Rousseau schrapte uit zijn staatsleer het onderwerpings-verdrag en stelde daarmee een revolutionnaire daad.

Om terug te komen bij Grotius, heeft hij iets anders gedaan, dan deze leer opgenomen in zijn systeem?

Wat het volkenrecht aangaat, hierover zegt E. Nijs:

L'Italie avec ses juristes, et ses diplomates, l'Espagne avec ses grands scholastiques et ses fonctionaires de la puissante monarchie de Charles-Quint, la France avec ses nobles initiateurs qui ont nom, Honoré Bonet et Christine de Pisan, l'Angleterre avec ses légistes de la couronne fondent véritablement le droit des gens modernes. Et en effet, il faut se garder de la dater de Grotius. [255] Wij kennen een Victoria een Suarez, een Alberic Gentilis [256], en een breede rij van schrijvers over het recht van den oorlog.

Victoria had het volkenrecht reeds nader bepaald. Hij zegt: "quod naturalis ratio inter omnes gentes constituit, vocatur jus gentium."

Suarez had het zeer nauwkeurig bepaald. "Humanum genus," zoo schrijft hij, quantumvis in varios populos et regna divisum, semper habet aliquam unitatem non solum specificam, sed etiam quasi politicam et moralem quam indicat naturale praeceptum mutui amoris et misericordiae, quod ad omnes extenditur, etiam extraneos et cujus cumque nationis. Quapropter, licet unaquaeque civitas perfecta, respublica aut regnum, sit in se communitas perfecta et suis membris constans, nihilominus quaelibet illarum est etiam menbrum aliquo hujus universi, prout ad genus humanum spectat; nunquam enim illae communitates adeo sunt sibi sufficientes sigillatim, quin indigeant aliquo mutuo juvamine et societate ac communicatione, interdum ad melius esse majoremque utilitatem, interdum vero etiam ob moralem necessitatem et indigentiam, ut ex ipso usu constat. Hac ergo ratione indigent aliquo jure, quo dirigantur et recti ordinentur in hoc genere communicationis et societatis. Et quam vis magna ex parte hoc fiat per rationem naturalem, non tamen sufficienter et immediate quoa omnia; ideoque aliqua specialia jura potuerunt usu earumdem gentium introduci. Nam sicut in una civitate, vel provincia consuetudo introducit jus, ita in universo humano genere potuerunt jura gentium moribus introduci. Eo vel maxime quod ea quae ad hoc jus pertinent et pauca sunt et juri naturali valde propinqua, et quae facillimam habent ab eo deductionem adeoque utilem et consentaneam ipsi naturae, ut licet non sit evidens deductio tamquam de se omnino necessaria ad honestatem morum, sit tamen valde conveniens naturae et de se acceptabilis ab omnibus." [257]

Het verraadt dus wel een volslagen onkunde van den vóór-grotiaanschen tijd, Grotius te beschouwen als den eerste, die nadacht over natuur-en volkenrecht.

Zijn wij het niet eens met Glafey, wat sommige anderen in den laatsten tijd over de Groot gezegd hebben, zouden wij evenmin willen onderschrijven.

D'avoir fait de la raison un instrument de déduction scientifique en matière de morale et de droit, is volgens sommigen, gelijk E. Descamps [258] zegt, Grotius' verdiensten. Men vergeet dan echter, gelijk dezelfde schrijver opmerkt, dat ook de scholastieke doctors dit procédé kenden, en, wat meer is, toegepast hebben.

Pradier-Fodéré en Basdevant hebben een andere ontdekking gedaan.

Ni Bodin, zoo zegt de eerste, [259] ni Bacon n'avaient soupçonné la question du droit naturel et n'avaient tenté une explication philosophique de la nature humaine.

Poser la question du droit naturel, c'était ni plus ni moins se mettre en face de la théologie et en guerre avec elle. Il fallut pour cette oeuvre une époque de lutte et de liberté religieuse, le temps de Selden et de Grotius. Il ne faut pas croire cependant, que Grotius ait voulu isoler l'homme de Dieu, et méconnaitre l'autorité qu'excerce dans la vie humaine et dans l'histoire la religion, qui est la metaphysique des nations.

J. Basdevant [260] schrijft: Grotius dégage le droit naturel de la théologie et de la métaphysique. Il en fait matière à une étude scientifique sur la nature sociable de l'homme. C'est parce qu'il s'est attaché à cette conception et l'a répondue dans les esprits, qu'il a été considéré comme père du droit naturel.

Of hier de werkelijke verdiensten van de Groot zijn aangegeven? Ik zou het betwijfelen.

Was het waar, dat Grotius de eerste was, die een wijsgeerige uitlegging beproefde van de menschelijke natuur; was het waar, dat hij vóór alle anderen op de gedachte kwam het natuurrecht nu eens wijsgeerig te behandelen; dan, ja, kon Grotius, ook afgezien van de deugdelijkheid zijner philosophie, aanspraak maken op de erkentelijkheid van het menschelijk geslacht.

Maar zoo men zulks beweert, ziet men het wijsgeerig werken der middeleeuwen op dit gebied over het hoofd. En nu kan het wel gebeuren, dat men de beschouwingen der "school" over het natuurrecht theologische en metaphysische beschouwingen meent te moeten noemen, en geen wijsgeerige. Dit echter zou berusten op een wanbegrip. Want vooreerst al behandelden de scholastieken het natuurrecht bij gelegenheid van de theologie, daardoor is het nog niet zeker, dat zij dat onderwerp niet philosophisch, maar theologisch behandelden.

Kaltenborn heeft zich ongetwijfeld vergist, als hij zegt, dat men het natuurrecht aannam, alleen op grond van een schriftuurtekst. Wil men de Summa Theologica van St. Thomas openslaan, dan wordt het voor elkeen, die zien kan, duidelijk, dat er neven theologische gronden, ook wijsgeerige gronden worden aangegeven, en dat deze zelfs de grootste plaats innemen. Men verwarde geen philosophie met theologie, of liet de eerste niet opgaan in de tweede, men onderscheidde deze twee wetenschappen, versmaadde echter niet het licht der openbaring, ook in de wijsbegeerte.

Dat verder de philosophische verklaring van 's menschen natuur, onphilosophisch zou worden, zoo men er de metaphysiek bij te pas brengt, och ja, dit is het subjectieve oordeel der positivisten, dat men zou moeten bewijzen waar te zijn ook in de objectieve wereld.

Ik geloof liever, hetgeen Fonsegrive schrijft: La métaphysique supprimée la morale ne peut être qu'une physique des moeurs. [261]

Het gaat dus niet op, de Groot als den vader van het natuurrecht te beschouwen, op titel van deze stof het eerst wijsgeerig te hebben behandeld. Beter noemde men hem eenvoudig den "epocheman", den baanbreker, voor een nieuwe wijsgeerige richting.

Wat een andere bewering betreft, deze nl., dat de Groot de scheiding van moraal en recht wel niet voltrokken zou hebben, maar toch onder de voorloopers van Thomasius en Kant zou zijn te rekenen, ook dit is onwaar; want de Groot wil, dat ook de rechtsplichten van den mensch ethische plichten zijn. Men misdoet in geweten, als men ingaat tegen zijn sociale natuur; en ook hij zegt, dat men kan spreken van rechtvaardigheid, een deugd van den wil, om een ander te geven wat hem toekomt, en van het recht in objectieven zin, als hetgeen wat iemand toekomt. [262]

Welke zijn dan wel Grotius' verdiensten?

Met recht kan men hem noemen den vader van natuur- en volkenrecht, mits men deze woorden in een bepaalden zin opneme. Als men daardoor versta, dat Grotius het natuur-en volkenrecht heeft verheven tot den rang eener afzonderlijke wetenschap. Als men, gelijk Meyer [263] zegt, door Grotius vader te noemen van natuur-en volkenrecht, meer denke aan den vorm, waarin hij die zaken heeft voorgedragen, dan aan die zaken zelf.

Grotius was de eerste, die van natuur-en volkenrecht een afzonderlijke wetenschap maakte, want bij al de schrijvers, en zij zijn legio, over oorlog en vrede en over aanverwante onderwerpen, hebben wij slechts traktaatjes over bijzondere onderwerpen, wij missen een geheel. Wij missen misschen wel niet een nauwkeurige bepaling van natuur-en positief recht, van volkenrecht, maar deze bepalingen bijeen, in verband met elkaar, en in verband met het daaruitvolgende; n.l. wat de mensch te doen of te laten heeft overal en altijd, wat hem vrijstaat te doen of niet te doen; wat hem in het praktische leven geoorloofd is of niet, al naar gelang hij door zich zelf verplicht is geworden tot iets, of door God; ziedaar wat tot dan toe ontbrak.

Herhalen we nog eens de woorden van Robert Flint, gelijk E. Nijs ze vertaalt: L'homme de génie, que l'on appelle le fondateur d'une science ne fait que rattacher ses élements déjà existants; il se borne à réunir ses membres épars, à leur insufler le soufflé de la vie. [264].

