur per respectum ad opportunitatem colendi … secundum hoc habet quandam commensurationem, ad hoc quod sit unius, et non alterius.
[195] 2a 2ae q. 64. art. l.
[196] Quod aliquid propter se quaerit semper quaerit; … quae igitur semper sunt in entibus sunt propter se a Deo volita; … substantiae autem intellectuales maxime accedunt ad hoc, quod sint semper … Per hoc autem quod dicimus substantias intellectuales, propter se a divina providentia ordinari, non intelligimus quod ipsae ulterius non referantur in Deum et ad perfectionem universi. Sic igitur propter se procurari dicuntur et alia propter ipsas, quia bona … non eis sunt data propter alterius utilitatem. S. c. G. l. 3 c. 112.
[197] S. c. G. l. 3 c. 128. Tunc autem ordinata concordia inter homines
servatur, quando unicuique quod suum est redditur, quod est justitiae.
[198] M. de Baets. Les bases de la morale et du droit blz. 153. cfr
Pottier. De jure et justitia blz. 7.
Men ziet hieruit ook, waarom Kaltenborn ten onrechte van de scholastieken zegt: "Das Recht erscheint noch als Gerechtigheit, die ja auch moralischer und religiöser Natur ist," o.c. blz. 42.
[199] o.c. Ibid.
[200] 2a 2ae q. 57 art. 3.
[201] Ibid.
[202] Absolute autem apprehendere aliquid non solum convenit homini, sed etiam aliis animalibus. Ibid—Considerare autem aliquid, comparando ad id quod ex ipso sequitur, est proprium, rationis; et ideo hoc idem est naturale homini secundum rationalem naturam, quae hoc dictat. 2a 2ae q. 57 art. 3.
[203] St. Thomas De Reg. princip. l. 1. c. 1.—cfr. Ed. Crahay. La Politique de St. Thom. blz. 5. Louvain, 1896.—cfr. Ene. Leonis XIII. "Dinturnum"—cfr. St. Thomas 1a 2ae q. 96, art. 4. s. c. G. l. 3. c. 129.
[204] Cuicumque est aliquid naturale, oportet etiam esse naturale id sinc quo illud haberi non potest; … Est autem homini naturale quod sid animal sociale; … Ea igitur sine quibus societas humana conservari non potest sunt homini naturaliter convenientia. S. c. G. 1. 3. c. 129. Zoo bijv. bet staatsgezag.
[205] Cfr. St. Thom. S. c. G. q. 3, 146.—Suarez. De legibus, l. 2. c. 14 n° 4.—De Lugo de justitia, etc. disp. 10 sect. 2 n° 58.—St. Thom. 1a 2ae q. 95. art. 1.
Zie over straf. St. Thomas 1a 2ae q. 87. Cathrein o. c. d. 2. blz. 632—33.
[206] W. Dilthey. Naturl. System d. Geisteswissensch. im 17 Jahrh.
Archiv. f. Geschichte d. Philos. d. 6 blz. 256.
[207] Geb. 1554. De Justitia et jure libri IV.
[208] Hely. Etude sur le droit de la guerre de Grotius. Dezelfde uitdrukkingen als St. Thomas gebruikt de Groot. Zie bijv. de S. c. G. l. 3 c. 129: Ea igitur sine quibus societas humana conservari non potest sunt homini naturaliter convenientia.
[209] o. c. blz. 43.
[210] De Jure B. ac P. prol. 52.
[211] Epistol. 1 ad Benj. Maurerium, Grotius et aliorum Dissert. etc. blz. 5. Elzevier. Amsterdam 1645.
[212] 15 Oct. 1623. Epist. ad Gallos.
[213] Huigh de Groot. Josef of Sofompaneas. Treurspel vertaeld door J. v. Vondel Amsterd. Jac. Thomasz. Sergeant 1636. Voorrede.
Wij hebben het Latijn niet al te dicht willen op de hielen volgen, noch ook te verre van onzen treffelycken voorganger afwijcken. Maer of wij hier in de rechte mate houden, dat zal het Groote Vernuft (na veele rampen en wederwaerdigheid tot de waerdigheid van koningklijcke gezantschap verheven en verheerlijckt, en met gewightige Rijcxzaecken beslommert) kunnen oordeelen, wanneer het zich gewaerdige onze Neerlandschen Sofompaneas, in zijn stamelen te berispen, en hem zoo volmaeckt in Duitsch als in Latijn te leveren, en wij zullen zijn oordeel als een orakel opneemen, en wenschen dat d'almachtige hem lange spare, en in zyn doorluchtigh ampt zegene met wijsheid en kloeckhartigheid, tot eere van Neerland, vereeniging der geheele christenwereld, ende genoegen van veel duizend eerlijcke zielen, die hem hartelijcke liefde toedraegen.