Vóór Grotius was veel gewerkt. Toute la dernière partie du moyen âge a un caractère juridique prononcé; au fond de toute son histoire se trouve l'idée du droit. [265]

Behalve de rechtsgeleerden, hebben Erasmus, Coornhert, Thomas Morus, Lipsius aan Grotius bouwstof geleverd, zoowel als Montaigne en zijn leerling Charron, zoowel als Bacon en Herbert de Cherbury. Kortmartus [266] beweerde zelfs, dat Grotius Montaigne niet alleen in vele punten gevolgd heeft, maar zelfs "de verbo ad verbum annotavit".

Zeker is het, dat Michel de Montaigne (1533-1592) het ethisch, aan Socrates en het stoïcijnen herinnerend, princiep: zedelijk leven is leven volgens zijn natuur, zoo goed als Grotius huldigde. Charron (1541—1603) zeide: Alle wijzen leeren, dat het goede leven het leven is volgens de natuur, en dat het hoogste goed is, met zich zelf over een te stemmen. [267]

Bij Bacon is de natuurwet, de sociale, op het welzijn van het geheel gerichte, aandrift der afzonderlijke personen, in overeenstemming gebracht met de aandrift tot zelfbehoud.

Herbert de Cherbury (1581-1648) spreekt van "communes notitiae" die voor hem de grondslagen worden van zedelijkheid en van recht.

Grotius vond de bouwstof bereid en verwerkt, zijn genie vond het middel ze te ordenen tot eenen bouw, tot een geheel. Dit is zijn verdienste.

Zoo b.v. had Alberic Gentilis, die door Grotius dankbaar wordt herdacht, [268] zich te veel op autoriteit beroepen, zonder zelf eens te zien, hoe zwaar de autoriteit van sommige rechtsgeleerden woog. [269]

Voegen wij hierbij nog deze vraag: Behoorde Grotius tot de in die dagen zoo dikwijls genoemde en zoo heftig bestreden "politici," die Thomas Stapleton [270] ons beschrijft?

Grotius was eerder een hen tegenovergestelde meening toegedaan. Hij erkende in de overheid een recht en een plicht uit te komen voor den godsdienst en hij wil, dat men eerder God moet gehoorzamen dan de menschen.

#Ons oordeel over Grotius.#

Aan zijn "de Jure Belli ac Pacis" hebben wij in het begin gezegd, dankt Grotius zijn onsterfelijkheid, en geen wonder, kunnen wij er bijvoegen hier is een meesterwerk, alleen een genie kon het tot stand brengen.

Een meesterwerk is de Jure Belli ac Pacis om de zooeven aangegeven reden.

De Jure Belli ac Pacis moest naar de bedoeling des schrijvers de onomstootelijke, voor allen klare en evidente beginselen aangeven van recht en zedelijkheid en daardoor medewerken aan het practisch naleven der instinctmatig gevoelde rechten en plichten der volken en der menschen onderling. Het moest, de volken en de vorsten, die in deze wereld geen rechters hadden, er aan herinneren, dat zij oneerlijk kunnen doen en onrecht bedrijven, maar dat zij dan een eeuwigen rechter, wiens macht geweldig is, te vreezen hadden.

In die poging is Grotius voor eenigen tijd geslaagd; het is ontegenzeggelijk, dat hij een heilzamen invloed heeft uitgeoefend op de toestanden dier dagen en zelfs later. De kunst des meesters lag hierin, dat hij het oude in vele punten, in de meeste zelfs, kon bewaren met nieuwe middelen, die in den geest des tijds waren, met nieuwe beginselen.

"Of all works", zoo sprak Andrew D. White, bij de Grotius' plechtigheid te Delft (4 Juli 1899) "not claiming divine inspiration, that book, written by a man proscribed and hated both for his politics and his religion had proved the greatest blessing to humanity. More than any other it has prevented unmerited suffering, misery, and sorrow; more than any other it has ennobled the military profession; more than any other it has promoted the blessings of peace and diminished the horrors of war. [271]

Il (Grotius) travaille noblement à faire descendre, au milieu de tant de fougueux capitaines, la sévère majesté du droit; zegt Ed. Descamps. [272]

Heeft Grotius' werk een zegenrijken invloed gehad op de politiek van het Europa der 17de eeuw en misschien zelfs later, dit kan ons de oogen niet doen sluiten voor de schaduwzijde van zijn werk. De tijdelijke verbetering, die Grotius bracht, weegt niet op tegen de veel grootere onheilen, de valsche leeringen, voor welke hij de baan opende, met zijn naturalistische moraal en individualistische rechtsleer.

Met den natuurtoestand tot uitgangspunt te nemen van recht en zedelijkheid leidde Grotius de moraal en de rechtswetenschappen in een zeer verkeerd spoor. Hobbes, Spinoza, Puffendorf, Cumberland, Christiaan de Wolf, om niet te spreken van J. J. Rousseau, even zooveel mannen van naam, zijn Grotius in deze richting gevolgd.

Wat men met dat woord "natuurtoestand" bedoelde, moet nog even gezegd worden. Puffendorf beschrijft hem ons. L'état de nature est celui, où l'on conçoit les hommes les uns par rapport aux autres, en tant qu'ils n'ont ensemble d'autres relations que celle qui est fondée sur cette liaison simple et universelle, qu'il y a entre eux par la ressemblance de la nature, indépendamment de toute convention et de tout acte humain qui les ait assujettis les uns aux autres d'une facon particulière…. Ceux qui vivent dans l'état de nature sont ceux, qui ne sont ni soumis à l'empire l'un de l'autre, ni dépendants d'un maître commun, et qui n'ont reçu l'un de l'autre ni bien ni mal…. Le principal droit de l'état de nature c'est une entière indépendance de tout autre que de Dieu. [273]

Welke plichten de mensch in dien natuurtoestand heeft, wordt dan verder—en hier komt het vooral op aan—afgeleid uit de neigingen van den mensch, die de een sociaal, de andere anti-sociaal, de een egoïstisch, de andere altruïstisch noemt of beide te gelijk.

Van eenzelfde beginsel uitgaand, vormt men partijen, al naar gelang men, gelijk Grotius en Puffendorf en Wolf bijv., afgaat, om te weten wat de mensch van nature is, op den "sensus communis" op het algemeen en redelijk gevoelen daaromtrent; ofwel gelijk velen in Engeland en Schotland, een meer wetenschappelijk onderzoek daarnaar instelt.

Wat Grotius miste, het was eene voldoende wijsgeerige vorming.

Deze ontbreekt hem, gelijk zij ontbreekt aan de romeinsche stoa.

Er is wel wat waarheid in de woorden van Leibnitz [274]: Mons. Grotius était d'un très grand savoir et, d'un esprit solide: mais il n'était pas assez philosophe pour raisonner avec toute l'exactitude nécessaire sur des matières subtiles, dont il ne laissait pas d'écrire.

Is dit het oordeel dat wij vormen over Grotius werk, wij eeren den man, een der grootste, die Holland ooit gekend heeft, met zijn eerlijk karakter, dat "lebt und webt in den Ideeën des Friedens [275], met zijn diepen godsdienstzin [276], die aan God een plaats liet in de menschelijke maatschappij. Wij betreuren het, hetgeen hijzelf betreurde voor de scholastieken: "in infelicia saecula inciderunt." Had Grotius den wijsgeerigen blik gehad van de mannen, die naast hem stonden, ik bedoel de volgelingen der schoolsche wijsbegeerte, en die hun plan de ontwrichte maatschappij der 17de eeuw en de pas geworden staten te herinneren aan recht en zedelijkheid, misschien wel niet zoo schitterend als hij, en zoo in den geest, des tijds en met zoo groot een eruditie, voltooiden, Grotius zou waarschijnlijk nog grooter geweest zijn.

#Werken over de Groot [277]#

#Accolas, E.#—Droit de la guerre.

#Altmeyer, J. J.#—Précurseurs de la réforme aux Pays-Bas. La Haye 1886.

#Arnd, J.#—Spec. de H. Grotia a commentatoribus juris B. ac P. immerito vapulante. Rostock 1712.

#Asser, T.#—Hugo de Groot, 1583-1883. Gids 1883. II 441.

#Basdevant.#—Les Fondateurs du droit interm. Paris 1904.

#Batesius, G.#—Vitae selectorum aliquot virorum. London 1681, bldz. 420.

#Beyerlinck.#—V. Grotius.

#Berger, J. G.#—Oratio de H. Grotio Rostochii moriente Lips. 1716.

#Bossuet#.—Oeuvres Compl. Dis. prelim.

#Brandt, Casp. en Adr. v. Cattenburgh.#—Historie van het leven des
Heeren H. de Groot. Dordrecht en Amsterd. 1727.

#Broere.#—De gezindheid van H. de Groot voor de Kathol. Kerk. De
Katholiek 1852 en vlgd. jaarg.

#Burigny.#—Vie de H. Grotius. Paris 1752.

#Butherforth.#—Institutes of natural laws … lectures on Grotius de
J. B. ac P. London. 1754.

#Butler.#—Life of H. Grotius. 1827.

H. Grotii epistolae ad Gallos. Lugd. Bat 1648. [278]

H. Grotii et M. Berneggeri epistolae mutuae Argentor. 1667.

H. Grotii epistolae quotquot reperiri potuerunt. P. Blaeu. 1687.

Epistolae ad I. Jaski. Dantz. 1670.

Epistolae ad Oxienstierna's patrem et filium aliisque Sueciae conciliarios, Haarlem 1806.

Epistolae sex ineditae. Lugd. Bat. 1809.

Epistolae ad Oxiensternam et J. A. Salvium Haarlem 1829.

Brieven v. Mar. v. Reigersbergh. H. Vollenhoven en G.D.J. Schotel.
Middelb. 1857-58. Geheime briefwisseling tusschen Schriverius H. de
Groot en R. Hoogerbeets. Histor. Genootschap Borigten 1850,
blz. 303.

Onuitgegeven brieven en bescheiden betreffende H. de Groot. Algem.
Kunst-en Letterbode 1860. bldz. 254.

H. Grotii Bref. publié par l'Acad. Royale de Stockholm 1889-91.

Epistolae H. Grotii ad Domum regiam Sueciae et alios Suecios omnes fere ineditae. Stockholm 1892.

Brieven v. Nic. v. Reigersbergh aan H. de Groot. Dr. H.C. Rogge,
Amsterd. 1901.

#Caumont.#—Etude sur la vie et les travaux de Grotius. 1862.

#Coopsen, B.#—Ad H. Gr. de J. B ac P. III. 20. 43, 3. 1765.

#Courat.#—De Dood v. H. de Gr. Nederl. Speet. 1884.

#Cras.#—Laudatio H. Gr. Kongl. Vitterhet. Historie. VII. 187.
Stockholm. 1802.

#Cras.#—Oratio, enz. Amstelod. 1776.

#Cras.#—Laudatio H. Grotii. Amstelod. 1796.

#Creuzer.#—Luther und Grotius. Heidelberg. 1816.

#Descamps, E.#—Essais de phil. juridique. H. Grotius et le droit naturel ch. II Louvain. 1889.

#Diest Lorgion.#Het Catholicisme v. H. de Groot. Waarheid in Liefde.
Godgel. tijdschr. 1857.

#Dilthey, W.#—Die Autonomie des denkers in 17 Juhzh. Archiv. f.
Gesch. der Phil. 3. VII blz. 66, 74.

#Dodt, J. J.#—H. Grotius. Algem. letterl. Maandschr. 1847. blz. 574.

#Doedes, J.#—Venetiaansche uitgaaf v. "De Verit. Rel. Christiana" godgel. Bijdr. 1869 blz. 359.

#Dorn, J.#—Ad H. Grotii de J. B. ac P. Jena. 1716.

#Eggers, J.#—Annot. ad H. Gr. Introd. ad juris prudentiam Holl.
Lugd. Batav. 1839.

#Familieboek# (een oud) v. de Groot. Algem. Ned. Fam. blad. 1883-1884. no 142.

#Felden, Joh. à#—Annot ad H. Grotium de J. B. ac P. Amsterd. 1652-3.—Annot. ad H. Grotium, quibus immixtae sunt responsiones ad stricturae Graswinckelii-Jenae. 1663.

#Fockerna, Andreae.#—Inl. tot de H. Rechtsgel. van H. de Groot,
Arnhem 1895.

#Franck.#—Ad. Reformateurs et publiciste de l'Europe du XVIIe S.
Paris 1884 blz. 253 en v.

#Franck Ad.#—De droit de la guerre et de la paix p. Grotius, Journ. d. Savants. 1867 blz. 428.

#Fruin, R.#—H. de Groot en Mar. v. Reigersbergh. Gids. N. S. d. 11.

#Fruin, R.#—Memorien v. H. de G. Maatschappij Ned. Letterk. 1866.

#Fruin, R.#—Onuitgegeven werk v. H. de Gr. Gids 1868. d. 4.

#Fruin, R.#—Verhooren enz. v. H. de Gr. Werken v. h. Histor.
Genootschap no 14, 1871.

#Geesink, W.#—Calvinisten in Holland. Rotterd. 1887.

#Gierke, O.#—Joh. Althusius-Breslau 1880 en
    [Noot van PG redacteur: originele tekst deels weggevallen]

#Gilze, J. v.#—Is H. de Gr. Roomsch geworden? Gids N.S. d. 11.

#Glafey.#—Geschichte des rechts der Vernunft. Leipzig 1739.

#Graaff, M. de#—Het H. de Groot feest. Leeskabinet. 1883 II 1.

#Gratama, S.#—H. de Gr. tegen Hufeland en Lampredi verdedigd.
Rechtsgel. mag. I. 1.

#Gratama, H.#—Disertatio … in quaestione faenebri: Gron. 1820.

#Groot, Hugo de.# Gouverneurs oude huisvriend. 1883—blz. 193.

#Groot#, (het einde van). Nieuwe vaderl. Bibliotheek. Amsterd. 1797-1804 VII.

Grotius and the sources of international law. Edinburgh review, 1860. d. 112.

#Groot (Hugo de)# Levensbeschr. v. meest Nederl. mannen en vrouwen 1774-82. D. II. blz. 1.

#Groot (Hugo de)# en Bilderdijk. Vaderl. letteroef. 1829. II. blz. 248

#Groot.# Terugkeer v. H. de Gr. tot het kath. geloof. Amsterd. 1857.

#Grotii (Hugonis)# quaedam doctrinae multum noxiae. Bibliot. Royale
Brux. Section des mscrits. 17584-85, no 4.

#Gronovii, F.#—Dicta ad Hug. Grotii libros. ibid. 14551.

#Hartenstein, G.#—Darstell, d. Rechtsphilos. des H. Grotius Abhandl. der Sachs-Gesellsch. 1850 blz. 483.

#Halenses# (observationes) de vita, morte et scriptis H. Grotii 1700-1705, II no 15. blz 329.

#Hely.#—Etude sur le droit de la guerre de Grotius.

#Hertling, J.#—Disp … ad ductum H. Grotii de J. B. ac P.
Heidelberg 1733.

#Holtzendorff#—Handbuch des volkerrecht. Berlin. 1885.

#Jong, J. de#—Dissert. Grotianae doctrinae … de jure criminali
Tra. ad Rhen. 1827.

#Kaltenborn, C. von#—Vorläufer des H. Grotius. Leipzig. 1848.

#Klönne, B.H.#—Leonardus Marius en H. de Groot. De Katholiek. 1889-90.

#Klose, R.L.#—Hugo de Gr. als schwedischer Gesandte v. Bulau.
Geheime Geschichten enz. B. 12, blz. 61. 1860.

#Knuttel W.#—Over het sterven v. H. de Gr. Ned. Spect. 1884. blz. 275.

#Kolstee, M.J.#—Levenschets v. H. de Groot. Delft, 1883.

#Kortmartus#—Abrégé des memoires illustres.

#Krogh-Thonning#—H. Grotius und die religiösen Bewegungen im
Protestantismus seiner Zeit. Köln. Bachem. 1904.

#Labouchère, C.#—Dissert, de Grotii "Jurispr. Holl. Lugd. Bat." 1839.

#Land, Dr. J.P.N.#—Wijsbegeerte in de Nederl, 1899—blz. 96 en v.

#Laurentius#—Grotius papizans, Amsterd. 1830.

#Leeuwen, J. v.#—H. de Groot als dichter-Eigenhaard. 1883.

#Lehman.#—H. Grotii manes … vindicatae. Delph. 1727.

#Lerminier, E.#—Introd. genèr, à l'histoire du droit. Brux. 1830. blz. 93. 109.

#Leupe.#—Brief v. d. Kamer v. Zeeland der O. I. Compagnie aan Mr. H. de Gr. Ned. Spect. 1875. blz. 204.

#Leven v. H. de Groot.#—Amsterdam 1875.

#Lyon, B.#—Diss. de loc. Grot. Intr. ad Jurisprad. Holl. 1839.

#Luden, H.#—H. Grotius nach. S. Schiksal und Schriften. Berlin 1806.
H. de Groot uit zijn lotgevallen en schriften. Leeuwarden 1830.

#Maurier, (Louis Ambery Chev. Seign de)#—Memoires pour servir à l'histoire d'Hollande enz. Paris 1680-88. blz. 433-80.

#Marcovii#—Quaestion. sel. jures nat. et gent. inter Grotium et
Pufendorfium controversis. Lipsiae 1748.

#Meister#—Bibliotheca juris naturae et gentium. Göttingen 1749-59.

#Meuschen, Joh.#—Observ. de vita, morte et scriptii. H. Grotii.

#Millies, H.#—Over de oostersche vertalingen v. Grotius' «de Veritate Rel. Christianoe.» Versl. Koninkl. Academie d. Wetensch. VII 109.

#Muller, S.#—Grotius contra mare liberum. Nijhoff. Bijdragen. N. R.
IX 222.

#Muller, J.J.#—De obligatione subditorum ex delicto Summae potestatis ad H. Gr. de J. B. ac P. Jena, 1689. De occisione furis nocturni, Jena 1689. De jure feesàli, 1690—De jure transitus 1697.

#Neumann.# Hugo Grotius—Berlin 1884.

#Nijs, E.#—Le droit de la guerre et les précurseurs de Grotius.
Brux. 1882. Origine du droit intern. Brux. 1894.

#Niceron.#—Vie de Grotius. Mémoires. Paris 1729-45.

#Nuyens.# De partijen in de 17de eeuw en het rechtsgeding v. H. de
Groot. Wachter 1874, I en II.

#Ompteda,#—Litterat. des Völkerrecht,—Regensburg. 1785.