[214] Deze was volgens Holtzendorf—Handbuch des Volkenrechts blz. 397. Nota Rivier—Pastoor te 's Hertogenbosch en schreef een werk, de bello justo et licito, in 1514 te Antwerpen gedrukt.
[215] Deghene, welcken sommieren van de gevallen, der conscientie, zoo zij die noemen, hebben gemaeckt, hebben ghelijck van andere saken, alsoo mede van oorloghe, van beloften, van den eets, van represaliën, eenighe capittelen gesteld. Ick hebbe ook eenighe eighen boecken van 't recht der oorloge ghesien, ten deele geschreven van theologanten, als van Franciscus Victoria, Henricus Gorichemus, Wilhelmus Mathaei, Johannes van Carthagena…. ten deel mede van doctoren in de rechten als Johannes Lupus, Franciscus Arius, Johannis de Ligneus, Martinus Laudensis, maar alle desen hebben van soo seer overvloedige materie uytermate weinigh bijgebracht en den meesten hoop alsoo, dat sij zonder orde die dinghen, die tot het recht der nature behooren, die tot het goddelijke, die tot der volckeren recht, die tot het burgherlijcke, die uit de canonijcke of geestclijcke rechten genomen zijn hebben vermengd en onder malkander geworpen, 't Geen allen dezen ontbroken heeft, namelijck 't licht der historiën, hebben beginnen te vervullen de seer geleerde Faber … wijdloopiger Balthasar Ayala en noch meerder Albericus Gentilis in wiens naestigheit, ghelijck ik wete, dat ze anderen kan behulpelijck zijn, en bekenne dat ick daer door geholpen ben". Van Covarruvias en Vasquez wordt gezegd: Twee Spanjaerden Covarruvia en Vasquius hebben de scholastycke subtielheden met de kennissen der wetten, en canonijcke rechten te samen ghekoppelt.—Van Bodinus en Hottmannus: De Francen hebben begonnen de historiën wat meer met de studien der rechten te samen te voeghen: onder de welcken Bodinus en Hottmannus zeer vermaert zijn. Cfr. Voorreden op de drie boeken enz. Jan Hendrickx en W. v. Beaumont, Amsterdam 1657.
[216] E. Nys Origines du droit international. Robert Flint. History of the philosophie of history—t. 1. blz. 28. Zoo had de leer van het staatsverdrag veel aanhangers gevonden, o.a. Bodinus. De republica c. 8., Althusius—Hubert Languet—Marsilius v. Padua—Occam—Nic-Cusanus.
[217] Zie hierover Nuyens. De Nederl. republiek—d. 1. blz. 89. Langenhuysen 1905—Dr. K. Krogh Tonning Hugo Grotius enz. Koln. Bachem 1904.
[218] Zie over Erasmus, Memoire de M.E. Rottier—Memoire sur le collège des Trois-Langues par M. Nève—Leben des Erasmus. Muller—Erasme précurseur et initiateur de l'esprit moderne. H. Durand de Laur. Paris. Didier 1872. Vie d'Erasme. Burigny Paris 1757. Erasmus wil, dat een prins Seneca leze en Aristoteles en Cicero (de officiis.)
[219] Dirk Volkertz. Coornhert, notaris te Haarlem. In 1583 schreef hij een boekje tegen den Nederlandschen Catechismus, waarin hij de stelling aanviel, dat wij allen van nature geneigd zijn om God en den naaste te haten.
Zie over hem Carl. Lorentzen, Jena 1886—F.D.J. Morrees.
Schoonhoven.—Reformateurs et publiciste de l'Europe du XVII'e Adolf
Franck Paris 1884.—J.J. Altmeyer. Les precurseurs de la reforme Haag.
1886.—Dr. W. Geesink. Calvinisten enz. Rotterdam. 1887.
[220] cfr. W. Dilthey o.c.d. 6 blz. 345.—Hänel Melanchton der Jurist.
Zeitschrift f. rechtsgesch. 1869—8 blz. 249.