#Oosterzee#—Maria v. Reigersberg. Jaarboekje voor Zeeland 1854, blz. 208.

#Oudeman, A.#—Uitgaven der rechtsgel. Werken v. H. de Gr. en geschriften over en naar aanleiding v. deze werken. Tijdschr. voor het Nederl. Recht. Gron. 1872.

#Paludanus, R.#—Dissert. ad § 2. 1. 1. H. Grotii Juris pr. Holl.
Lugd. Bat. 1759.

#Philippona, Chr.#—Guy Patin over godsdienstige gevoelens v. Gr. De
Katholiek. N. R. 1886.

#Plois v Amstel.#—Uitmuntend karakter en lotgevallen v. H. de Gr.
Amsterd. 1774.

#Portretten v. H. de Gr. en zijn vrouw,#—Navorscher 1873. blz. 192.

#Pfenniger, H.#—Der Begriff der Strafe untersucht an der Theorie der
H. Gr. Zurich. 1877.

#Riet, J. v.#—Dissert. de H. Grotii in jure criminali meritis 1828.

#Rogge, H.#—H. de Groot-Eigenhaard 1883.

#Rogge, Dr. H. C.#—Bibliographie der Werken v. H. de Groot. 1883.

#Robert.#—Discours, enz. mscrits. Archiv. Gener. Brux. f. Secr. d'Etat et de guerre l. 2122.

#Schatter, J.#—De natura virtutis ad H. Grotium in prolog. Argent 1649.

#Scheltema, P.#—Memorie v. mijne intentiën en notabele bejegingen door H. de Groot, I blz. 175.

#Scheltema, P.#—Dagboekje v. Willem de Groot, enz. Nieuw Archief v. kerkl. gesch. I, 331.

#Schneider, J.#—De fide perfidis servanda en Grotii de J. B. ac P.
Hallae 1723.

#Schotel.#—Lucian Muller over de lat. gedichten v. H. de Groot.
Vaderl. letteroef. 1867. II, 437.

#Schott, C.#—Dissert. sistens analysin operis Grotiani de J. B. ac
P. Tub. 1768—Dissert. altera 1770.

#Schmausz, Joh. Jac.#—Neues Systema der R. der Natur. 1754.

#Schröckhs, J.#—H. Grotius. Abbildungen und Lebenbeschr. berumhter
Gelehrten. Leipz. 1766—69 II. 257-376.

#Schumann, H.#—Dissert an H. Grotii uxor ob liberatum e carcere maritum juste puniri potuisset. Wittenb. 1727.—De H. Grotio perduellionis crimine absoluto. Viteb. 1727.

#Schudt, Joh.#—Vita H. Grotii. Francf. 1722.

#Seegar, C.#—Oratio de H. Grotio humanorum et divinorum scriptorum interprete. Traj. ad Rhen. 1785.

#Seiden, Joh.#—Mare clausum Londen. 1685.

#Simonis, J. G.#—De fide minorum potestatum in bello ad Grotii J. B. ac P. III 22. Jena. 1675.

#Smeer, T.#—Hulde aan H. de Groot. De Fakkel. Rotterdam 1825-39. II blz. 123.

#Soutendam, J.#—Een onbekend werk v. H. de Gr. uit zijn vroege jeugd. Oud-Holland 1889. blz. 293.

#Stahl.#—Gesch. d. Rechtsphil, blz. 158.

#Stolker, A.#—Twee rekuesten v. Maria v. Reigersbergh. Vaderl. letteroef. 1824. II. 674—Maria v. R. en haar broeder, ibid. 1824. II blz. 19.—Derde berigt wegens brieven v. M. v. Reigersbergh ibid. 1824. II. blz. 320—Vierde berigt, dito, ibid. 1829. II. blz. 482-519.—Een bijzonderheid wegens Elsje v. Houweningen. Vaderl. Letteroef. 1809 blz. 309.

#Standbeeld v. H. de Gr. te Delft.#—Eigenhaard. 1886—Leeskabinet 1885.

#Thomasius, C.#—De sponsione Caudina ac Numantina ad H. Grotium.
Lips. 1684.

#Tellegem, B. D. H.#—Dissert. de jure in mare, inprimis proseimum. blz. 18. 30.

#Visser, D.#—Dissert. de oeconomia politica et jure publico, ad
Grotiands libros. Luyd. Bat 1856.

#Vissering, S.#—Over een drietal handschriften v. H. de Gr. Koninkl.
Acad. v. Wetensch.

Vita Hugo Grotii cum litteris Principis Arautionensis ad Grotium et reginae Christinae ad Grotii viduam. zie Grotii opera theologica. Amsterd. 1679, en Guil-Batesis vitae select. viror. Lugd. 1611. blz. 420.

#Vita H. Grotii.#—Leiden. 1704.

#Voort, J. v.#—Over de letterkundige verdiensten v. H. de Gr. L. IX. 145. Verhandl. Ned. Instituut v. wetensch. Amsterd. 3de klas, IV, 2, 1.

#Vorsterman van Oijen.#—Het zegel van H. en W. de Groot. Eigenhaard. 1883, blz. 193.

#Voraterman v. Oijen.#—H. de Groot en zijn geslacht. Antwerpen. 1883.

#Vries, J. de#—Een brief v. Maria v. Reigersbergh van H. de Groot.
Vaderl. letteroef. 1824. II. blz. 425.

#Wagner, B.#—De consensu gentium ad H. Gr. I, 4, 62. Viteb. 1633.

#Walter, J.#—De praescriptione inter liberasgenter, ad H, Gr.

#Witte v. Citers.#—Brief v. E. de Courcelles corrector v. de Groot's drukproeven. Ned. Speet. 1866, 301.

#Witten.#—Memoriae Theologorum. Francofurti 1674, 5, IV.

#Wolters, W.#—H. de Gr. als verdediger v. h. Christendom. De Gids, 1869, III, 436.

#Wijn, H. v.#—Verklaring der schilderstukken betreff. H. de Gr.
Wagenaar Bijlagen.

#Wijnmalen, Th.#—Apropos du 3'ieme centenaire de Grotius. Revue de droit intern. 1883, 160.

#Zentgravius, J.#—Diss. de armis in bello prohibitis. ad Grot. Argent. 1677—De caede hostium captivorum Argent. 1693—De milite voluntario ibid. 1685—De jure commerciorum inter belliqerantes, ibid. 1690—Ad Gr. de J. B. ac P. II. 2. 10. ibid. 1693—De imperio parentum in liberos, ibid. 1695.

#VOETNOTEN:#

 [1] Otto Gierke, Joh. Althusius und die Entwicklung der naturrechtlichen
staatstheoriën. Breslau 1902. blz. 1.

 [2] Dordrecht, Haarlem, Delft, Leiden, Gouda, Amsterdam waren de zes
groote steden.

[3] Nuyens. Wachter 1874. De politieke en kerkelijke partijen enz.

[4] Brandt. Historie van het leven des Heeren Huig de Groot etc. Dordrecht en Amsterdam 1727 blz. 6 en v.

[5] Inleiding tot de Holl. Rechtsgeleerdheid beschreven bij Hugo de Groot 1631 's Gravenh. Nieuwe uitgave door Mr. S.J. Fockema Andreae Arnhem 1895. Voorr. p. IX.

[6] Corn. de Groot: libros nullos edidit, sed elaboratos quosdam commentarios ad diversas juris partes conscripsit.

Julius a Beyma commentaria in jus civile parrata relinquit.

Socius schreef commentaria in codicem.

Ev. Bronckhorst: Dum hoc munus professoris sustinet, varior tum pandelectarum, tum codicis titulos, tractatusque juris publice enarravit et interpretatus est. Hij schreef over romeinsche controversen, een "methodus feudorum." Ger. Tuningius schreef commentarius ad quatuor digestorum libros.

[7] blz. 17. Hist. du Cartesianisme en Belgique.

[8] De Wijsbegeerte in de Nederlanden door Dr. J.P.N. Land. Vertaald door Mr. C. v. Vollenhoven 's Gravenh. 1899 blz. 113.

[9] Verantwoordingh v. d. wettel. regiering enz. Parijs blz. 286.

Beiden waren remonstrantsch gezind. Uit zijn propoosten (zegt Grotius van Uitenbogaerdt) heb ick niets anders ghemerckt, dan dat hij de leer van de remonstranten van herte was toegedaan. Ibid.

[10] Deze Frans Junius werd in 1609 opgevolgd als prof. door den bekenden Arminius, van wien de partij haar naam kreeg.

[11] Brandt p. 13.

[12] Hij zegt daar van zichzelf: Et cum Lugduni aliquamdiu dilectissimus Scaligero vixisset, verente patre ne amoenioribus studius irretiretur juvenilis animus, anno 1599 (ante legitimam actatem, anno quippe decimo sexto—Fruin) Hagensium advocatorum ordini asscriptus est, neque multo post causas egit, nonita tamen ut humanioris litteraturae libenter oblivisceretur. Fruin. Geschiedenis van de inleid. tot de Holl. rechtsgel. uitgave van Fockema Andreae.

[13] Hij schrijft aan zijn vriend Daniël Heinsius, professor te Leiden, dato 21 Juli 1603: Nescis mi Heinsi, quam totos mihi dies furetur in gratum illud forum. Crede mihi et gratulare fortunae tuae: longe aliud hoc est quam Academia. Nam lites nostrae, praeterquam quod homini etiam diligentissimo molestiam exhibent et minime conveniunt, ingenio tam pacato, qualia sunt haec nostra, tum offensarum apud adversarios plurimum habent, gratiae apud clientes parum, gloriae apud caeteros paene dixeram mihi. Burmanni-Syll. II p. 391.

[14] Brandt p. 13.

[15] Gratularis mihi et cur quaeso gratularis, quiane eraptam mihi vides eam, quam semper habui maximam literariam voluptatem? An quia in lites apud quas diverti hactenis, nunc totus religor? An vero quia totes dies cum eo hominem genere videndum mihi erit, quos vos non possitis sine stomacho aspicere?

[16] De pensionaris was de bezoldigde rechtsgeleerde raadsman der steden, dienaar der magistratuur, die een bijna souvereine macht had in de steden. Hij was ook de afgevaardigde der steden bij de Staten.

[17] Parum nosti, vir clarissimo, miseriam meam, quem negotia, multa magis quam magna ita didexant, ut non modo ingentia illa volumina, sed minores quoque libellis legere, interdum vix liceat. Neque tamen tantum in me juris habent molestissimae occupationes, ut non saepe animo repetam alvi mei partern dulcissimam, quam in umoenioribus studies magna eum voluptate exegi. Epist. app. no 71.

[18] De kist, waarin Grotius ontkwam, schijnt zoek geraakt; of het metselaarswambuis dit lot deelde, zou ik niet durven zeggen; het is zeker langer bewaard gebleven. Men zie hierover Afbeelding van H. de Groot in het gewaad van een metselaar, benevens een bijzondere afbeelding en beschrijving van het wambuis. Te Leiden P.H. Trap 1793. De Bibliotheek van het Provinciaal genootschap in N.-Brabant bezit een handschrift, vermeldend eenige lotgevallen van dit wambuis.

[19] Daetselarius, qui in matrimonio, habet Erpenii Sororem, in cujus domum, delatus sum, cum primum carcerem evasi. In Balagniaco 21 Jul. 1623. Epist. ad Gallos 73.

Het was deze Erpenius die op het einde van 1619 zijn hulp inriep voor een uitgave van 't N. Test. in het Grieksch-Syrisch, Arabisch en Aetiopisch.

[20] Verantwoordingh enz. bladz. 167.

[21] En France il avoit cultivé amitié avec Mr. le Prèsident Jannin, avec Mr. le Président du Thou, avec Mr. Bignon avocat général et avec Mrs. du Puy frères, qui ont été l'ornement des lettres en leurs temps. Mr. Grotius avait aussi pour ami particulier Mr. des Cordes chanoines de Limoges qui l'assistoit de sa Bibliotèque très ample et très curieux.

Mémoires pour servir à l'histoire de Hollande etc. Louis Aubery, Seign. du Maurier, Paris 1680 bldz. 330.

[22] Mr. Grotius, étant arrivé à Paris avec plusieurs lettres de récommandation que mon Père lui envoya pour Mrs. les ministres ils luy furent donner par le roy, en considération de son mérite et de son scavoir, une pension de trois mille livres dont il a vèçu quelques années à Paris. Après avoir été dix ans ou environ à Paris sa pension lui fut rayé par Mr. le Cardinal de Richelieu. p. 341, Mem. etc. Louis Aubéry seign. du Maurier. Paris 1680.

[23] Vergel. Epist. 147, ad G. Lusonium.

[24] Ce choix, (d'Oxenstjerna) déplût fort à Mr. le Cardinal de Richelieu, qui fût un homme revenir triomphant de la royaume où on lui avait refusé la subsistance, p. 343. Mémoires etc. L. Aubery, seign. du Maurier. Paris 1689.

[25] Après la mort de Mr. le Cardinal de Richelieu, Mr. le Chancelier Oxenstern ne se soucia plus de conserver Mr. Grotius et il s'étoit fait un point d'honneur de le laisser en France pendant la vie de ce ministre, qui sollicitoit continuellement son rappel. Ce chancelier avait consideré trop tard que cet ambassadeur s'était retiré de la société de vivans: et que passant les jours entiers, et la plupart de la nuit avec les morts, pour composer des oeuvres en théologie, il ne lui pouvoit mander que des nouvelles du Pont-neuf en beau latin; ainsi: entièrement dégoûté de lui, il dépecha extra-ordinairement en France le Sr. de Cérifantes, qui faisoit tout à la cour sans rien communiquer à Mr. Grotius, soit qu'il en eût ordre, soit que s'abandonnant à son humeur trop altière…. Ce mépris si manifeste ne pût être digeré par Mr. Grotius: qui pour cela demanda la permission de se retirer…. Le de Cérifantes s'appeloit Marc Duncan. Mémoires etc. du Maurier, blz. 354.

[26] Als hy in syne laetste reyse uyt Vranckryck nae Sweden aen hare Coninghlycke Majesteyt reysende, syn wegh nam door uwe Ed. Grootachtb. Stadt (Amsterdam) om van daer te schepe te gaen, alwaer hy van de selfde niet alleen vriendelyck ontfangen, beleefdelyck begroet, ghewellekomt, en gheherbergt wiert, maer oock voor syn afscheyt heerlijck en de magnifycklyck onthaelt, ghetoeft, en ghetracteert, hem geluck op syn reyse wenschende, en alle teyckenen van eere, gunste en hooghtoe-gedane genegentheyt bewysende.

Voorr. Hug. de Groot's recht des O. en des V., vertaald door B. D.
Amsterdam. Jan Hendricsen en W. v. Beaumont. 1657.

[27] Bossuet zegt daarover:

Si j'entre aujourd'hui comme je l'ai souvent promis, dans la discussion à fond de la doctrine et de la critique de Grotius, ce n'est pas pour accuser un si savant homme, qui paroit durant environ trente ans avoir cherché la vérité de si bonne foi et qui aussi à la fin en étoit si près, qu'il y a sujet de s'étonner qu'il n'ait pas fait le dernier pas ou Dieu l'attiroit. Bossuet-Dissert prelim. Oeuvr. Compl.

Een ander schrijver verhaalt ons van Grotius sterven en zijn godsdienstige gesteldheid:

Enfin nous avons apris que Mr. Grotius est mort à Rostock d'une fièvre continue à son retour de Suède. On dit que ce n'est pas sans soupçon de poison de la part des Luthériens, à cause de ce qu'il a écrit de l'Antichrist en faveur du Pape. Mais je ne pense pas, qu'on empoisonne en ce pays-là, comme on fait en quelques endroits d'Italie. On n'a point bien peu savoir sa religion depuis 20 ans. Dans sa querelle contre Mr. Rivet il sembloit favoriser le parti des Catholiques Romains. Il étoit Hollandois et avoit été Arminien. Il étoit Ambassadeur d'une reine Luthérienne. Il est mort dans une ville Luthérienne entre les bras d'un Ministre Luthérien, luy qui haïssait fort Luther et Calvin. Quelques-uns disent qu'il est mort Socinien, et que quelque mine qu'il fit, il l'étoit dans son âme…. Depuis que Grotius étoit sorti de Paris, on avoit imprimé de luy à Amsterdam un nouveau livre contre Mr. Rivet, dans le quel il se range fort du parti du Pape, et se sert de l'autorité du Père Petau qu'il appelle son amy. Lettr. 7 p. 24-25.

Lettres choisies de Feu Mr. Guy Patin—Paris 1688.

In een anderen brief schrijft dezelfde:

Il est fils de Monsieur l'ambassadeur Hugo Grotius, qui me faisoit l'honneur de m'aimer, et qui mourut l'an 1645, à Rostock, en revenant de Suède, dont il etoit ambassadeur de la reine Christine vers notre Roy. Il a été le plus savant homme de son temps, avec Saumaise. Ils n'etoient pas tous deux de même avis en beaucoup de choses et particulièrement en matière de religion: car Monsieur Grotius étoit catholique en son âme et s'alloit déclarer dès qu'il eût été arrivé.

Lettr. 195. p. 428.

[28] Ego nunc ad tempus aliquod constitui coelo libero frui, et auri vivere, beneficio Memnii, qui praetorii tui usum mihi concessit. Lutet. 19 Maii 1623 Epist. ad Gall. 71. Lips. 1674.

[29] Lutet. 11 Jan. 1624. Epist. ad Gallos. 78. Lips. 1674.

[30] Neque Thuanus mihi excidit, cujus quotidie libris utor. Balagni 27 Jun. 1623—Ep. a. Gall. 72.

[31] Silvanecti 7 Aug. 1623. Ep. a. Gall. 75.

[32] De Jure Belli ac Pacis prol. 30. Wij halen steeds aan uit Henrici de Coccej: Grotius illustratus, accedunt observationes S(amuel) de C(occeji) H.F. Wratislaviae. Johannis Jacobi Korn. 1744.

[33] Quod inter populos plures etc. (Quod, zoo omschrijft Gronovius deze woorden, populos aut principes sui juris nullaque reipublicae communione conjunctos alium aliis praestare oportet) H. Grotius de J. B. ac P. cum not. Gronovii Hagae. Com. Leers 1680 blz. 2 in voce.