[221] Hij schreef:
De Constantia 1582—Politica 1583—Manuductio ad Stoicam philos. 1604—Phisiologia Stoicorum 1610.—Zie over Lipsius, Mallinckrodt—Histor. psychol. studie. in Geloof en Vrijheid. 32e Jhrg. 1898—Reitsma Geschiedenis van de Hervorming, enz. Groning. 1899. Quant à moi je réintègre Aristote dans l'enseignement de la philosophie; mais je ne le réintègre pas seul: je mets en tête tantôt Platon, tantôt Epictête, quand ce n'est pas Plutarque ou Sénèque, schreef Lipsius. cfr. Em. Amiel, Juste-Lipse, Paris 1884.
[222] De Jure B. ac P. l. 3 c. 19 § 2 no. 1.
[223] cfr. Cicero de Leg. l. 1.
[224] Senon's definitie der driften; als: perturbatio aversa a recta animi contra naturam animi, neemt Cicero over, en van hen Grotius. cfr. Cicero Tusc IV 9—de leg. l. 1.
[225] Zie over het privaateigendomsrecht ook Grotius' Paraphrasis Tituli Institutionem; De rerum divisione etc. blz. 314—Hugo Grotii Poemata Ed. 4a Lugd. B. Vogel 1645.
[226] cfr. Cicero de off. III. c. 5.
[227] cfr. Seneca de ira 2 c. 12. Exsequar quia oportet non quia dolet. cfr. c. 26—1. c. 5.
[228] Cicero l. 2de off. c. 12.
[229] ibid c. 6.
[230] Epist. 14.
[231] Zelfsverdediging is echter ooit goed, want Grotius zegt gelijk Cicero: Principio generi animantium omni est, a natura tributum, ut se vitam corpusque tueatur. Cicero de Off. I. c. 4. 11. 12.
[232] Merken wij hierbij op, hoe zich veel in de Jure B. ac P. verklaart uit het heerschend protestantisme.
De partij der humanisten, werd door de echt gereformeerden, de Calvinisten in Holland, de partij der libertijnen, der Erasmianen, der Peligianen genoemd. Zij waren te verdraagzaam, te vrijzinnig voor hen, die het oude dogma hadden verlaten om een nieuw te omhelzen. Het nieuw geloof was alles voor hen, en naast dat geloof de nieuwe zedenwet, geput uit het Oude Testament. De staat had voor hen geen beteekenis, dan in zoover hij de verspreiding van het nieuwe geloof bevorderde, de afgodendienst, de ketterijen, de paapsche superstitiën en stoutigheden bestreed; dan in zoover hij de zedenwet met zijn macht hielp. Hij moest dansen en zondagsschennis, woeker en ontucht, enz. streng straffen. Dit alles verklaart ons, waarom niet alleen door de Groot, maar ook door de andere schrijvers zooveel gewicht werd gehecht aan de oude wet, waarom men zich afvraagt of zij nog verplicht?—Dat men onderzocht, of vervolging van ketters geoorloofd is, of men verbonden mag sluiten met de ongeloovigen, enz. Zie over deze partijen Nuyens—Nederl. republiek etc. Langenhuyzen 1905. H.C. Rogge, Johannis Utenbogaert en zijn Tijd.
[233] Ad. Friedr. Glafey. Geschichten des Rechts der Vernunft. Leipz. 1739.
[234] Neues Systema des rechts der Natur. Gött. 1754.
[235] o. c.
[236] Le droit de la guerre et les précurseurs de Grotiüs Brux. 1892. Les origines du droit internat. Brux. 1894.
[237] Joh. Althusius o.c.
[238] 1509—1566. Contr. illustr. etc. libri tres.
[239] 1548—1617. De legibus etc.
[240] 1535—1600. De justitia et jure.
[241] 1554—1623. De justititia aliisque virtutibus morum.
[242] 1512—60. Opera omnia. Quaest pract.
[243] 1494—1560. De justitia et jure.
[244] 1539—85. Disp. de lege, jure et aequitate.
[245] 1497-1560. Philos. moralis epitome Wittenb. 1537—Ethicae doctrinae elementa et enarratio—Ethicorum (Aristotelis) Wittenb. 1530.
[246] Methodia tractatio artis juris. 1615.
[247] De summo bono 1614—De legibus 1616.
[248] Juris naturalis, gentium et civili [Greek: eisagogae] Colon
1539—Hij werd geboren 1506, + als prof. te Marburg 1567.
[249] Principiorum juris libri quinque. Lips 1615. Wincler geb. 1579,
stierf 1648.