[34] Vergel. De Jure B. et Pacis. prol. 36 en 30.

[35] Drie Boecken Van 't recht des Oorloghs en Vredes door Mr. Hugo de Groot. Prol. 28.—Door B.D. Amsterdam 1657. 2de druk. Op. maj. ad Johann. Crellium Epist. 280.

[36] Zie Pradier Fodéré. Le droit de la Guerre et de la Paix. Paris Guillaumie 1867. Essai Biographique etc. p. LXVI. Zie Lehmann—Hugonis Grotii manes vindicati. Delph. 1727 t. I. blz. 268. Ompteda Litteratur des … Volkerrechts d. 1, blz. 183.

[37] Controversiae eorum, quos nulla juris civilis tenet communio quatales sunt et qui in gentem mondum coierunt, et qui inter se diversarum sunt gentium, tum privati, tum reges ipsi, qui que par regibus jus obtinent, sive illi optimates sunt, sive populi liberi, aut ad pacis aut ad belli tempora pertinent. De Jure B. ac P. l. 1. c. 1.

[38] Men bedenke tevens dat gelijk E. Nijs zegt de woorden jus belli, lex belli, jus belli ac pacis, lex belli atque imperatorum jus, lex belli ac jus victoriae bij vele romeinsche schrijvers dienden om aan te geven, het voorwerp van het recht, dat men betitelde als volkenrecht, zoo het ging over het onderwerp van dat recht, de rechtsdrager.

[39] Cum frustra de Jure suscipiatur disputatio, si ipsum jus nullum est, et ad commendandum et ad praemuniendum opus nostrum pertinebit hunc gravissimum errorem (dat er geen natuurrecht was) breviter refelli. prol. 5.

[40] Cicero discit bellum certationem per vim. Sed usus oblinuit, ut non actio sed status eo nomine indiceretur, ita ud sit bellum status per vim certantium qua tales sunt. l. 1. c. 2.

[41] Cf. Lehmann o.c.d. 1, blz. 280.

[42] Cf. M. de Wulf. Hist. de la philosophie médiévale blz. 420.

[43] Cf. Tijdschrift voor het Nederl. Regt V bladz. 183.—Dr. H. G. Rogge, Bibliographie der werken van H. de Groot 's Gravenhage, Nijhoff 1883. Meister, Bibliothéca juris naturalis et gentium. Gottingen 1749-1757.—Lehmann, H. Grotii manes ab iniquis obtrectationibus vindicati 1727 Ompteda. Litteratur des gesammten sowohl naturlichen als positiven Völkerrechts. Regensb. 1785.

[44] D. H. L. von Ompteda, Litteratur des … Völkerrechts, Regensburg 1785 blz. 391.

[45] Joh. à Felde, Annotata ad H. Grotium de Jure B. et p. Jenae 1658.

Theod. Graswinckel trachtte zijn aanmerking te weerleggen. Hij schreef
Stricturae ad Censuram Joannis à Felden Juris U. D. ad libros Hugonis
Grotii de Jure Belli ac Pacis. Amstelod. 1654. Zie over Graswinckel, Dr.
G. J. Liesker. Die staatswissenschaftlichen anschauungen Dirck
Graswinckel's. Freiburg (Schw.) 1901.

Ook Joh. Selden (geb. te Salvington in 1584, stierf in 1654) had, gelijk men weet onzen de Groot aangevallen in zijn "Mare Clausum" Londen 1635. Een werk, dat zijn auteur uit de gevangenis redde. Het boek was gericht tegen Grotius' mari libero. Ook Seraphinus Freitas had Grotius hierover aangevallen. Hij schreef De justo imperio Lusitanorum Asiatico adversus Grotii mare liberum 1625.

[46] Samuel de Cocceji, Introd. ad Henrici de Cocceji: Grotius Illustratus. Halae 1748.

[47] Biblioth. royale de Bruxelles (section des mscrits) 17584-85 (Droit public.) Een der moeilijkheden, die gemaakt werden bij gelegenheid van de bespreking omtrent het oprichten van een zetel voor het publieke recht te Leuven was deze, dat de studenten dan Grotius en Puffendorf moesten lezen terwijl deze boeken in den lande verboden waren. Daarop werd geantwoord: "Les livres de Grotius et Puffendorf … diggerés par un Professeur Catholique selon les principes de la foy peuvent être utiles aux étudiants, si le Professeur imittoit les abeilles en tirant seulement le meilleur suc, des livres empoisonnés … quoy qu'il en soit, me dira-t-on", zoo wordt verder gezegd. "Hugo Grotius l'emporte sur tous les autres en matière de droit public. Il y a en cela quelque chose de vray, si l'on considère la vaste étendue de son esprit, qui entre dans toutes les questions avec une grande liberté, mais c'est un erreur de dire, qu'on ne scauroit être véritablement scavant sans le secour de Grotius; les autheurs catholiques nous peuvent donner des lumières suffissantes." Dan worden opgegeven eenige katholieke schrijvers. Malthe à Liège, Franagi à Salsburg, Chlingensperg à Ingolstadt, Fuldenus à Louvain, Gastius à Cologne, Schambogen à Prague, d'Andlo d'Alsasse, Bebenburg, Evèque de Bamberg.

Apres tout, si la lecture de Grotius est si nécessaire, les docteurs de Louvain, qui pour la plus part ont la permission de lire les livres deffendus, pourront expliquer cet autheur à leurs étudionis, corriger et réfuter etc.

Robert voer geweldig uit tegen Grotius. Men zie "Discours prononcé par
Mons. le Docteur Robert à l'ouverture de ses leçons du droit public à
Louvain en … 175 … Archives Générales du royaume à Bruxelles. Fonds:
Sécrétairerie d'Etat et de guerre. Liasse no 2122.

Te Brussel zijn nog in het archief der koninkl. bibliotheek 17584-85 no 4 quaedam doctrinae multum nosciae Hugonis Grotii.—14551 Dicta Joh. F. Gronovii ad Hugonis Grotii libros. Het eerste bespreekt verschillende stellingen van Grotius omtrent speciale onderwerpen, zoo o.a. omtrent de leugen.

[48] Wil men iets weten over de machiavellistische en anti-machiavellistische litteratuur, men leze dan o.a.: Meister, Bibliotheca juris naturalis et gentium, Gottingen 1749—Hinrichs, Geschichte d. Rechts und Staalsprincipiën seit d. Reformation.—Holtzendorff, Handbuch des Volkerrechts, Berlin 1885.

Zelfs Justus Lipsius, in zijn politicorum libri VI (1612), was niet zuiver anti-machiavellist. Men leze l. IV c. XIII.

[49] Caeterum ne cum turba nobit res sit, demus ei advocatum: et quem potius quam Carneadem. De Jure B. et P. prol. 5.

[50] Inter haec, quae homini sunt propria, est appetitus societatis, id est Communitatis, non qualiscumque sed tranquillae, et pro sui intellectus modo ordinatae, cum his qui sui sunt generis (o. c. prol. 6.) Cfr. Hugo Grotius de mari libero, praef. en c. 1 blz. 17, 18. Lugd. Bat. Officina Elzeviriana 1633.

[51] Homini vero perfectae aetatis, cum circa similia similiter agere norit, cum societatis appetitu excellente, cujus peculiare solus inter animantes instrumentum habet sermonem, inesse étiam facultatem sciendi agendique secundum generalia praecepta, par est intelligi, cui quae conveniunt ea jam sunt non omnium quidem animantium, sed humanae naturae congruentia. (o. c. prol. 7.)

[52] Societatis custodia fons est enz. Hierbij teekent Gronovius aan. Homo appetit societatem, quia ea juvatur et conservatur: et si nihil juvaretur, ac sibi soli sufficeret, eam appeteret tamen, ne sermo esset ociosus sibi: deinde ut, quae habet commoda, cum aliis communicaret: (bonum enim est communicativum sui) aut saltem aliis demonstraret, naturaliter enim gaudia testem requirunt. Jam qui socium admittit, qui vicinum, necesse est aliquid ei tribuat, aliquid in illo ferat, et sibi minus indulgeat, ut eadem vicissim consequatur a socio.—De J. B. ac P. Leers 1680, blz. 3. Gronovius meent dus, dat de mensch sociaal wil zijn, wijl dit op zijn minst een goed voor hem is. Grotius wil eenvoudig, dat er een zin voor het sociale leven in den mensch ligt. Hij gaat uit van het feit.

[53] G. Hartenstein. Darstellung der rechtsphilos. Des Hugo Grotius, p. 502.

[54] Cum tamen jus illud proprie nominatum diversam longe naturam habeat in eopositam, ut quae jam sunt alterius alteri permittantur aut impleantur, prol. 10.

[55] Kaltenborn. Die Vorläufer des H. Grotii, Leipzig 1848. blz. 52.

[56] l. 2. c. 1. § 9, no. 2. Nam jus naturae, quatenus legem significat, non ea tantum respicit quae dictat justitia quam expletricem dicimus, sed aliarum quoque virtutum ut temperantiae, fortitudinis, prudentiae actus in se continet, ut in certis circumstantiis non honestos tantum sed et debitos.

[57] Sed ipsa recta ratio carior nobis esse debeat, quam illa sint a quibus ad hanc venerimus l. 1 c. 1. § 9 no. 2.

De mensch verlaagt zich tot dier, als hij zijn driften en niet zijn verstand volgt, zoo zegt hij nog: nam vim judicatricem humanis actionibus Deus addidit, quo contempta obbrutescit animus.

De mensch heeft met de dieren gemeen, dat hij toornig wordt. At talis appetitus, in se spectatus non convenit parti rationali cujus est imperare affectibus, ac proinde nec juris naturae et socialis. Dictat, zoo voegt hij er bij, autem ratio homini, nihil agendum quo nocetur homini alteri, nisi id bonum aliquod habeat propositum. (hier wordt bedoeld het een ander leed doen, als wij er recht op hebben.) In solo autem inimicis dolore ita nudum spectato nulum est bonum nisi falsum et imaginarium ut in divitiis supervacuis multisque aliis rebus ejus modi. l. 2 c. 20 § 5 no. 1.

[58] Gabriel Biel (+1493) zei reeds: Nam si per inpossibile Deus non esset, qui est ratio divina, aut ratio illa divina esset errans adhuc si quis ageret contra rectam rationem angelicam vel humanam aut aliam aliquam si qua esset peccaret. Collectorium sententiarum Tub. 1501. l. 1. dist. 35. q. 1. art. 1. Zie ook O. Gierke, o.c. blz. 74. Zie ook Suarez II. c. 6. § 3. en wat hij aanhaalt van Gregorius, Jac. Almain en Condubensis.

[59] Cfr. H. Grotius de mari libero, C. 1.

[60] Nam qui se coetui alicui aggregaverant, aut homini hominibusque subjecerant, hi aut expresse promiserant, aut ex negotii natura tacite promisisse debebant intelligi, secuturos se id, quod aut coetus pars major, aut hi, quibus delata potestas erat, constituissent. o.c. prol, 15. cfr. l. 2. c. 5. § 1.—l. 1 c. 5 § 7 no. 3.—l. 2 c. 20 § 8 no. 4.—§ 9, no. 4.—c. 21 § 3 no 1.

[61] Juri autem civili occasionem dedit utilitas: nam illa quam dicimus consoxiatio aut subjectio utilitatis alicujus causa coepit institui. o.c. prol. 16.

[62] Sed sicut cujusque civitatis jura utilitatem suae civitatis respiciunt ita inter civitates aut omnes, aut plerasque, ex consensu jura quaedam nasci, potuerunt et nata apparet, qui utilitatem respicerent non cetuum singulorum sed magnae illius universitatis. Et hoc jus est quod gentium dicitur.

Prol. 17. Cfr. l. 1. c. 1. § 14. no. 1.

[63] Tum vero etiamsi ex juris observatione nulla spectaretur utilitas sapientiae non stultitiae esset eo ferri, ad quod a natura nostra nos duci sentimus. o.c. prol. 18.

[64] Si nulla est communitas, quae sine jure conservari possit, quod memorabili latronum exemplo probabat Aristoteles, certe et illa quae genus humanum, aut populos complures inter se colligat, jure indiget. prol. 23.

[65] Nam jus hic nihil aliud, quam quod justunt est, significat, idque negante magis sensu quam aiente, ut jus sit quod injustum non est l. 1 c. 1 § 3. 1°.

[66] Qualitas moralis personae competens ad aliquid juste habendum vel agendum. De Jure B. ac P. l. 1 c. 1. § 4. Personae competit hoc jus, etiamsi rem interdum sequatur.

 [67] Obligationem requirimus. Permissio autem proprie non actio est
legis sed actionis negatio. ibid § 9 1°.

 [68] Est autem injustum, quod naturae societatis ratione utentium
repugnat. l. 1 c. 1 § 1.

[69] Sicut autem societas alia est sine inaequalitate, ut inter fratres, cives, amicos, foederatos: alia inaequalis, ut inter patrem et liberos, dominum et servum, regem et subditos, Deum et homines: Ita justum aliud est ex aequo inter se viventium, aliud ejus qui regit et qui iregitur, qua tales sunt quorum hoc jus rectorium, illud aequatorium recte ni fallor vocabimus. l. 1 c. 1 § 3 2°. Dat er een sociëteit is tusschen God en den mensch had ook Cicero gezegd. De Leg. l. 1.

[70] Aptitudinem (dignitatem) respicit attributrix, … comes earum virtutum, quae aliis hominibus utilitatem afferunt, ut libertatis, misericordiae, providentiae rectricis. ibid. Een voorbeeld van onvolkomen rechtsbevoegdheid geeft Grotius l. 2. c. 17. § 3. Sic etiam civis aliquis non indignus, etsi jus proprium ad officium non habeat, habet tamen verum jus petendi juxta alios.

[71] Inleijdinge tot de Hollandse regts-Geleertheit, beschreven bij Hugo de Groot. Uitgaaf van Mr. Simon v. Groenewegen, van der Made en R. Hoogerbeets. Amsterd. 1706. H. Boom. B. 1 d. 1. § 2 enz. In 1895 verscheen te Arnhem een nieuwe uitgave door Mr. S. J. Fockema Andreae: Inleiding tot de Hollandschen rechtsgeleerdheid beschreven bij Hugo De Groot, 1631, 's Gravenhage.

[72] l. 1. c. 1. § 8 no. 3°.

[73] Inleiding enz. B. 1. d. 2 § 1.

[74] Jus naturale est dictatum rectae rationis, indicans actui alicui, ex ejus convenientia aut disconvenientia cum ipsa natura rationali, inesse moralem turpitudinem aut necessitatem moralem ac consequenter ab auctore naturae Deo talem actum aut vetari aut praecepi. l. 1 c. 1° § 4. 1°.

Cfr. Inleidinge tot de Holl. rechtsgel. Aengeboren wet in den menschen is het oordeel des verstands, te kennen gevende wat saken uit haer eygen aard zijn eerlijk of oneerlijk, met verbintenisse van Gods wegen om 't zelve te volgen. B. 1 d. 2. blz. 4.

Bij zijn bepaling van het natuurrecht citeert Grotius, Philo, Lex mentiri nexia est ratio, quae lex non ab hoc aut illo mortali mortalis, non in chartis aut columnis exanimis exanima, sed corrumpi nescia, quippe ab immortali natura insculpta in immortali intellectu.—Tertullianus, de corona militari—M. Antonius—Cicero, de republ. III—Thomas 2'a 2'ae q. 57. 2°—Scotus, III dist. 27.—Van Thomas en Scotus zegt hij hier: "Nec spernenda quae Thomas … dixerunt.

"Consequenter" hierbij teekent Sam. Coccejus aan; dat de ouden reeds spraken van een "naturam naturantem" en "naturatam." Plinius, Nat. q. 45. Vis Deum naturam vocare, non errabis; est enim ex quo nata sunt omnia. Cfr. Seneca, l. 4 Benef. c. 7. 8.—Proclus, l. 5. c. 9.—Tacitus, I Annal.

[75] Grotius citeert Cicero, de Off. III.

 [76] Est autem jus naturae adeo immutabile, ut ne a Deo quidem mutari
queat. l. 1 c. 1 § 10 5°.

 [77] Grotius citeert, Seneca, De ira l. 1, c. 3: Mota animalia humanis
affectibus carent; habent autem similes illis quosdam impulsus.

Zeer helder is Grotius in hetgeen hij in de «Inleiding» enz. over de onveranderlijkheid van het natuurrecht, en over een mensch en dier gemeenzaam recht, zegt: «Van deze zaken zijn eenige den mensch eigen, eenige hem gemeen met andere schepselen, niet dat de onredelijke schepselen eigentlick des rechts deelachtig zijn, 't welck alleen past op 't redelick wesen: maar dat den mensch door de reden die in hem is, bevind in hem recht te zijn 't geen andere schepselen doen of alleen door haer aengheschapen kracht of te oock met eenigen treck en de zucht. Want gelijck al wat daer is zoeckt het gemeene goed ende voorts sijn eigen; ende namentlich sijne behoudenisse, gelijck oock de dieren door gang van man en de wijf zoecken haers geslachts voortsteeling en de 't gheboren, onderhouden, zoo is 't dat een mensch oock sulcks doende, in zijn ghemoed bevind dat hij doet dat recht is; maer voor zooveel als hij een redelick schepsel is, werd hij verder gheleid tot godsdienst en de tot redelicke ghemeenschap met andere menschen: waervan de grondvesten zijn anderen te doen dat men wilde dat hem zelve geschiede, en de trouw te houden, als oock vorder ghehoorzaarnheid, dancbaerheid, en de allerlei deugden der zeden. 't Geen 't bij de aengeboren wet werd verboden is onghebiedelijk; 't geen bij de zelve gheboden werd onverbiedelick, de zaken blijvende in de selve gestaltenisse: ende in desen zin werd deze wet ghenoemt onveranderlick, hoewel andersints 't geen bij de zelve wet vrij was gelaten, bij andere wetten kan geboden ofte verboden werden, ende de zaken zelve door een andere wet of te willige daed sulcks konnen werden verandert, dat de verbintenisse van de aangheboren wet komt op te houden.» "Inleiding" enz. B. 1, d. 2. § 5.

[78] Aristoteles, (Nicom. X 11) wordt geciteerd, Seneca en Cicero.