[250] De lege naturae apodictica methodus 1577. Oldendorp bepaalt het natuurrecht niet als: quod natura omnibus animalibus docuit. De dieren hebben geen recht, want zij hebben geen wet. Jus denique idem est quod lex. (cfr. o.c. blz. 7. editie Kaltenborn). Wincler en Hemmingius spreken van een jus naturae prius et posterius. Het eerste is de ons ingeboren wet, het tweede, datgene wat noodzakelijk is geworden na den zondeval, om te voorkomen dat de menschen tegen de natuurwet doen. cfr. Wincler o.c. ed. Kaltenborn. blz. 99. Hemmingius neemt ook het staatsverdrag aan.
[251] 1530—96 of 97. Six livres de la republique. 1577.
[252] Joh. Althusius blz. 73. not. 44.
[253] O. Gierke o.c. blz. 76.
[254] Zoo ook Covarruvias I c. 1. no 2—4; Victoria Rel. III no 7; soto I q. 1 a 3; Vasquez c. 47; Lainer; Bellarminus; Molina.
[255] o.c. blz. 4.
[256] Alberic-Gentiles geb. 1551 te Ancona vluchtte om zijn nieuwgezindheid naar Engeland, stierf als prof. te Oxford 1611.—De Legationibus 1585. De jure belli 1588. De justicia bellica 1590. Le savant professeur de Turin, Pasquale Fiore, atribue à Alberic Gentiles le mérite d'avoir, le premier traité les questions de droit international en les séparant des questions theologiques et morales en leurs donnant un fondement plus raisonable. Il a su accorder à l'élement historique l'importance qui lui est due. Calvo. Droit intern. theor. et pratique. 3e édit. Paris 1880. t. 1 no. 3. vergl. Perin Ordre intern. p. 209. Grotius o.c. prol 38. zag al in dat Gentilis zich alleen op de gebruiken baseerde. Hij zou een voorlooper kunnen genoemd worden der école historique. Zie over Alb. Gentiles nog Mr. W. A. Reiger. Commentatio de A. Gentili, Grotio 1867. E. Nys o.c. p. 11 zegt dat voor Gentilis het volkenrecht is: Le résultat d'un accord des peuples, accord, qui apparait surtout par le long usage. Grotius zegt van hem: cujus diligentia sicut alios adjuvare posse scio ita et me adjutum profiteor.
In Holland werd in 1876 een comité georganiseerd om Alb. Gentilis te huldigen. President was Asser, prof. Amsterdam. Zie over den uitslag van dit comité het Handelsblad van dat jaar.
[257] De legib et Dei legilatore l. 2 c. 19 no 9. Vergel. E. Nys Orig. du droit internat. p 11 en 12 Fondateurs du droit intern, in voce.
[258] E. Descamps o.c. blz. 78.
[259] Pradier Fodéré. Le droit de la guerre et de la paix. Paris 1867. blz. 14. nota cfr. Lerminier. Introd. gener. à l'histoire du Droit blz. 105. Brux. 1830.
[260] Fondateurs du droit international, art. Grotius blz. 233.
[261] Fonsegrive. François Bacon blz. 397 Paris 1893.
[262] cfr. Ueberwegs … Gesch. d. Philos. Herausgegeben v. Dr. Max Heinze 901. 3e deel blz. 64.
[263] Hugo Grotius … qui edito opere «De Jure belli ac pacis» primum inpulsum dedit jure naturalis deinceps ab aliis diciplinis sejungendi atque ad peculiaris scientiae dignitatem evehendi; quare et juris naturalis fundator (non sina injusta exaggeratione si res magis quam ejus forma spectatur) appelari consuevit.
Meyer. Instit. Jus Natur. 1885. p. XX. cfr. Meyer. Grondsätze der
Sitlichkeit und des Rechts, blz. 46. E. Descamps o.c. blz. 81.
[264] History of the philosophy of history t. 1. blz. 28. cfr. E. Nijs.
origines enz. blz.
[265] cfr. E. Nijs o.c. cfr. en W. Stubbs. Seventeen lectures on the
study of medieval and modern history and kindred subjects. blz. 240.
[266] Abrégé des mémoires illustres. l. 1 c. 1 blz. 617.
[267] Charron. Sagesse II. c. 7
[268] cfr. Neumann. Hugo Grotius. blz. 19.
[269] cfr. de Jure B. ac P. prol. 38.