[79] O. c. l. 1 c. 1 § 10. cfr. "Inleiding" enz. Daar wordt gezegd: Aen geboren wet in den mensch is … met verbintenisse van Godts wegen om 't zelve te doen. Zijn broeder Willem zegt in zijn werk over natuurrecht. "Naturae etiam vox diversas habet significationes, aliquando enim sumitur pro affectibus hominis a natura insitis, ut est instinctus procreandi sobolis…. aliquando natura pro prima causa, atque adeo pro ipso Deo accipitur, quid aliud est natura quam Deus? mihil natura sine Deo est nec Deus sine natura;—aliquando pro causa secunda et Deo subjecta; sic Poëta, hanc Deus et melior litem natura dimeret—aliquando pro naturali illa Dei operatione, quae mentibus nostris insedit, cujus ipse Deus auctor est; et haec quidem acceptio huic nostrae materiae quam maxime accomodata est.

De jongere broeder had den ouderen broeder dikwijls geraadpleegd, daarom ook hebben zijne woorden gewicht voor onze vraag.

De principiis juris naturalis enchiridion auctore. G. Grotio Hac. Com. ap. J. Tongerloo. 1677. blz. 3.

[80] Cfr. Studieën Jrg. 26 D. 41 blz. 417.

[81] De Leer v. d. H. Thomas v. Aquino over het recht. W. H. Nolens, Utrecht 1890 blz. 120.

[82] L'Ordre International. Ch. Perin. Paris 1888, blz. 271.

[83] Essais de Philosophie Juridique. Louvain 1889, blz. 90-91.

[84] Zoo zegt ook Land. De wijsbegeerte in de Nederlanden 's Gravenhage 1899 blz. 97: «Het recht (merkt hij (Grotius) oordeelkundig op) zoowel als de rede zijn …; ons niet anders bekend dan als attributen der menschelijke natuur. Aan alle menschen zonder uitzondering is de begeerte eigen naar een vreedzame en volgens de mate van hun begrip geordende samenleving met hen, die van hun geslacht zijn. En daar wij als goed en billijk erkennen, alwat in de menschelijke natuur is gegrond, en als rechtvaardig en betamelijk al wat dienstig is tot het leven in de maatschappij, hebben wij geen speciale goddelijke of menschelijke ordinantiën noodig om ons te overtuigen van het recht en den plicht van ieder mensch om zoo te leven als de verstandigen door eigen scherpzinnigheid en nadenken inzien, dat 's menschen aanleg voor samenleving hem voorschrijft.»

[85] "Inleiding enz." blz. 4. B. 1 D. 2.

[86] Over menschelijk recht, zegt Grotius in zijn «Inleidinghe» enz. (Amsterd. 1706, B. 1. d. 2 blz. 5.) Menschelijke wet is volkerwet oft burger-wet: Welk onderscheijt zijn oorspronk heeft gehadt ten tijde als de menschen soo seer zijn vermeenigvuldigt geworden, dat sij niet altegader bequaemelijk hebben konnen staen onder een beleijt, ende oversulx haer in verscheijde burgerlijke gemeenschappen hebben moeten verdeelen.

Volker-wet is die gemeenlijk bij den volke wort aengenomen tot onderhoudinge van de gemeenschap des menschelijken geslagtes.

Deze, hoewel sij niet 't eenemael nootsakelik volgt uyt de aengeboren wet, komt nochtans de selve seer na: ende soo daarom als van wegen haer wijt-strekkend ende langdurig gebruik wert seer swaerlijk verandert: gelijk is de wet van 't vrij geleijde der gesanten, ende meer ändere, rakende vreede en oorlog.

Burger-wet noemen wij die tot haeren naesten oorspronk heeft de wille van de overheyt eens burgerlike gemeenschaps. Zij is geschreven of ongeschreven.

[87] Hoc ipsum quod honestum dicimus, pro materiae diversitate, modo (ut ita dicam) in puncto consistit, ut si vel minimum inde abeas, ad vitium deflectat, modo liberius habet spatium, ita ut et fieri laudabiliter, et sine turpitudine omitti aut aliter fieri possit, ferme quomodo ab hoc esse ad hec non esse statin fit transitus; ac inter aliter adversa, ut album et nigrum reperire est aliquid interpositum sive mixtum, sive reductum utrinque. Et in hoc posteriosi generi maxime orcupari solent leges tum divinae tum humanae id agendo, ut quod per se laudabile tantum erat, etiam deberi incipiat o.c. l. 1, c. 2 § 1 n° 3.

[88] Voor Goddelijke gegeeven wet kennen wij, na onzes Heeren Jesus-Christus komste, geen andere, als die, en Godt den Vader door den selven onzen Heere Christus heeft geopenbaert. Inleiding, b 1, d. 1.

[89] Tertullianus de pudicitia: libertas in Christo non fecit innocentiae injuriam manet lex tota pietatis, veritatis, constantiae, castitatis, justitiae, misericordiae, benevolentiae, pudicitiae, o. c. l. 1, c. 1, § 17. 4.

[90] Sive illud suum ipsi competit ex mera natura, sive accedente facto humano, puta dominio aut pacto, sive ex lege. Natura homini suum est vita, non quidem ad perdendum sed ad custodiendum, corpus, membra, fama, honor, actiones propriae. Dominio et pacto quomodo suum quid cuique fit, superior tractatio docuit; tum quoad res, tum quoad jus in actiones alienas. Simili modo ex lege jus suum cuique oritur, quia idem aut plus lex potest quam in se ac sua singuli.

o. c. l. 2, c. 17 § 2, n'o 1. cfr. l. 1, c. 2 § l, n'o 5.—St. Thomas 2'a 2'ae q. 57 art. 2, 3.

[91] Wat Grotius eigenlijk bedoelt, blijkt zeer goed uit de volgende woorden. Non enim si quid alicui est utile, id statim mihi licet per vim imponere. Nam his qui rationis habent usum libere esse debet utilium et mutilium electio, nisi alteri jus quaesitum sit. Infantium plane alia est ratio … enz. l, 2. c. 2. § 12.

[92] Nam ad dominii natura nihi refert ex gentium an ex civili jure oriatur: semper enim secum habet quae sibi sunt naturalia, inter quae est obligatio cujusvis possessoris ad rem domino restituendem. l. 2. c. 10. § 1. no. 5.

[93] al wat men ons verplicht is door verbintenis, ex promissis c 11 [Noot van de PG redacteur: originele tekst deels onleesbaar] seq door misdaad, ex maleficio c 17. Wat men dus "ex contractu vel delecto" verplicht is, is men "ex jure naturae" verplicht.

 [94] ex jure gentium, quod ex voluntate ortum habet, debetur et corporum
mortuorum sepultura l 2 c 19. § 1.

 [95] L'ordre international blz. 69 cfr. Heffter, Droit internation. de
l'Europe.

[96] Deus humano generi generaliter contulit jus in res hujus inferioris naturae, statim a mundo condito atque iterum mundo post diluvium reparato. l 2. c. 2. § 2.

[97] Na de geschiedenis der eerste menschen gegeven te hebben zegt hij: Hinc discimus quae fuerit causa ob quam a primaeva communione rerum primo mobilium, deinde et immobilium discessum est; nimirum quod cum non contenti homines vesci sponte natis, antra habitare, corpore aut nudo agere … etc. vitae genus exquisitius diligissent, industria opus fuit, quam singuli rebus singulis adhiberent. l. 2. c 2. § 4.

[98] Grotius (l. 2. c. 2. § 2. n° 5.) Pufendorf aliique jus proprietatis pacto aliquo primigenio sive tacito, sive explicito introductum esse existimant. Putant nimirum homines jam fundata societate ob utilitatem publicam aliquam bonorum partem inter se divisione, de reliquis vero convenisse, ut fierent primi occupantis, solum sibi reservante jus usus innoxii rerum alienarum, et jus sibi sumendis in extremo necessitate, quantum ad conservationem necessarium foret. Cfr. Cathrein. Phil. mor. blz. 286.

Dicit Grotius ex pacto vel tacito vel expresso ad communionem ventum, etc…. Feldenus zegt: Haec mera figmenta sunt. Nos dicimus dominium ortum esse ex rerum natura. Nam quod communiter hominibus datum est, salutariter vero quoad singulas partes a singulis dirigitur, illius divisio est a Jure naturae. Respondeo (Graswinkel), haec non sunt contradicentia; vere enim divisio juri naturali conveniens fuit, mutato statu hominum cum orbem implevissent. Manet tamen inconcussum, facto hominium divisionem intrasse. Nihil enim fit alicui a natura proprium, alis exclusis, cum natura omnes eodem jure amplectatur, eadem tamen monstravit per modum divinionis multa melius dirigi; posse, et dissentionum causas amputari. Neque tamen naturaliter fieri dicitur, quid quid naturali ratione nititur: nisi et nos omnes leges humanas naturale jus esse dicamus—Theod. Graswinckeli. Stricturae ad censuram Joannis à Felden ad libros H. Grotii. p. 80, ad lib. 2. c. 2. § 2. Amstelaedami; Joann. Blaeu 1654.—Zie over Graswinkel G.J. Liesker. Die Staatswisschenschaftlichen Anchauungen Dirck Graswinckels—Freiburg. (Schw.) 1901.