[270] Thomas Stapleton beschrijft de Politici als civiles homines, elegantes et suaves, prudentes et cordati, ipsam sacrosanctae religionis causam, politice et civiliter tractari volunt. Hun dogmata zijn: Multa esse pro tempore dissimulanda, publicae pacis causam ante oculos semper habendam, non esse irritandes crabrones; haereses istas vel debellari non posse, quia potentes, vel ex animis hominum evelli non posse, quia pertinaces haeretici sunt; vel tantis conatibus impugnari non esse necesse, quia de rebus leviculis contenditur vel postremo tanti illos non esse, nec tantam universe religionis curam nobis incumbere, ut pacem publicam communesque fortunas, vel ad illas reprimendas vel ad hanc conservandam, periclitari sinamus—quinimo prudentis ac politici viri esse, patriae et civium, suorum commodis ante omnia prospicere, suis rebus consulere, Principum placitis sese accomodare, invidias aut simultates superfluas Religionis causa non subire. enz. Th. Stapletoni oratio academica Monachii habita 1607, blz. 4.
[271] Proceedings at the laying of a wreath on the tomb of Hugo Grotius by the Commiss. of the United States of America to the Intern. peace Conference blz. 14. Dit rapport, dat niet in den handel is, dank ik aan de welwillendheid van Zijne Excellentie Mr. L. H. Ruyssenaers. Aan hem hiervoor mijn dank.
[272] Essais de phil. Jurid. blz, 77.
[273] Puffendorf. Les devoirs de l'homme et du citoyen l. 2. ch. 1. § 5. 8. Ed Barbeyrac Amsterd. 1708. Men moet niet denken, dat de auteurs die een moraal doceeren op het voetspoor van St. Thomas en onderscheid maken in een ethica generalis en specialis zoowat hetzelfde doen. De ethica generalis geeft voor hen aan datgene, wat de mensch als mensch te doen heeft, afgezien van het feit of hij leeft in een vereeniging of niet.
[274] Oeuvres de Leibnitz. Ed. Dutens. t. VI. blz, 271.
[275] So lebt und webt Hugo de Groot in den Ideeën des Friedens W Dilthey-Archiv. f. Gesch. d. Phil. d. 7. blz 76.
[276] Etiam philosophurum alliis summum, alus unicum bonum virtus, quae duris non alitur tantum sed ijuod adjiciunt, gaudet, ut miles, cui a duce magni labores ac pericula imponantur. Quanto magis id christianos sentire aequum est, quibus iter per crucem ad regnum coeleste stravit ipse, cujus nomine frustra appellamur, si exemplum sequi piget.
Epist ad. Joh Casimirum 12 Febr. 1639 Epist H Grotii ad Domum regiam sueciae, enz Stockholm 1892.
[277] Wij willen of kunnen hier geen compleete bibliographie geven, gelijk men begrijpt.
[278] Wij geven hier Grotius brieven.
Inleiding
Levensschets v. Hugo de Groot
De Jure Belli ac Pacis
Zijn wording, doel en inhoud. De waardeering, die het vond
Hugo de Groot en het recht
I. Zijne grondstelling
II. Het natuurrecht en het stellige recht
a. Het natuurrecht.
De stand der vraag en de grondslagen van het recht
Van het natuurrecht in eigen zin
Van het recht in oneigelijken zin
b. Het stellige recht.
Het bestaan eener willekeurige goddelijke rechtsorde
Het bestaan eener menschelijke rechtsorde (burgerlijk en volkenrecht)
III. De sanctie van het recht
IV. De beteekenis van den term "recht."—De verdeeling van het recht
De natuurwet.
a. Haar bepaling en eigenschappen
b. God en het natuurrecht
Het willekeurig recht (gegeven recht)
1° Het menschelijk recht
2° Het goddelijk recht
V. De "Determinatie Juris"
Grotius' theoriën over eigendomsrecht, Staat en Strafrecht.
I. Het eigendomsrecht
II. De staat
III. Het strafrecht
Grotius en de Scholastiek.
Het verschillend punt van uitgang
De betrekking tusschen de natuurwet en God
De verhouding van natuurwet en positieve wet.
Zedelijkheid en recht
Privaat-eigendomsrecht en staat
Grotius en de omgeving waarin hij leefde
Grotius en de romeinsche stoa
De verdiensten van Hugo de Groot
Ons oordeel over Grotius
Werken over de Groot
* * * * *
M.L. DRABBE, Sup. Gen. ad hoc deputatus.
Tilburgi, 9 Maji 1906.